Işık gücü

Öğrenme hedefi

Bir objektifin ışık gücünü okuyabilecek ve geniş diyaframlı bir objektifin sana ne kazandırıp ne kaybettireceğini tartabileceksin. Işık gücünü objektifin en geniş diyaframı olarak tanımlayacak, f/1.8 ile makinelerle birlikte gelen tipik bir objektifin teledeki f/5.6'sı arasındaki farkı stop ve enstantane olarak hesaplayacak, geniş diyaframın arka planı eritme gücünü ve bunun sınırlarını görecek, en geniş açıklıkta netlik diliminin ne kadar ince olduğunu ve odağın ne kadar isabetli olması gerektiğini bilecek ve loş bir ortamda bu ışık kazancını, farklı tenlerden iki yüzü birlikte keskin tutacak biçimde kullanacaksın.

Merak sorusu

Bir akşam evde bir doğum günü kutlanıyor. Işıklar söndürülmüş, tek ışık pastanın üstündeki mumlar. Makinenle birlikte gelen zoom objektifle çektiğinde makine ya çok uzun bir süre seçiyor ve çocuğun üflediği an bulanık çıkıyor, ya da ISO'yu o kadar yükseltiyor ki yüzler kumlu bir yüzeye dönüşüyor. Bir arkadaşın küçük bir objektif uzatıyor: «Bunu dene, f/1.8.» Aynı mumların ışığında çocuğun yüzü, şişirdiği yanakları ve mumların alevi temiz ve keskin.

f/1.8 objektif neden en iyi ilk yatırım? Birçok fotoğrafçının yeni başlayanlara ilk önerdiği objektif, çoğu zaman bu türden, geniş diyaframlı ve görece uygun fiyatlı bir sabit objektiftir. Bu derste bu önerinin arkasındaki sebepleri, sayılarını ve herkes için geçerli olmayan yanlarını konuşacağız.

Bağlam

Ders 12.3'te sabit objektiflerin sade yapıları sayesinde geniş bir diyaframı küçük bir gövdede sunabildiğini görmüştük. Ders 12.5'te de küçük sensörlerde netlik diliminin aynı kadraj için derinleştiğini konuşmuştuk. Bu ders bu iki bilgiyi birleştiriyor ve objektif seçiminin en sık sorulan sorularından birine bakıyor: geniş diyaframlı bir objektif neye değer?

Bir objektifin en geniş diyaframına ışık gücü denir; birçok fotoğrafçı bu tür objektiflere, daha kısa enstantane kullanmaya izin verdikleri için, hızlı objektif der. Makinelerle birlikte satılan zoom objektifler, kit objektif denen türden, geniş uçta f/3.5 civarından başlayıp tele uçta f/5.6 civarına iner. f/1.8 bir sabit objektif ise bunun birkaç stop ötesine geçer. Bu farkın ne demek olduğunu sayılarla görmek, kararı kolaylaştırır.

Basit açıklama

f/1.8 ne kadar ışık kazandırır?

Stop hesabı her tam adımda ışığı ikiye katlar: f/5.6, f/4, f/2.8, f/2 diye giderken her adım bir stoptur. f/1.8, f/2'den biraz daha geniştir; f/5.6 ile f/1.8 arasındaki fark yaklaşık 3,3 stoptur. Bu, sensöre yaklaşık on kat daha fazla ışık düşmesi demektir.

Bu kazancı üç yoldan birine harcayabilirsin. Aynı ISO'da enstantaneyi yaklaşık üç stop kısaltabilirsin: kit objektifin 1/15 istediği bir yerde 1/125 ile çekersin ve üfleyen çocuğun yüzü donar. Aynı enstantanede ISO'yu üç stop düşürebilirsin: 6400 yerine 800 civarında çekersin ve kumlanma belirgin biçimde azalır. Ya da ikisinin arasında bir denge kurarsın. Hangisini seçeceğine, sahnedeki hareket ve kumlanmaya ne kadar katlanabileceğin karar verir.

Arka planı nasıl eritir, ve sınırı nedir?

Açıklık büyüdükçe keskin bölge incelir, gerisi yumuşar. f/1.8'de bir yüz keskin kalırken arkadaki duvar kâğıdı, raflar ya da ışıklar yumuşak lekelere dönüşebilir. Bu, konuyu kalabalık bir çevreden ayırmanın güçlü bir yoludur ve birçok kişinin bu objektiflere yönelmesinin nedenlerinden biridir.

