Kırpma faktörü

Öğrenme hedefi

Aynı objektifin farklı sensör boyutlarındaki makinelerde neden farklı bir kadraj verdiğini açıklayabilecek ve bir objektifi kendi makinene göre doğru okuyabileceksin. Tam kare, APS-C ve Micro Four Thirds sensörlerin kabaca ne büyüklükte olduğunu ve kırpma faktörlerini bilecek, küçük sensörün odak uzaklığını değil yalnızca görüş açısını değiştirdiğini gösterecek, diyafram sayısının pozlama açısından her sensörde aynı kaldığını ama aynı kadrajda alan derinliğinin değiştiğini ayırt edecek, objektiflerin hangi sensörlere uyduğunu görüntü dairesiyle açıklayacak ve bir portre için doğru mesafeyi, her tende, sensör boyutuna göre seçeceksin.

Merak sorusu

İki arkadaş bir bakırcılar çarşısında yan yana duruyor. İkisinin makinesine de aynı 50 milimetrelik objektif takılı. Tezgâhının başında bir tencereyi döven bakırcı ustasını aynı yerden çekiyorlar. Birinin karesinde ustanın bütün tezgâhı, asılı tencereler ve dükkânın kapısı görünüyor; ötekinin karesinde yalnızca ustanın yüzü, omuzları ve çekici tutan elleri var.

50mm her makinede 50mm midir? Objektif aynı, sayı aynı, yer aynı; ama kadraj farklı. Bu derste bu farkın nereden geldiğini, sensör boyutlarını, kırpma faktörünü ve bu çarpanın neyi değiştirip neyi değiştirmediğini konuşacağız.

Bağlam

Ders 10.8'de güvenli enstantaneyi hesaplarken küçük sensörde odak uzaklığını bir çarpanla büyütmek gerektiğini görmüş, buna kırpma faktörü demiştik. İskeledeki balıkçı karelerinde de 24, 50 ve 200 milimetrenin verdiği açılar tam kare bir sensöre göre hesaplanmıştı. Bu ders bu çarpanın kendisine odaklanıyor ve sık yapılan bir karışıklığı çözüyor: kırpma faktörü objektifi değiştirmez, yalnızca sensörün objektiften ne kadar büyük bir parça aldığını değiştirir.

Bu karışıklığın pratik sonuçları var. Bir objektifin portre için uygun olup olmadığı, ikinci el bir objektifin makinene uyup uymadığı, bir fotoğrafçının «85 milimetre» dediğinde senin makinende neye karşılık geldiği; hepsi bu çarpanı doğru okumaya bağlıdır.

Basit açıklama

Sensör boyutları ve kırpma faktörü nedir?

Makinelerde birkaç yaygın sensör boyutu bulunur. Tam kare sensör, 35 milimetrelik film karesiyle aynı büyüklüktedir: yaklaşık 36 milimetreye 24 milimetre, köşegeni yaklaşık 43 milimetre. APS-C denen sensörlerin kenarları bunun yaklaşık üçte ikisi uzunluğundadır ve köşegenleri üreticiye göre 27 ile 28 milimetre civarında değişir. Micro Four Thirds sensörleri daha küçüktür; köşegenleri tam karenin yaklaşık yarısıdır.

Kırpma faktörü, tam kare sensörün köşegeninin bir sensörün köşegenine oranıdır. APS-C'de bu oran yaklaşık 1,5, bazı üreticilerde yaklaşık 1,6; Micro Four Thirds'te yaklaşık 2'dir. Telefonların sensörleri bundan da küçüktür ve bu yüzden telefon kameralarının odak uzaklıkları genellikle tam kare eşdeğeriyle anılır. Bu çarpan, bir objektifin o sensörde tam karedeki hangi odak uzaklığıyla aynı görüş açısını verdiğini, yani eşdeğer görüş açısını hesaplamanın anahtarıdır.

Odak uzaklığı mı değişir, görüş açısı mı?

Bir objektifin odak uzaklığı, camlarının yapısından gelen fiziksel bir özelliktir ve hangi gövdeye takılırsa takılsın aynı kalır. 50 milimetrelik bir objektif APS-C gövdede de 50 milimetredir. Değişen, sensörün objektifin ürettiği görüntüden ne kadarını yakaladığıdır. Objektif sensörün arkasına yuvarlak bir görüntü düşürür; tam kare sensör bu görüntünün büyük bir dikdörtgenini, APS-C sensör ise ortasından daha küçük bir dikdörtgeni alır. Sonuç, tam karede 75 milimetrelik bir objektifin vereceği görüş açısına benzer bir kadrajdır.

