Perspektif ve sıkıştırma

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafta nesnelerin birbirine göre büyüklüğünü neyin belirlediğini açıklayabilecek ve bu ilişkiyi durduğun yeri seçerek yönetebileceksin. Perspektifin objektiften değil, kameranın konuya ve arka plana olan uzaklığından doğduğunu gösterecek, bir nesnenin görünen büyüklüğünün uzaklıkla ters orantılı olduğunu bir yüz üstünde hesaplayacak, uzaktan uzun bir objektifle çekildiğinde arka planın neden konuya yaklaşmış ve büyümüş göründüğünü, yakından geniş açıyla çekildiğinde neden uzaklaşmış göründüğünü açıklayacak ve bir yüzün oranlarının, her tende aynı fizikle, yalnızca mesafeye bağlı olduğunu bileceksin.

Merak sorusu

Bir sahil kasabasında, arkasında yamaca kurulmuş eski bir kale bulunan bir meydanda bir kadının portresini çekiyorsun. İlk karede 24 milimetreyle, yarım metre öteden çekiyorsun: kadının yüzü kareyi dolduruyor, burnu biraz iri görünüyor ve kale arkada küçük, uzak bir siluet. Sonra meydanın karşı ucuna yürüyüp uzun bir objektifle aynı büyüklükte bir yüz çekiyorsun: bu kez yüzün oranları tanıdık, kale ise kadının hemen arkasında, neredeyse başının üstüne yığılmış gibi büyük.

Uzun objektif yüzü neden güzelleştirir? Bir yüzün hoşa gidip gitmediği bir zevk meselesidir ve bu soruya tek bir doğru cevap yoktur. Ama iki karenin neden bu kadar farklı olduğunun ölçülebilir bir açıklaması vardır ve bu açıklamada objektifin payı sanıldığından çok küçüktür. Bu derste perspektif denen ilişkinin kaynağını, bir yüz ve bir kale üstünde basit bölme işlemleriyle bulacağız.

Bağlam

Ders 12.1'de aynı yerden geniş açıyla çekilen bir kareyi kırptığımızda, uzun bir objektifle çekilmiş kareye çok benzediğini görmüştük. Meydandaki müzisyenin bağlaması da geniş açıda kocaman görünüyordu, çünkü kamera onun burnunun dibindeydi. Bu iki gözlem aynı gerçeğe işaret ediyor: nesnelerin birbirine göre büyüklüğü, kameranın nerede durduğuna bağlıdır.

Fotoğrafçıların sık kullandığı iki deyim bu gerçeği objektife bağlar: geniş açının abarttığı, uzun objektifin sıkıştırdığı söylenir. Bu deyimler etkiyi doğru anlatır, ama nedenini yanlış yere koyar. Nedeni doğru yere koymak, bir portrede ya da bir manzarada istediğin etkiyi yalnızca objektif değiştirerek değil, yer değiştirerek kurmanı sağlar.

Basit açıklama

Görünen büyüklük neye bağlıdır?

Bir nesnenin fotoğraftaki boyu, kameraya olan uzaklığıyla ters orantılıdır: iki kat uzağa giden bir şey, yarı büyüklükte görünür. Bu kural objektiften bağımsızdır; objektif yalnızca bütün sahneyi aynı oranda büyütür ya da küçültür. Bu yüzden bir karedeki iki nesnenin birbirine göre büyüklüğünü, yani göreli büyüklüğü, iki nesnenin kameraya olan uzaklıklarının oranı belirler.

Kameranın durduğu bu noktaya bakış noktası denir. Perspektif, bakış noktasının sonucudur. Aynı bakış noktasından 24 milimetreyle ya da 200 milimetreyle çekersen, iki karede nesneler birbirine göre tam olarak aynı oranlarda durur; 200 milimetrelik kare, 24 milimetrelik karenin ortasından kesilmiş bir parçaya benzer. Perspektifi değiştirmek istiyorsan objektifi değil, bakış noktasını değiştirmen gerekir.

Bir yüzün oranları nasıl değişir?

Bir yüzde burnun ucu, kulaklardan kabaca on santimetre öndedir. Kameranın burna otuz santimetre uzaklıkta olduğunu düşün: kulaklar kırk santimetre uzaktadır. Burun ile kulakların kameraya olan uzaklıklarının oranı kırkta otuzdur; bu yüzden burun, kulaklara göre üçte bir kadar büyük görünür. Yüzün merkezi öne doğru şişkin, kenarları geriye doğru çekilmiş gibi görünür.

