Sabit mi, zoom mu?

Öğrenme hedefi

Sabit ve zoom objektifler arasındaki farkı ışık, keskinlik, boyut ve çalışma biçimi açısından tartabilecek ve kendi işine uygun olanı seçebileceksin. Sabit objektifin tek bir odak uzaklığına, zoom objektifin bir aralığa sahip olduğunu açıklayacak, zoom objektiflerde en geniş diyaframın odak uzaklığıyla nasıl değişebildiğini okuyacak, sabit bir objektifin daha geniş diyaframının loş bir ortamda kaç stop ışık kazandırdığını hesaplayacak, sabit objektifin seni yürümeye zorlamasının bakışını nasıl değiştirdiğini görecek ve loş ışıkta bu ışık kazancının her tende yüzdeki ayrıntıyı nasıl koruduğunu bileceksin.

Merak sorusu

Bir akşam, loş bir kitapçıda bir yazarın imza gününü çekiyorsun. Elindeki zoom objektifle yazara uzaktan yaklaşıyorsun; ama objektifin ucunu uzattıkça makine ISO'yu yükseltiyor ve fotoğraflar kumlu, yazarın yüzü yumuşatılmış çıkıyor. Yanındaki fotoğrafçı ise küçük, zoom yapamayan bir objektifle yazarın masasına birkaç adım yaklaşıyor ve aynı ışıkta çok daha temiz kareler çekiyor.

Zoom yapamayan bir objektif neden bu kadar sevilir? Halkayı çevirerek her kadrajı kurabilen bir zoomun yanında, kadrajı değişmeyen bir camın ne üstünlüğü olabilir? Bu derste sabit ve zoom objektifleri ışık, keskinlik, taşınabilirlik ve fotoğrafçıyı nasıl çalıştırdıkları açısından karşılaştıracağız.

Bağlam

Meydandaki müzisyeni bir kez kalabalığın içinden, bir kez kafeden çekmiştik; her objektif ailesi izleyiciyi başka bir yere koyuyordu. Bir zoom objektif bu ailelerin birkaçını tek bir gövdede toplar: 24–70 bir zoom geniş açıdan kısa teleye kadar uzanır. Sabit bir objektif ise yalnızca bir odak uzaklığına sahiptir: 35, 50 ya da 85 milimetre gibi.

Bu fark yalnızca kolaylıkla ilgili değildir. Objektifin iç tasarımı, ne kadar ışık toplayabileceğini, ne kadar büyük ve ağır olacağını ve fiyatını da belirler. Bir objektif seçmek, bu değerler arasında bir takas yapmak demektir. Hangi takasın doğru olduğunu ise senin çektiğin şey ve çalışma biçimin belirler.

Basit açıklama

Zoom objektiflerde diyafram nasıl değişir?

Birçok zoom objektifin üstünde iki diyafram sayısı yazar: 18–55 f/3.5–5.6 gibi. Bu, objektifin en geniş diyaframının odak uzaklığıyla değiştiğini gösterir; en geniş açıda f/3.5'e kadar açılabilir, en uzun odak uzaklığında ise ancak f/5.6'ya kadar açılır. Bu tür objektiflere değişken diyaframlı zoom denir. Zoom halkasını çevirip teleye geçtiğinde, farkında olmadan objektife giren ışığı azaltırsın ve makine bunu ISO'yu ya da süreyi artırarak telafi eder.

Bazı zoom objektiflerin üstünde ise tek bir diyafram sayısı yazar: 24–70 f/2.8 gibi. Bunlar bütün aralık boyunca aynı en geniş diyaframı koruyan sabit diyaframlı zoomlardır. Genellikle daha büyük, daha ağır ve daha pahalıdırlar, çünkü uzun odak uzaklığında da geniş bir açıklık sağlamak için daha büyük camlar gerekir.

Sabit objektif neden daha parlak olabilir?

Tek bir odak uzaklığı için tasarlanan bir objektif, bir aralığı kapsaması gereken bir zoomdan daha basit bir iç yapıya sahip olabilir. Bu sadelik, geniş bir en geniş diyaframı daha küçük ve daha ucuz bir gövdede mümkün kılar. f/2 ya da f/1.8 gibi değerler, sabit objektiflerde sık görülür.

