Objektif kusurları

Öğrenme hedefi

Bir fotoğraftaki eğrilmiş çizgileri, kararmış köşeleri ve renkli saçakları tanıyıp nedenlerini açıklayabilecek ve onları çekimde ya da düzenlemede giderebileceksin. Düz çizgileri dışa büken fıçı distorsiyonunu ve içe büken yastık distorsiyonunu ayırt edecek, bunları geniş açının kenarlardaki uzamasıyla karıştırmayacak, köşeleri karartan vinyetin geniş diyaframda neden belirginleştiğini görecek, keskin ve kontrastlı kenarlarda beliren mor ya da yeşil saçakları renk sapması olarak tanıyacak, çoğu kusurun objektif profiliyle nasıl düzeltildiğini öğrenecek ve köşede kalan ya da karşı ışıkta duran yüzlerde, her tende, bu kusurların nasıl göründüğünü kontrol edeceksin.

Merak sorusu

Eski bir hanın avlusunda, taş kemerlerin altında çay içen iki adamı geniş açılı bir objektifle çekiyorsun. Fotoğrafa baktığında kemerlerin sütunları dışa doğru hafifçe bombelenmiş, karenin köşeleri ortasına göre belirgin biçimde karanlık. Pencerenin önünde oturan adamın beyaz saçlarının kenarında ince, mor bir çizgi var; köşedeki gençse gölgeye gömülmüş gibi.

Fotoğrafın kenarları neden eğri ve karanlık? Hiçbir objektif ışığı kusursuz biçimde toplayamaz; her tasarım bazı hataları azaltırken bazılarını kabullenir. Bu derste en sık karşılaşılan üç objektif kusurunu, distorsiyonu, vinyeti ve renk sapmasını, nedenlerini ve bugün çoğunun nasıl kolayca düzeltildiğini konuşacağız.

Bağlam

Ders 12.6'da birçok objektifin en geniş açıklığında kenarlarda biraz yumuşak ve karanlık görüntü verdiğini söylemiştik. Bu, objektif kusurlarının yalnızca bir parçasıdır. Bir objektif, farklı dalga boylarındaki, farklı açılardan gelen ışığı sensörün düz yüzeyinde tek bir keskin görüntüde toplamaya çalışır; bu iş, cam ve fizik sınırları içinde hiçbir zaman tam kusursuz yapılamaz.

Objektif tasarımcıları bu kusurları camların biçimiyle, sayısıyla ve özel cam türleriyle azaltır. Ama her azaltmanın bir bedeli vardır: daha ağır bir gövde, daha yüksek bir fiyat ya da daha küçük bir ışık gücü. Bugün birçok objektif, kalan kusurların bir kısmını yazılımın düzeltmesine bırakacak biçimde tasarlanır. Bu yüzden kusurları tanımak, hangisini çekimde, hangisini düzenlemede gidereceğini bilmek demektir.

Basit açıklama

Distorsiyon nedir?

Distorsiyon, gerçekte düz olan çizgilerin fotoğrafta eğri görünmesidir. Fıçı distorsiyonunda çizgiler karenin ortasından dışa doğru bombelenir; karenin ortası şişkin, kenarları geriye çekilmiş gibi görünür. Geniş açılı objektiflerde ve zoom objektiflerin geniş ucunda sık görülür. Yastık distorsiyonunda ise çizgiler içe doğru bükülür; karenin köşeleri dışarı çekilmiş gibi durur. Bu da çoğu zaman zoom objektiflerin tele ucunda ortaya çıkar.

Distorsiyonu Ders 12.2'de gördüğümüz kenar uzamasıyla karıştırmamak gerekir. Kenar uzamasında düz çizgiler düz kalır, ama karenin kenarlarındaki nesneler, örneğin bir yüz, dışa doğru uzar; bu, geniş açının düz bir sensöre düşürülmesinin sonucudur ve kusursuz bir objektifte de olur. Distorsiyonda ise objektif düz çizgileri düz tutamaz. Bir binanın kenarı, bir kapı pervazı ya da ufuk çizgisi karenin kenarına yakın durduğunda distorsiyon hemen fark edilir; karenin ortasındaki bir yüzde ise çoğu zaman göze batmaz.

Vinyet nedir?

Vinyet, karenin köşelerinin ortasına göre karanlık kalmasıdır. Işığın bir kısmı köşelere giderken objektifin gövdesine ve iç kenarlarına takılır, bir kısmı da sensöre yatık bir açıyla ulaştığı için daha zayıf bir aydınlatma yapar. Sonuç, ortadan köşelere doğru yavaşça koyulaşan bir halkadır.