Aynı yüzü üç metre uzaktan çektiğinde burun üç metre, kulaklar üç metre on santimetre uzaktadır. Oran bu kez yaklaşık yüzde üçlük bir farktır ve göz bunu neredeyse fark etmez. Üç metreden yüzü kareye doldurmak için uzun bir objektif gerekir; ama oranları düzelten objektif değil, üç metrelik mesafedir. Birçok kişinin bu mesafeden çekilen yüzleri daha tanıdık bulması akla yatkındır, çünkü insanlar birbirlerine çoğu zaman bu tür mesafelerden bakar. Bu fizik her tende aynıdır; yakından çekilen her yüzün burnu büyür, uzaktan çekilen her yüzün oranları dengelenir.

Sıkıştırma ve genişleme ne demek?

Aynı hesabı konu ile arka plan için de yapabilirsin. Kadın senden iki metre, kale ondan yirmi metre geride, yani senden yirmi iki metre uzaktaysa, kale kadına göre on birde bir oranında küçülür ve uzakta bir siluet olarak kalır. Şimdi kadından yirmi metre uzağa gidip uzun bir objektifle yüzü aynı büyüklükte çektiğini düşün: kadın yirmi metre, kale kırk metre uzaktadır ve kale kadına göre yalnızca yarıya küçülür. Kale, kadına göre beş kattan fazla büyük görünür.

Uzaktan uzun bir objektifle çekildiğinde arka planın konuya yaklaşmış ve büyümüş görünmesine perspektif sıkışması denir; yakından geniş açıyla çekildiğinde arka planın uzaklaşmış ve küçülmüş görünmesine ise perspektif genişlemesi. İkisinin de kaynağı bakış noktasıdır. Objektif yalnızca, o bakış noktasından istediğin kadrajı kurmanı sağlar: uzakta durursan konuyu doldurmak için uzun bir objektife, yakında durursan her şeyi sığdırmak için geniş bir açıya ihtiyaç duyarsın.

Bunu nasıl kullanırsın?

Bir karede arka planın konuya göre büyük ve yakın görünmesini istiyorsan, geri çekil ve uzun bir objektifle kadrajı kur. Bir sokakta dizilmiş evlerin birbirine yaslanmış gibi görünmesi, bir dağın bir köyün hemen arkasında yükselmesi, ay ya da güneşin bir siluetin arkasında kocaman durması bu yolla kurulur. Arka planın konudan uzaklaşmasını, ortamın geniş ve derin görünmesini istiyorsan, konuya yaklaş ve geniş bir açıyla çek.

Portrede bakış noktası, yüzün oranlarını ve fonun büyüklüğünü birlikte belirler. Uzaktan çekildiğinde yüzün oranları dengelenir ve arkadaki fon büyür; bu, fonun rengini ve aydınlığını daha dikkatle seçmeni gerektirir, çünkü fon artık karenin daha büyük bir parçasıdır. Yakından çekildiğinde yüz öne çıkar ve fon küçülür; kişinin bulunduğu ortamı anlatmak istediğinde bu işe yarar. Hangisini seçeceğine, yüzün ve fonun anlatmasını istediğin şey karar verir.

Görsel kanıt

Sahil kasabasının meydanına dönüyorsun. Kadın buğday tenli, orta yaşlı; başında rüzgârda uçuşan açık renkli bir örtü var. 24 milimetreyle yarım metreden çektiğin karede burnu yanaklarına göre belirgin biçimde iri, kulakları geriye çekilmiş gibi; kale ise arkasında, çatıların üstünde küçük bir taş silueti.

Meydanın karşı ucundan, yaklaşık on beş metre öteden 200 milimetreyle çektiğin karede yüzü aynı büyüklükte, ama burnu, yanakları ve kulakları olağan oranlarında. Arkadaki kale bu kez kadının omuzlarının hemen arkasında yükseliyor; surların taşları, mazgalları ve kapısı seçiliyor. Kale yüzden birkaç kat büyük bir fon olduğu için, onu kadının yüzünü öne çıkaracak biçimde gölgede bırakacak bir açıya kayıyorsun. Aynı kadın, aynı kale; değişen yalnızca senin durduğun yerdi.

Sık yapılan hata

Özet

Perspektif, yani nesnelerin birbirine göre büyüklüğü, objektiften değil bakış noktasından doğar: bir nesnenin görünen büyüklüğü uzaklıkla ters orantılıdır ve iki nesnenin göreli büyüklüğünü kameraya olan uzaklıklarının oranı belirler. Yakından bir yüzde burun kulaklara göre üçte bir kadar büyük görünebilir, üç metreden bu fark neredeyse kaybolur; uzaktan uzun bir objektifle arka plan konuya yaklaşıp büyür, yakından geniş açıyla uzaklaşıp küçülür. Bir yüzün oranlarını, her tende aynı fizikle, objektif değil mesafe belirler; objektif yalnızca o mesafeden istediğin kadrajı kurar.

