Neden bulanık?

Öğrenme hedefi

Bulanık bir fotoğrafa bakıp yumuşaklığın nereden geldiğini kareden okuyabileceksin. Fotoğrafı büyütüp karede keskin bir yer olup olmadığını arayarak teşhise başlayacak, netliğin yanlış yere düştüğü kareyi her şeyin kaydığı kareden ayıracak, hareket izinin yönünden titreyen eli hareket eden konudan ayırt edecek, kirli bir merceğin ve bocalayan bir odağın bıraktığı izi tanıyacak, yetersiz ışığın bu sebeplerin çoğunun arkasındaki ortak kök olduğunu görecek ve bir yüzün yumuşak görünmesinin her zaman bulanıklık olmadığını, her tende, tenin dokusunu değil gözü ve kirpikleri kontrol ederek anlayacaksın.

Merak sorusu

Akşam bir çay bahçesinde çektiğin fotoğraflara evde bakıyorsun. Tepsisiyle yürüyen çaycının karesi yumuşak, tavla oynayan iki komşunun karesi yumuşak, lambaların altında gülen teyzenin portresi de yumuşak. Üçü de bulanık görünüyor, ama üçü aynı sebepten bulanık değil. Birinde netlik başka bir yere gitmiş, birinde el kıpırdamış, birinde merceğin üstünde bir parmak izi kalmış olabilir.

Fotoğrafım neden bulanık? 7 sebep sayılabilir: el titremesi, konu hareketi, yanlış odak noktası, yanlış odak modu, sığ alan derinliği, kirli mercek ve yetersiz ışık. Ama listeyi ezberlemek, kareye bakıp hangisinin suçlu olduğunu bulmaya yetmez. Bu derste sebepleri sıralamak yerine, her birinin fotoğrafta bıraktığı izi okumayı öğreneceğiz.

Bağlam

Ders 3.6'da bulanıklığın tek bir kaynaktan gelmediğini görmüş, el titremesini hareket eden konudan ayırmıştık. Bu modülde odak üzerine konuştuklarımız listeye yeni sebepler ekledi: netlik yanlış bir kenara gidebilir, yanlış odak modu hareket eden bir konuyu geride bırakabilir, sığ bir netlik dilimi yüzün yalnızca bir bölümünü keskin tutabilir. Kirli bir mercek ve az ışık ise bu sebeplerin hepsini taklit edebilir.

Her sebebin çözümü başkadır. Titreyen el için hızı artırmak ya da makineyi desteklemek gerekir, yanlış odak noktası için noktayı taşımak, kirli mercek için bir bez. Yanlış teşhis, yanlış çözüm demektir: mercek lekeli olduğu hâlde enstantaneyi hızlandırırsan fotoğraf yine yumuşak çıkar ve sebebi hâlâ bilmezsin. Bu yüzden önce bakmayı, sonra düzeltmeyi öğreniyoruz.

Basit açıklama

Teşhise nereden başlanır?

Bulanık bir kareye küçük ekranda bakmak, neredeyse hiçbir şey söylemez. Fotoğrafı ekranda büyüt ve kareyi yavaşça dolaş. Sorulacak ilk soru şudur: karede keskin olan bir yer var mı? Bu tek soru sebepleri iki büyük gruba ayırır. Karenin bir yerinde, bir çitte, bir bardağın kenarında ya da arkadaki bir tabelada keskin bir çizgi buluyorsan, makine netliği bir yerde bulmuştur ve sorun o yerin seçimindedir. Hiçbir yerde keskin bir çizgi yoksa, sorun ya makinenin kıpırdamasında, ya merceğin önündeki bir şeyde ya da odağın hiç yerine oturmamasındadır.

Bu keskin bölgeye netlik şeridi diyebiliriz: kadrajda netliğin düştüğü mesafe, konudan önde ya da arkada olsa bile, o mesafedeki her şeyi keskin gösterir. Teşhisin geri kalanı bu şeridin yerine, yönüne ve genişliğine bakarak yürür. Şerit yoksa, bu kez yumuşaklığın biçimine bakarsın: bir yöne doğru çizgilere mi uzanıyor, yoksa her yöne eşit bir sis gibi mi yayılıyor?

Keskin bir yer varsa ne söyler?

Netlik şeridi konunun önünde ya da arkasındaysa, makine yanlış noktaya odaklanmıştır. Yüz yumuşak ama arkadaki duvarın tuğla derzleri keskinse, netlik yüzün ardına kaçmıştır; öndeki çit keskinse önüne. Buna odak kaçması denebilir ve çözümü odak alanını seçmek, noktayı göze taşımaktır. Aynı iz, hareket eden bir konuda başka bir sebebi de gösterebilir: konu sana doğru yaklaşırken tek çekim odakta kalmışsan, netlik konunun ilk bulunduğu mesafede kilitli kalır ve şerit konunun arkasında, onun az önce geçtiği yerde durur. Bu, yanlış odak modunun bıraktığı izdir.