Vinyet en çok en geniş diyaframda belirgindir; diyaframı bir iki adım kıstığında genellikle azalır. Bazı fotoğrafçılar vinyeti bilerek bırakır ya da düzenlemede ekler, çünkü köşelerin kararması bakışı karenin ortasına toplayabilir. Ama köşede önemli bir şey varsa, örneğin bir grup fotoğrafında kenardaki bir yüz, vinyet onu gereğinden karanlık gösterir. Gölgede kalan koyu bir ten bu kararmayla ayrıntısını daha çabuk yitirebilir; açık bir ten ise gri ve donuk bir tona bürünebilir.

Renk sapması nedir?

Cam, farklı renkteki ışığı biraz farklı açılarla kırar; bu yüzden bir objektif kırmızı, yeşil ve mavi ışığı her zaman tam aynı noktada toplayamaz. Buna renk sapması denir. Keskin ve kontrastlı kenarlarda, örneğin parlak bir gökyüzünün önündeki dalların, bir pencerenin önündeki saç tellerinin ya da gözlük çerçevesinin kenarında ince, mor ya da yeşil saçaklar olarak görünür.

Renk sapmasının iki türü vardır. Biri daha çok karenin kenarlarına doğru, kontrastlı çizgilerin iki yanında birbirine karşıt renkli saçaklar bırakır; bu tür diyafram kısılarak pek azalmaz, ama yazılımla genellikle kolayca düzeltilir. Öteki, netlik düzleminin hemen önündeki ve arkasındaki parlak kenarlarda mor ve yeşil saçaklar bırakır; en geniş diyaframda belirgindir ve diyafram kısıldıkça azalır. Karşı ışıkta çekilen bir portrede saçın ve yüzün kenarındaki mor bir çizgi, her tende göze çarpar ve yüzün sınırını bulanıklaştırır.

Kusurlar nasıl düzeltilir?

Bugün birçok makine ve düzenleme programı, objektif profili denen hazır düzeltme bilgilerini kullanır. Profil, belirli bir objektifin distorsiyonunu, vinyetini ve renk sapmasını ölçülmüş biçimde tanımlar; program objektifi tanıyıp bu kusurları otomatik olarak siler. Birçok makine JPEG çekerken bu düzeltmeyi kendisi uygular; ham kayıtta ise düzenleme programında profil düzeltmesini açman gerekebilir.

Düzeltmenin de bir bedeli vardır. Distorsiyon düzeltilirken görüntünün kenarları çekilir ve karenin kenarlarından küçük bir parça kırpılır; bu yüzden geniş açıyla çekerken önemli bir şeyi karenin tam kenarına koymamak iyi bir alışkanlıktır. Renk saçağı gideren araçlar mor ve yeşil tonları soldururken, çok kuvvetli kullanılırsa kenarlardaki başka renkleri de etkileyebilir; düzeltmeden sonra yüzlerin kenarına ve tenlerin rengine yeniden bakmak gerekir.

Görsel kanıt

Han avlusuna dönüyorsun. Pencerenin önünde, karşı ışıkta oturan açık tenli, beyaz sakallı yaşlı adamın saçlarının kenarında ince bir mor çizgi var. Karenin köşesinde, taş duvarın dibinde oturan koyu tenli, genç bir çırağın yüzü vinyetle birlikte koyu bir gölgeye gömülmüş; gözleri zor seçiliyor. Kemerlerin sütunları dışa doğru bombelenmiş.

Düzenleme programında objektif profilini açıyorsun. Sütunlar doğruluyor; kenarlardan ince bir şerit kırpılıyor ama kimse kareden çıkmıyor. Köşeler aydınlanıyor ve çırağın yüzünde elmacık kemiğinin kıvrımı, kaşlarının çizgisi ve çay bardağını tutan eli seçiliyor. Renk sapması düzeltmesiyle yaşlı adamın saçlarının kenarındaki mor çizgi kayboluyor; sakalının beyazı ve yanağının pembemsi rengi olduğu gibi kalıyor. Aynı kare; kusurlar objektiften geldi, düzeltmeyi bir profil yaptı.