Mini ödev

Bu ödevde bakış noktasını değiştirerek perspektifi kendi gözünle ölçeceksin.

1. Aynı yerden bir sahneyi en geniş ve en uzun odak uzaklığınla çek; geniş kareyi kırpıp iki kareyi üst üste koyarak oranların aynı kaldığını gör.
2. Bir arkadaşının yüzünü yarım metreden geniş açıyla, sonra üç metreden uzun bir odak uzaklığıyla aynı büyüklükte çek ve burnun, kulakların oranlarını karşılaştır.
3. Önünde bir konu, arkasında uzak bir bina ya da tepe olan bir sahneyi yakından geniş açıyla ve uzaktan uzun objektifle, konu aynı büyüklükte kalacak biçimde çek.
4. Uzaktan çektiğin karede büyüyen fonun rengini ve aydınlığını, birkaç adım yana kayarak değiştir.

Kendini değerlendir

• Kırpılan geniş kare ile uzun odak uzaklığıyla çekilen kare aynı oranları mı gösteriyor?
• Yakından çektiğin yüzde burnun kulaklara göre büyüdüğünü, ten rengi hangisi olursa, gördün mü?
• Uzaktan çektiğin karede arka plan konuya göre büyüdü mü?

Sözlük

Mini test

1. Bir fotoğrafta iki nesnenin birbirine göre büyüklüğünü asıl ne belirler?

• A) Kameranın iki nesneye olan uzaklıklarının oranı
• B) Objektifin odak uzaklığı
• C) Diyafram
• D) Sensör boyutu

2. Kamera bir yüzün burnuna otuz santimetre, kulaklarına kırk santimetre uzaktaysa burun kulaklara göre ne kadar büyük görünür?

• A) Aynı büyüklükte
• B) Yarı büyüklükte
• C) Yaklaşık üçte bir kadar büyük
• D) Dört kat büyük

3. Uzaktan uzun bir objektifle çekildiğinde arkadaki bir kalenin konuya göre büyük görünmesinin nedeni nedir?

• A) Uzun objektif yalnızca arka planı büyütür
• B) Konu ile kalenin kameraya olan uzaklıklarının oranı küçülmüştür
• C) Diyafram kısılmıştır
• D) Beyaz dengesi değişmiştir

4. Bir portrede yüzün oranlarının, her tende, dengeli görünmesi için ne yapılır?

• A) Geniş açıyla yüzün çok yakınına girmek
• B) Doygunluğu azaltmak
• C) Pozlamayı artırmak
• D) Yüzden birkaç metre uzakta durup kadrajı uzun bir odak uzaklığıyla kurmak

Cevaplar

1. A — Görünen büyüklük uzaklıkla ters orantılıdır; göreli büyüklüğü uzaklıkların oranı belirler.
2. C — Kırkta otuz oranı, burnun kulaklara göre yaklaşık üçte bir kadar büyük görünmesi demektir.
3. B — Uzaktan bakınca konu ile kale arasındaki uzaklık farkı, toplam uzaklığa göre küçülür; kale konuya göre büyür.
4. D — Oranları mesafe belirler; birkaç metreden uzaklık farkları küçülür, uzun odak uzaklığı yalnızca kadrajı kurar.

Özet kartı

• Perspektifi objektif değil, bakış noktası belirler.
• Görünen büyüklük ∝ 1 / uzaklık; göreli büyüklük uzaklıkların oranıdır.
• 30 cm'den burun kulaklara göre ~⅓ büyük; 3 m'den fark ~%3.
• Uzaktan uzun objektif: fon büyür ve yaklaşır; yakından geniş açı: fon küçülür ve uzaklaşır.
• Yüz oranları her tende aynı fizikle mesafeden gelir.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki bütün sayılar tam kare bir sensör içindi: 24 milimetre geniş, 200 milimetre uzun. Ama birçok makinenin sensörü daha küçüktür ve aynı objektif bu makinelerde sahnenin daha küçük bir parçasını yakalar. O zaman bir objektifin üstünde yazan sayı her makinede aynı şeyi mi anlatır? 50mm her makinede 50mm midir? Sonraki ders kırpma faktörünü ve farklı sensör boyutlarının aynı objektifin davranışını nasıl değiştirdiğini konuşuyor.