Şerit konunun üstünde ama çok inceyse, sebep sığ alan derinliğidir. Gözler keskin, burnun ucu ve kulaklar yumuşaksa ya da yakın göz keskin, uzak göz yumuşaksa, makine doğru yere odaklanmıştır ama geniş diyafram netlik dilimini daraltmıştır. Bu bir hata olmayabilir; çoğu zaman bilinçli bir seçimdir. Ama grubun ön sırası keskin, arka sırası yumuşaksa ve sen herkesi net istediysen, çözüm diyaframı kısmaktır.

Hiçbir yer keskin değilse ne söyler?

Kareyi büyüttüğünde her şey aynı yöne doğru uzamışsa, bir kenar iki kez görünüyorsa ya da noktasal ışıklar küçük çizgilere, virgüllere dönüşmüşse, makine çekim sırasında kıpırdamıştır. Bu hareket izi el titremesinin imzasıdır: bütün kareye çoğu zaman aynı yönde ve benzer uzunlukta işler. Konu hareketinde ise iz yalnızca hareket edene düşer; yürüyen kişinin bacakları akarken arkadaki masa ve sandalyeler keskin kalır. Bu ayrım, Ders 3.6'da öğrendiğin ayrımın kareden okunuşudur.

Yumuşaklık bir yöne değil, her yöne eşit yayılıyorsa ve kare puslu, soluk görünüyorsa, merceğin önüne bak. Mercek lekesi, yani ön camdaki bir parmak izi, yağ ya da buğu, keskin kenarları silmez ama onları bir sisle örter; özellikle lambaların ve parlak pencerelerin çevresinde yumuşak halkalar ve hâleler görünür. Kare her yerde eşit yumuşak ama puslu değilse, odak hiç yerine oturmamış olabilir: mercek netliği ararken, bulamadan çekim olmuştur.

Işık azsa ve yüz yumuşaksa ne düşünülür?

Yetersiz ışık, kendine özgü bir iz bırakmaz; başka sebepleri doğurur. Işık azaldıkça makine enstantaneyi uzatır ve titreme ile konu hareketi büyür. Odak sistemi ölçecek kenar bulamaz ve bocalar. Makine ISO'yu yükseltir ve ardından kumlanmayı azaltmak için görüntüyü yumuşatır; bu yumuşatma ince dokuları, saçları ve kumaşları silip yüzeyleri balmumu gibi pürüzsüz gösterebilir. Loş bir karede bu izlerden birini buluyorsan, asıl çözüm çoğu zaman sahneye ışık katmaktır.

Bu son iz, yüzlerde teşhisi yanıltır. Loş ışıkta koyu tenli bir yüz, kumlanma azaltmanın yumuşatmasıyla dokusunu yitirebilir ve bulanık sanılabilir; parlak güneşte açık tenli bir yüz ise aşırı pozlanıp beyaza yakın lekelere dönüştüğünde yine dokusuz görünür. İki durumda da sorun netlik değil, ışık ve pozlamadır. Bir yüzün netliğini tenin dokusundan değil, gözden, kirpiklerden ve kaş çizgisinden kontrol et: bu ayrıntılar keskinse netlik yerindedir ve bakman gereken yer ışıktır.

Görsel kanıt

Çay bahçesi karelerine büyüterek dönüyorsun. Tepsili çaycının karesinde bardakların kenarları ve çaycının bacakları yürüyüş yönünde uzamış, ama arkadaki masanın ayakları ve bir sandalyenin hasırı keskin. Bu konu hareketidir; yarım saniyeye yakın bir enstantane, yürüyen adamı akıtmış. Tavla oynayan komşuların karesinde tavlanın pulları ve zarlar çok keskin, ama iki adamın yüzü yumuşak: netlik öndeki tahtaya kaçmış.

Teyzenin portresinde ise hiçbir yer keskin değil ve arkadaki ampullerin çevresinde süt beyazı birer hâle var. Merceğin önüne bakıyorsun ve ön camda başparmağının izi duruyor. Merceği silip yeniden çektiğinde hâleler kayboluyor. Son olarak, alacakaranlıkta çektiğin koyu tenli çaycının portresi aklına geliyor; yanağı balmumu gibi pürüzsüz görünüyor ve ilk bakışta bulanık sanıyorsun. Büyüttüğünde kirpikleri ve bıyığının tek tek telleri keskin. Netlik yerindeydi; dokuyu silen, az ışıkta yükselen ISO ve arkasından gelen yumuşatmaydı.