Ama arka planın ne kadar yumuşayacağı yalnızca diyaframa bağlı değildir. Konuya olan uzaklık, konu ile arka plan arasındaki uzaklık, odak uzaklığı ve sensör boyutu da bu sonucu belirler. Duvarın dibinde duran birini f/1.8'de çeksen bile duvar yeterince yumuşamaz; konuyu duvardan birkaç adım uzaklaştırmak, çoğu zaman diyaframı bir adım daha açmaktan daha etkilidir. Ayrıca her fotoğrafın arka planı eritmeye ihtiyacı yoktur: bir yerin ya da bir ortamın anlatıldığı karede arka plan hikâyenin parçasıdır.

Geniş diyaframın bedeli nedir?

En geniş açıklıkta netlik dilimi çok incedir. Tam kare bir makinede 50 milimetrelik bir objektifle, f/1.8'de, bir buçuk metreden çekilen bir yüzde keskin bölge yaklaşık on santimetre derinliğindedir. Bu, burnun ucu ile kulaklar arasındaki farktan pek fazla değildir. Odak göze değil de burna ya da kaşa düşerse göz yumuşar; bu yüzden geniş diyaframda odak hassasiyeti, yani netliğin tam olarak istenen noktaya oturması, çok daha önemli hâle gelir.

Birçok objektif en geniş açıklığında, özellikle karenin kenarlarında ve köşelerinde, biraz daha yumuşak ve biraz daha karanlık görüntü verir; bir iki adım kısıldığında keskinlik artar. Bu açıklıkta yumuşaklık, geniş diyaframlı objektifleri her zaman en geniş açıklıkta kullanmak gerekmediğini hatırlatır. Ayrıca her fotoğrafçının ihtiyacı aynı değildir: gün ışığında manzara çeken biri çoğu zaman f/8 civarında çalışır ve f/1.8'in ışık kazancını nadiren kullanır; uzaktaki sporcuları ya da kuşları çeken biri ise önce uzun bir objektife ihtiyaç duyar.

Loş ışıkta birden fazla yüz nasıl korunur?

Loş bir ortamda geniş diyaframın ışık kazancı, yüzleri daha düşük ISO ile çekmeni ve böylece tenin ayrıntısını korumanı sağlar. Mum ışığında yarı gölgede duran esmer bir yanağın ince ayrıntısı, yüksek ISO'da önce benek benek kumlanır, sonra makinenin temizleme işlemiyle düzleşir; açık bir tende ise cildin dokusu yapay biçimde pürüzsüzleşebilir. Işık kazancı, her tende bu iki sorunu birden azaltır.

Ama iki kişi aynı karedeyse ve kameraya farklı uzaklıklarda duruyorsa, f/1.8'in ince netlik dilimi ikisinden birini yumuşatabilir. Böyle bir karede ya iki yüzü kameraya yaklaşık aynı uzaklığa getirirsin, ya da diyaframı bir iki adım kısıp netlik dilimini derinleştirirsin. f/2.8 bile, kit objektifin f/5.6'sından iki stop daha fazla ışık verir ve iki yüzü birlikte keskin tutmak için çoğu zaman yeterli bir derinlik sağlar.

Görsel kanıt

Doğum günü masasına dönüyorsun. Pastanın başında koyu tenli, kıvırcık saçlı küçük bir kız, yanağını onun yanağına yaslamış açık tenli, gümüş saçlı anneannesi var. Kit objektifin teledeki en geniş açıklığıyla, 1/30 ve çok yüksek bir ISO ile çektiğinde kızın yüzü kumlu, üflerken hareket eden dudakları hafifçe bulanık; anneannesinin yanağındaki çizgiler yumuşatılmış, pürüzsüz bir yüzeye dönüşmüş.

50 milimetrelik f/1.8 objektifi takıp önce en geniş açıklıkta çekiyorsun: kızın gözleri keskin, ama anneannesinin yüzü birkaç santimetre geride kaldığı için hafifçe yumuşak. Diyaframı f/2.8'e kısıyorsun; kit objektife göre kazandığın iki stopu bölüştürüp 1/60 ve ISO 3200 ile çekiyorsun. Şimdi iki yüz de keskin: kızın şişirdiği yanakları ve kirpiklerinde mum ışığının parıltısı, anneannesinin gülümseyen gözlerinin kenarındaki ince çizgiler. Arkadaki odanın duvarları ve süsleri yumuşak, sıcak lekeler. Aynı mumlar, aynı yüzler; kareleri ayıran, camın içeri aldığı ışık ile açıklığa verdiğin karar oldu.