Sık yapılan hata

Özet

Hiçbir objektif kusursuz değildir: distorsiyon düz çizgileri fıçıda dışa, yastıkta içe büker ve geniş açının kenar uzamasından farklıdır; vinyet köşeleri karartır ve en geniş diyaframda belirginleşir; renk sapması kontrastlı kenarlarda mor ya da yeşil saçaklar bırakır. Bugün çoğu kusur objektif profiliyle düzeltilir, ama distorsiyon düzeltmesi kenarları biraz kırpar ve saçak gidermek başka renkleri de etkileyebilir. Köşedeki ya da karşı ışıktaki yüzlerde bu kusurlar her tende görülür; düzeltmeden sonra yüzlerin kenarına ve ten rengine yeniden bakmak gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde kendi objektifinin kusurlarını bulup düzelteceksin.

1. Düz çizgileri bol bir yüzeyi, bir tuğla duvarı ya da bir kapıyı, zoomunun iki ucunda, çizgiler karenin kenarına yakın olacak biçimde çek; hangi uçta fıçı, hangisinde yastık distorsiyonu gördüğünü not et.
2. Düz bir gökyüzünü ya da beyaz bir duvarı en geniş diyaframda ve iki adım kısılmış diyaframda çek; köşelerin kararmasını karşılaştır.
3. Parlak bir pencerenin önündeki bir dalı ya da saç tellerini en geniş diyaframda çek ve kenarlardaki renkli saçakları büyüterek ara.
4. Aynı kareleri düzenleme programında objektif profili açık ve kapalı olarak karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Objektifinin hangi ucunda hangi distorsiyon türünün belirginleştiğini bulabildin mi?
• Diyaframı kısınca vinyet azaldı mı?
• Profil düzeltmesinden sonra köşedeki yüzün gözleri ve karşı ışıktaki saçın kenarı temizlendi mi?

Sözlük

Mini test

1. Geniş açılı bir objektifle çekilen fotoğrafta bir binanın düz kenarları dışa doğru bombelenmişse bu nedir?

• A) Yastık distorsiyonu
• B) Vinyet
• C) Fıçı distorsiyonu
• D) Renk sapması

2. Karenin köşeleri en geniş diyaframda belirgin biçimde karanlıksa ne yapılabilir?

• A) Diyaframı bir iki adım kısmak ya da düzenlemede vinyeti düzeltmek
• B) ISO'yu düşürmek
• C) Odak noktasını köşeye taşımak
• D) Enstantaneyi uzatmak

3. Parlak bir pencerenin önündeki saç tellerinin kenarında ince mor bir çizgi neyin belirtisidir?

• A) Fıçı distorsiyonu
• B) Renk sapması
• C) Yanlış beyaz dengesi
• D) El titremesi

4. Geniş açıyla karenin kenarındaki bir yüzün uzaması neden profil düzeltmesiyle tamamen giderilemez?

• A) Profil yalnızca siyah-beyaz fotoğrafta çalıştığı için
• B) Yüzün tenini değiştirdiği için
• C) Diyafram yanlış olduğu için
• D) Kenar uzaması objektif kusuru değil, geniş açının düz sensöre düşürülmesinin sonucu olduğu için

Cevaplar

1. C — Düz çizgilerin ortadan dışa doğru şişmesi fıçı distorsiyonudur; geniş açıda sık görülür.
2. A — Vinyet en geniş açıklıkta belirgindir; diyafram kısılınca azalır, yazılımla da düzeltilebilir.
3. B — Kontrastlı kenarlarda farklı renklerin aynı noktada toplanamaması mor ya da yeşil saçak bırakır.
4. D — Kenar uzaması kusursuz bir objektifte de oluşur; çözüm yüzü kenarlardan içeri almaktır.

Özet kartı

• Fıçı: düz çizgiler dışa; yastık: içe. Kenar uzaması ayrı bir şeydir.
• Vinyet: köşeler kararır; en geniş diyaframda belirgin, kısınca azalır.
• Renk sapması: kontrastlı kenarlarda mor ya da yeşil saçak.
• Objektif profili çoğunu otomatik düzeltir; distorsiyon düzeltmesi kenarları kırpar.
• Köşedeki ve karşı ışıktaki yüzlere her tende düzeltmeden sonra yeniden bak.

Sonraki derse köprü

Düzenleme programı objektif profilini seçerken, objektifin adını ve modelini dosyanın içindeki bilgiden okur. Aynı bilgi, objektifin gövdesinde de yazılıdır: odak uzaklığı, ışık gücü, belki bir sabitleme kısaltması ve üreticinin seri kodları. Objektifin üzerindeki yazılar ne anlatıyor? Sonraki ders bu yazıları ve kısaltmaları okumayı, bir objektifin ne yapabildiğini gövdesine bakarak anlamayı konuşuyor.