Bu farkın ne kadar ışık getirdiğini stop hesabıyla görebilirsin. f/5.6'dan f/4'e, oradan f/2.8'e ve f/2'ye doğru her adım bir stoptur; f/2 ile f/5.6 arasında üç stop, yani sekiz kat ışık farkı vardır. Loş kitapçıda zoomun f/5.6'da ISO 6400 istediği bir ışıkta, f/2 bir sabit objektif aynı enstantaneyle ISO 800'de çekebilir. Geniş diyafram aynı zamanda netlik dilimini daraltır ve arka planı daha çok yumuşatır; bu bir kazanç olabileceği gibi, bir grup fotoğrafında dikkat isteyen bir sınırlama da olabilir.

Sabit objektif seni nasıl çalıştırır?

Zoom yapamayan bir objektifle kadrajı değiştirmek için yürürsün: yaklaşırsın, uzaklaşırsın, bir yana kayarsın. Bu küçük zahmet, bakışını da değiştirir. Zoomda halkayı çevirip bulunduğun yerden kadraj kurmak kolaydır; sabit objektifle ise her karede nerede duracağına karar vermek zorundasın. Birçok fotoğrafçı bu zorunluluğun onları sahneyi daha dikkatli dolaşmaya ve daha bilinçli yer seçmeye ittiğini söyler.

Bir süre tek bir odak uzaklığıyla çalıştığında, o objektifin göreceği kadrajı makineyi kaldırmadan önce gözünde kurmaya başlarsın. Sokakta bir sahneye yaklaşırken çerçevenin nereden nereye uzanacağını bilmek, anı kaçırmadan çekmeni sağlar. Yürüyerek kadraj değiştirmenin, zoomlamakla aynı sonucu vermediğini de unutma: yer değiştirdiğinde nesnelerin birbirine göre büyüklüğü de değişir. Bunu bir sonraki derste ayrıntısıyla konuşacağız.

Zoom ne kazandırır ve keskinlik ne kadar önemli?

Zoom objektifin en büyük kazancı esnekliktir. Bir sahnede ya da tribünde yerinden kalkamadığın, bir düğünde ya da bir haberde anların hızla aktığı, bir yolculukta tek objektifle yetinmen gereken durumlarda zoom, objektif değiştirmeden geniş açıdan teleye geçmeni sağlar. Objektif değiştirmemek sensöre toz girme ihtimalini de azaltır.

Sabit objektiflerin genellikle daha keskin olduğu sık söylenir. Basit tasarım bunu kolaylaştırabilir, ama günümüzün iyi zoom objektifleri de çok keskin olabilir; iki objektif arasındaki keskinlik farkı çoğu zaman netliğin doğru yere düşmesinden, elin sabitliğinden ve ışıktan daha az önemlidir. Loş bir ortamda ise sabit objektifin ışık kazancı doğrudan görünür: daha düşük ISO, kumlanmayı azaltmak için daha az yumuşatma ve yüzde daha çok ayrıntı demektir. Bu kazanç özellikle gölgede kalan koyu bir tende ayrıntının korunmasını kolaylaştırır; açık bir tende de cildin dokusunun yapay biçimde silinmesini önler.

Görsel kanıt

Kitapçıya dönüyorsun. Yazar, koyu tenli, kır saçlı bir kadın, bir masada kitap imzalıyor; tek ışık tavandaki sarı lambalar. Zoomu 70 milimetreye açıp uzaktan çektiğinde objektif f/5.6'da kalıyor, makine ISO 6400'e çıkıyor. Büyüttüğünde yüzün gölgedeki yanı lekeli, gri bir yüzey; saçlarının telleri birbirine karışmış.

50 milimetrelik f/2 sabit objektifi takıp yazarın masasına birkaç adım yaklaşıyorsun. Aynı enstantaneyle ISO 800'de çekebiliyorsun. Bu kez yanağının gölgedeki kısmında tenin sıcak kahverengisi ve ince çizgiler seçiliyor, kalemi tutan parmaklarının boğumları ve kitabın sayfasındaki mürekkep keskin. Arka plandaki kitap rafları geniş diyaframla yumuşamış. Aynı akşam, aynı lamba; farkı objektifin topladığı ışık ve senin attığın birkaç adım yarattı.

Sık yapılan hata

Özet

Sabit objektif tek bir odak uzaklığına, zoom objektif bir aralığa sahiptir; birçok zoomda en geniş diyafram teleye doğru küçülür, sabit diyaframlı zoomlar ise daha büyük ve pahalıdır. Sabit objektifler sade yapıları sayesinde küçük bir gövdede geniş bir diyafram sunabilir: f/2 ile f/5.6 arasındaki üç stop, loş bir ortamda ISO'yu sekizde birine indirmek demektir. Sabit objektif seni yürümeye ve yerini bilinçli seçmeye zorlar, zoom ise esneklik verir; loş ışıkta sabit objektifin ışık kazancı her tende yüzdeki ayrıntıyı korumayı kolaylaştırır.