Sık yapılan hata

Özet

Işık gücü bir objektifin en geniş diyaframıdır; f/1.8 bir objektif, kit objektifin teledeki f/5.6'sına göre yaklaşık 3,3 stop, yani on kat kadar daha fazla ışık toplar ve bu kazanç daha kısa bir enstantaneye ya da daha düşük bir ISO'ya harcanabilir. Geniş diyafram arka planı yumuşatır, ama sonucu konu ile arka plan arasındaki uzaklık da belirler; en geniş açıklıkta netlik dilimi çok incedir ve odak hassasiyeti önem kazanır. Birçok fotoğrafçının önerdiği bu objektif her ihtiyaca uymaz; loş ışıkta ise her tende ayrıntıyı korumaya yardım eder ve birden fazla yüz için diyaframı biraz kısmak çoğu zaman iki yüzü birlikte keskin tutar.

Mini ödev

Bu ödevde geniş diyaframın kazancını ve bedelini kendi karelerinde ölçeceksin.

1. Loş bir odada aynı sahneyi elindeki en geniş diyaframla ve f/5.6 ile, aynı ISO'da çek; makinenin seçtiği enstantaneyi karşılaştır.
2. Bir kişiyi önce duvarın dibinde, sonra duvardan birkaç adım uzakta, aynı diyaframla çek ve arka planın yumuşaklığını karşılaştır.
3. Bir yüzü en geniş açıklıkta çek ve netliğin göze mi, burna mı düştüğünü büyüterek kontrol et.
4. Kameraya farklı uzaklıklarda duran iki kişiyi önce en geniş açıklıkta, sonra f/2.8 ya da f/4'te çek ve iki yüzün netliğini karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Geniş diyaframla loş odada kaç stop daha kısa bir enstantane kullanabildin?
• Konuyu duvardan uzaklaştırmak arka planı diyaframdan daha çok mu yumuşattı?
• İki kişilik karede, tenlerin tonundan bağımsız olarak, iki yüzü birlikte keskin tutan diyaframı bulabildin mi?

Sözlük

Mini test

1. f/1.8 ile f/5.6 arasında yaklaşık kaç stop ışık farkı vardır?

• A) Bir stop
• B) Yaklaşık 3,3 stop
• C) Altı stop
• D) Hiç fark yoktur

2. Kit objektifin 1/15 istediği loş bir yerde, aynı ISO'da f/1.8 bir objektif yaklaşık hangi enstantaneye izin verir?

• A) 1/125
• B) 1/8
• C) 1/15
• D) 1 saniye

3. Duvarın dibinde duran birinin arkasındaki duvar f/1.8'de bile yeterince yumuşamıyorsa ne yapılır?

• A) Pozlama telafisini artırmak
• B) Diyaframı kısmak
• C) Kişiyi duvardan birkaç adım uzaklaştırmak
• D) Beyaz dengesini değiştirmek

4. Kameraya farklı uzaklıkta duran koyu tenli bir çocuk ile açık tenli anneannesinin yüzünü loş ışıkta birlikte keskin çekmek için ne yapılır?

• A) En geniş açıklıkta kalıp burna odaklanmak
• B) Diyaframı f/2.8 civarına kısıp gerekirse ISO'yu biraz yükseltmek
• C) Kit objektifin en dar açıklığına geçmek
• D) Flaşı kapatıp enstantaneyi bir saniyeye çıkarmak

Cevaplar

1. B — f/1.8'den f/5.6'ya yaklaşık 3,3 stop vardır; bu yaklaşık on kat ışık demektir.
2. A — Yaklaşık üç stop: 1/15, 1/30, 1/60, 1/125.
3. C — Arka planın yumuşaklığı konu ile arka plan arasındaki uzaklığa da bağlıdır; uzaklık arttıkça yumuşaklık artar.
4. B — f/2.8 netlik dilimini iki yüzü kapsayacak kadar derinleştirir ve kit objektiften yine iki stop daha fazla ışık toplar.

Özet kartı

• Işık gücü = en geniş diyafram; f/1.8, f/5.6'dan ~3,3 stop (~10 kat) parlak.
• Kazancı kısa enstantaneye ya da düşük ISO'ya harca.
• Arka planı eritmek için konuyu arka plandan uzaklaştır.
• En geniş açıklıkta netlik dilimi santimetrelerle ölçülür; odağı göze koy.
• Loşta her tende ayrıntı korunur; iki yüz için bir iki adım kıs.

Sonraki derse köprü

Doğum günü karesinde f/1.8'de çektiğin ilk fotoğrafa daha dikkatli bakarsan, köşelerin ortaya göre biraz daha karanlık olduğunu, mum alevinin kenarında ince bir mor saçak belirdiğini, geniş açıda ise odanın düz kapı pervazının hafifçe büküldüğünü görebilirsin. Fotoğrafın kenarları neden eğri ve karanlık? Sonraki ders objektiflerin bu küçük kusurlarını, nereden geldiklerini ve çoğunun bugün yazılımla nasıl düzeltildiğini konuşuyor.