Sık yapılan hata

Özet

Bulanıklığın sebebi, fotoğrafın büyütülmüş hâlinde okunabilir: karede keskin bir netlik şeridi varsa sorun odak noktasında, odak modunda ya da sığ alan derinliğindedir; hiçbir yer keskin değilse sebebi hareket izinin yönünde, puslu bir hâlede ya da yerine oturmamış bir odakta ararsın. Yetersiz ışık bu sebeplerin çoğunu doğuran ortak köktür ve yüzlerde, her tende, dokuyu silen yumuşatmayı ya da aşırı pozlamayı netlik sorunu sanmamak için gözlere ve kirpiklere bakmak gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde bilerek bulanık kareler üretip onları teşhis edeceksin.

1. Aynı sahneyi yavaş bir enstantaneyle elde, sonra aynı hızla bir yere dayanarak çek; büyütüp hareket izinin bütün kareye mi yoksa yalnızca hareket edene mi düştüğünü karşılaştır.
2. Bir yüzü, netliği bilerek arkadaki duvara koyarak çek ve netlik şeridini bul.
3. Merceğin kenarına çok hafif bir parmak izi bırakıp bir lambanın bulunduğu sahneyi çek, sonra merceği temizleyip tekrar çek.
4. Az ışıklı bir akşam saatinde bir portreyi yüksek ISO ile çek; büyütüp tenin dokusu ile kirpiklerin netliğini ayrı ayrı değerlendir.

Kendini değerlendir

• Büyüttüğün her karede, keskin bir yer olup olmadığını ilk bakışta söyleyebildin mi?
• Parmak izli karedeki hâleyi, titremenin bıraktığı çizgilerden ayırt edebildin mi?
• Loş odadaki yüzde tenin yumuşaklığına rağmen kirpiklerin keskin olduğunu gördün mü?

Sözlük

Mini test

1. Bir portrede yüz yumuşak, arkadaki tuğla duvar keskinse sebep büyük olasılıkla nedir?

• A) El titremesi
• B) Kirli mercek
• C) Netliğin yüzün arkasına kaçması
• D) Yüksek ISO

2. Karede hiçbir yer keskin değil ve noktasal ışıklar aynı yöne uzanan küçük çizgilere dönüşmüşse sebep nedir?

• A) Çekim sırasında makinenin kıpırdaması
• B) Sığ alan derinliği
• C) Mercek lekesi
• D) Yanlış beyaz dengesi

3. Kare her yöne eşit yumuşak ve lambaların çevresinde süt beyazı hâleler varsa önce neye bakılır?

• A) Odak moduna
• B) Enstantaneye
• C) Diyaframa
• D) Merceğin ön camına

4. Loşta çekilmiş koyu tenli bir yüzde ten balmumu gibi pürüzsüz, ama kirpikler keskinse ne söylenebilir?

• A) Netlik kaçmıştır, yeniden odaklanmalı
• B) Netlik yerindedir; dokuyu az ışıkta yükselen ISO ve yumuşatma silmiştir
• C) Mercek kirlidir
• D) El titremiştir

Cevaplar

1. C — Keskin bir netlik şeridi var ama konunun arkasında; makine netliği bulmuş, yanlış yere koymuştur.
2. A — Aynı yöndeki çizgiler bütün kareye işlemişse makine kıpırdamıştır; konu hareketi yalnızca hareket edene düşer.
3. D — Her yöne eşit yayılan pus ve ışık çevresindeki hâleler, ön camdaki bir leke ya da buğunun izidir.
4. B — Kirpikler keskinse netlik yerindedir; tenin dokusunu kaybettiren netlik değil, ışık ve yumuşatmadır.

Özet kartı

• Önce büyüt, sonra sor: karede keskin bir yer var mı?
• Keskin şerit konunun önünde ya da arkasındaysa: odak noktası ya da odak modu.
• Şerit konunun üstünde ama çok inceyse: sığ alan derinliği.
• Aynı yönde çizgiler: titreme; yalnız hareket eden akıyorsa: konu hareketi; pus ve hâle: mercek lekesi.
• Az ışık titremeyi, konu hareketini ve bocalayan odağı doğurur; her tende netliği gözden ve kirpiklerden kontrol et.

Sonraki derse köprü

El titremesini kareden okumayı öğrendin; bütün kareye aynı yönde işleyen o kısa çizgiler. Peki elde çekerken bu çizgileri önceden önlemek için enstantane ne kadar hızlı olmalı, ve bu hız uzun bir mercekle kısa bir mercekte neden aynı değil? Sonraki ders, odak uzaklığına bağlı güvenli enstantane kuralını ve görüntü sabitlemenin bu sınırı ne kadar esnettiğini, neyi ise hiç çözemediğini konuşuyor.