Mini ödev

Bu ödevde bir hafta boyunca bakışını tek bir odak uzaklığına bağlayacak ve zoomla karşılaştıracaksın.

1. Zoom objektifin varsa onu tek bir odak uzaklığına, örneğin 35 ya da 50 milimetreye ayarla ve bir gün boyunca halkaya dokunmadan çek.
2. Aynı sahneyi zoomu kullanarak bir kez, yalnızca yürüyerek bir kez çek; kareler arasında ne değiştiğini not et.
3. Loş bir iç mekânda zoomu önce en kısa, sonra en uzun ucunda çek; makinenin seçtiği diyaframı ve ISO'yu not et.
4. Loş ışıkta bir yüzü, parlak bir objektifle ya da zoomun en geniş diyaframıyla, mümkün olan en düşük ISO'da çek ve gölgedeki ayrıntıya bak.

Kendini değerlendir

• Halkaya dokunmadan geçirdiğin gün, kadrajı makineyi kaldırmadan önce gözünde kurmaya başladın mı?
• Zoomu teleye açtığında makinenin ISO'yu yükselttiğini fark ettin mi?
• Loş ışıkta çektiğin yüzde gölgedeki ayrıntı, tenin tonundan bağımsız olarak, korunuyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Bir objektifin üstünde 18–55 f/3.5–5.6 yazması neyi anlatır?

• A) Objektifin iki ayrı objektif olduğunu
• B) En geniş diyaframın geniş açıda f/3.5, en uzun odak uzaklığında f/5.6 olduğunu
• C) Objektifin yalnızca f/3.5 ile f/5.6 arasında çalıştığını
• D) Objektifin sabit diyaframlı olduğunu

2. f/2 ile f/5.6 arasında kaç stop ışık farkı vardır?

• A) Bir stop
• B) İki stop
• C) Beş stop
• D) Üç stop

3. Sabit objektifin fotoğrafçıyı çalıştırma biçimi nasıl bir etki yapabilir?

• A) Kadrajı değiştirmek için yürümeye zorlar ve yer seçimini bilinçli kılar
• B) Fotoğrafçıyı hiç hareket ettirmez
• C) Görüş açısını kendiliğinden değiştirir
• D) Pozlamayı otomatik ayarlar

4. Loş bir ortamda koyu tenli bir yüzün gölgedeki ayrıntısını korumak için sabit ve parlak bir objektif neden yardımcı olur?

• A) Teni açık gösterdiği için
• B) Beyaz dengesini düzelttiği için
• C) Daha çok ışık toplayıp daha düşük ISO ve daha az yumuşatmayla çekmeyi sağladığı için
• D) Arka planı kararttığı için

Cevaplar

1. B — İki diyafram sayısı, en geniş diyaframın zoom aralığının iki ucunda farklı olduğunu gösterir.
2. D — f/2, f/2.8, f/4 ve f/5.6 arasında üç adım vardır; her adım bir stop, toplam sekiz kat ışıktır.
3. A — Zoom yapamayan bir objektifle kadrajı ayaklarınla kurarsın; bu her karede nerede duracağına karar vermeyi gerektirir.
4. C — Geniş diyafram ISO'yu düşürür; kumlanma ve onu silmek için yapılan yumuşatma azalınca gölgedeki ayrıntı kalır.

Özet kartı

• Sabit: tek odak uzaklığı; zoom: bir aralık.
• İki diyafram sayısı yazan zoom teleye doğru ışık kaybeder.
• f/2 ile f/5.6 arası üç stop, sekiz kat ışık.
• Sabit objektif seni yürütür; zoom esneklik verir.
• Loşta parlak objektif düşük ISO demek; her tende gölgedeki ayrıntı korunur.

Sonraki derse köprü

Kitapçıda zoomun ucunu uzatmak yerine yazarın masasına yürüdün. İki kare de yazarın yüzünü aynı büyüklükte gösteriyordu, ama bir fark vardı: yaklaştığında arkadaki raflar, yüze göre daha küçük ve daha uzakta görünmeye başladı. Uzun bir objektifin bir yüzü neden daha hoşa giden bir biçimde gösterdiği sık söylenir; oysa bu etkinin asıl kaynağı objektif değildir. Sonraki ders perspektifi ve sıkıştırmayı, yani nesnelerin birbirine göre büyüklüğünü asıl neyin belirlediğini konuşuyor.