Diyafram sayısı da pozlama açısından değişmez. f/2 bir objektif, APS-C gövdede de sensörün her noktasına aynı yoğunlukta ışık gönderir; aynı sahnede aynı enstantane ve aynı ISO ile aynı pozlamayı verir. Değişen, alan derinliğidir: aynı kadrajı kurmak için küçük sensörde daha kısa bir odak uzaklığı ya da daha uzak bir mesafe kullanırsın ve bu, netlik dilimini derinleştirir. Kabaca, APS-C'de 50 milimetre f/2 ile çekilen bir portre, alan derinliği açısından tam karede 75 milimetre ve f/3 civarı bir diyaframla çekilmiş bir kareye yakındır.

Hangi objektif hangi gövdeye uyar?

Bir objektifin sensörün arkasına düşürdüğü yuvarlak aydınlık alana görüntü dairesi denir. Tam kare için tasarlanmış objektiflerin görüntü dairesi, tam kare sensörü köşelerine kadar kaplayacak büyüklüktedir; bu objektifler aynı bağlantıya sahip bir APS-C gövdede de sorunsuz çalışır, sensör yalnızca ortayı alır. Bu yüzden APS-C bir makineyle başlayan birçok fotoğrafçı, ileride tam kareye geçme ihtimalini düşünerek tam kare objektifler seçer. Farklı bağlantılar arasında bazı sistemlerde adaptör de kullanılabilir; adaptör odak uzaklığını ve kırpma faktörünü değiştirmez, ama otomatik odak ve diyafram kontrolü her birleşimde aynı rahatlıkla çalışmayabilir.

Tersi her zaman doğru değildir. APS-C için tasarlanmış bir objektifin görüntü dairesi daha küçüktür; tam kare bir gövdeye takılabildiği sistemlerde, karenin köşeleri kararır ya da makine kendiliğinden kırpma moduna geçip yalnızca ortayı kaydeder. İkinci el bir objektif alırken, onun hangi sensör boyutu için tasarlandığını ve gövdenin bağlantısıyla uyumlu olup olmadığını kontrol etmek bu yüzden önemlidir.

Portre için mesafe nasıl seçilir?

Ders 12.4'te bir yüzün oranlarını objektifin değil mesafenin belirlediğini görmüştük. Kırpma faktörü bu hesabı değiştirmez, ama aynı kadraj için nerede duracağını değiştirir. Tam karede 85 milimetreyle birkaç metreden kurduğun bir omuz portresini, APS-C'de 85 milimetreyle kurmak için daha geriye gitmen, aynı mesafede kalmak içinse yaklaşık 55 milimetrelik bir objektif kullanman gerekir.

Önemli olan, yüzün oranlarını dengeli bırakacak bir mesafede durmak ve o mesafeden istediğin kadrajı veren odak uzaklığını sensörüne göre seçmektir. Esmer ya da açık, hangi yüzü çekersen çek, sıra hep aynıdır: önce mesafe, sonra objektif. Küçük sensörde netlik dilimi daha derin olduğu için arka plan daha çok seçilir; yüzü fondan ayırmak için ten ile fon arasında bir aydınlık farkı kurmak burada daha da önem kazanır.

Görsel kanıt

Bakırcılar çarşısına dönüyorsun. Usta esmer, geniş omuzlu, önlüğü is lekeli; çekiç her inişinde tencerenin yüzeyinde küçük bir parıltı bırakıyor. Tam kare makinedeki 50 milimetrelik karede ustanın bütün tezgâhı, duvarda asılı onlarca tencere ve arkada dükkânın açık kapısı görünüyor. APS-C makinedeki aynı objektifle, aynı yerden çekilen karede ise ustanın yüzü, omuzları ve çekici tutan elleri kareyi dolduruyor; kenarlardaki tencereler kareden çıkmış.

İki kare aynı pozlamayla çekildi: f/2.8, aynı enstantane, aynı ISO. Ama APS-C karesinde ustanın arkasındaki tencereler daha seçilir, netlik dilimi daha derin. Tam kare makineyle aynı kadrajı kurmak için ustaya birkaç adım yaklaşıyorsun; bu kez arkadaki tencereler daha çok yumuşuyor, ama ustanın yüzü, yakınlaştığın için arka plana göre biraz daha büyük görünüyor. Aynı objektif, aynı usta; değişen sensörün objektiften ne kadar büyük bir parça aldığıydı.

Sık yapılan hata

Özet

Kırpma faktörü, tam kare sensörün köşegeninin bir sensörün köşegenine oranıdır: APS-C'de 1,5 ile 1,6 arası, Micro Four Thirds'te yaklaşık 2. Küçük sensör objektifin odak uzaklığını değil, görüntü dairesinden aldığı parçayı değiştirir; 50 milimetrelik bir objektif APS-C'de tam karedeki yaklaşık 75 milimetrenin görüş açısını verir. Diyafram pozlama açısından her sensörde aynıdır, ama aynı kadrajda küçük sensörde netlik dilimi derinleşir; portre için önce her tende yüz oranlarını koruyan mesafe seçilir, sonra o mesafeden istenen kadrajı veren odak uzaklığı sensöre göre bulunur.

Mini ödev

Bu ödevde kendi makinenin kırpma faktörünü bulup kullanacaksın.

1. Makinenin sensör boyutunu öğren ve kırpma faktörünü yaz.
2. Elindeki objektiflerin ya da telefon kameralarının odak uzaklıklarını kırpma faktörüyle çarpıp tam kare eşdeğerlerini bir listeye yaz.
3. Bir yüzü birkaç metreden, omuz hizasında bir kadrajla çekmek için sensörüne göre hangi odak uzaklığı gerektiğini hesapla ve dene.
4. Aynı kişiyi aynı kadrajla, önce geniş diyafram ve uzaktan, sonra daha kısa bir odak uzaklığıyla yakından çekip arka planın netliğini karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Objektiflerinin tam kare eşdeğerlerini listeye dökebildin mi?
• Hesapladığın odak uzaklığıyla, yüzün oranlarını koruyan bir mesafeden istediğin kadrajı kurabildin mi?
• Arka plan daha seçilir olduğunda, açık ya da koyu yüzü fondan ayırmak için ne yaptın?

Sözlük

Mini test

1. 50 milimetrelik bir objektif APS-C gövdeye takıldığında odak uzaklığı ne olur?

• A) 75 milimetre olur
• B) 33 milimetre olur
• C) 50 milimetre kalır; yalnızca görüş açısı tam karedeki yaklaşık 75 milimetreye benzer
• D) 100 milimetre olur

2. Micro Four Thirds bir makinede 25 milimetrelik bir objektif tam karedeki kabaca hangi odak uzaklığının görüş açısını verir?

• A) 12 milimetre
• B) 50 milimetre
• C) 25 milimetre
• D) 100 milimetre

3. f/2 bir objektif tam kare ve APS-C gövdede aynı sahnede pozlama açısından nasıl davranır?

• A) Aynı enstantane ve ISO ile aynı pozlamayı verir
• B) APS-C'de iki stop daha karanlık çeker
• C) APS-C'de bir stop daha aydınlık çeker
• D) Tam karede çalışmaz

4. APS-C bir makinede yüzün oranlarını koruyan birkaç metrelik bir mesafeden omuz portresi kurmak için ne yapılır?

• A) Yüze çok yaklaşıp geniş açı kullanmak
• B) Mesafeyi koruyup kırpma faktörünü hesaba katarak daha kısa bir odak uzaklığı seçmek
• C) ISO'yu yükseltmek
• D) Beyaz dengesini değiştirmek

Cevaplar

1. C — Odak uzaklığı objektifin fiziksel özelliğidir; küçük sensör yalnızca görüntünün ortasını alır.
2. B — Micro Four Thirds'te kırpma faktörü yaklaşık 2'dir; 25 × 2 = 50 milimetre.
3. A — Diyafram sayısı sensörün her noktasına düşen ışık yoğunluğunu anlatır; sensör boyutundan bağımsızdır.
4. B — Oranları mesafe belirler; kadrajı o mesafeden kurmak için sensöre uygun odak uzaklığı seçilir.

Özet kartı

• Kırpma faktörü = tam kare köşegeni ÷ sensör köşegeni: APS-C ~1,5–1,6, MFT ~2.
• Odak uzaklığı değişmez; yalnızca görüş açısı daralır.
• Eşdeğer görüş açısı = odak uzaklığı × kırpma faktörü.
• f/2 her sensörde aynı pozlamayı verir; aynı kadrajda küçük sensörde netlik derinleşir.
• Portre: önce her tende oranları koruyan mesafe, sonra sensöre uygun odak uzaklığı.

Sonraki derse köprü

Bakırcı ustasının APS-C karesinde arkadaki tencereler, tam kareye göre daha seçilirdi; netlik dilimi derindi. Arka planı eritmek ya da loş bir dükkânda yüksek ISO'ya çıkmadan çekmek istediğinde, küçük sensörlü makinede elinde kalan en güçlü araç objektifin en geniş diyaframıdır. f/1.8 gibi geniş bir diyaframa sahip, görece uygun fiyatlı bir objektifin neden bu kadar çok önerildiği ve bu önerinin sınırları, sonraki dersin konusu: ışık gücü.