Odak alanları

Öğrenme hedefi

Makinenin kadrajın hangi bölümünde netlik arayacağını seçebileceksin. Geniş alanda makinenin kendi başına genellikle en yakın ya da en kontrastlı nesneye odaklandığını açıklayacak, tek nokta, bölge, geniş alan ve izleme alanı gibi seçenekleri ayırt edecek, odak noktasını kadrajın içinde hızla taşımayı öğrenecek, sığ netlikte odakla yeniden kadrajlamanın küçük bir kaymaya yol açabileceğini bilecek ve kalabalık ya da loş sahnelerde, farklı tenlerden insanlar arasında netliğin kimin gözüne düşeceğine kendin karar vereceksin.

Merak sorusu

Bir bahçede, tahta bir çitin aralığından sana bakan bir kız çocuğunu çekiyorsun. Makineyi kaldırıp deklanşöre yarım basıyorsun; netlik anında bulunuyor. Fotoğrafa baktığında çitin tahtaları keskin, ama çocuğun yüzü, çitin arkasında yumuşak bir leke. Makine netliği buldu, ama yanlış yerde buldu.

Odak noktası nereye konmalı? Makine bu soruya kendi başına bir cevap verir: çoğu kez öndeki, keskin kenarlı ya da göze batan bir nesneyi seçer. Ama o nesne her zaman fotoğrafın konusu değildir. Bu derste makinenin odak alanlarını, her birinin netliği nerede aradığını ve netliğin yerini neden ve nasıl kendin belirlemen gerektiğini konuşacağız.

Bağlam

Ders 4.3'te dokunmatik ekranla netliği bir noktaya yönlendirmiştin; dokunduğun yer, odak noktası oluyordu. Makinelerde de aynı fikir geçerlidir, ama seçenekler daha fazladır. Bir önceki ders, sürekli odakta kadrajı döndürmenin netliği kaçırdığını göstermişti. Bu ders o taşıma işinin nasıl yapıldığını ve odak noktasının hangi büyüklükte, hangi biçimde çalışabileceğini gösteriyor.

Makinenin netliği aradığı bölgeye odak alanı denir. Bu alan tek bir küçük nokta olabileceği gibi, bir grup nokta ya da kadrajın neredeyse tamamı da olabilir. Alanın büyüklüğü bir takastır: küçük bir alan tam olarak istediğin yere odaklanır ama konuyu o noktanın altında tutmanı gerektirir; büyük bir alan konuyu kolayca yakalar ama neye odaklanacağına makine karar verir. Bu dersin sonunda her sahne için bu takası bilinçli yapabileceksin.

Basit açıklama

Makine kendi başına nereye odaklanır?

Geniş alanda, yani makinenin bütün kadrajda netlik arayabildiği modda, makine hangi nesneye odaklanacağına kendisi karar verir. Bu kararın mantığı üreticiden üreticiye değişir, ama birçok makine en yakın nesneyi ya da en kontrastlı kenarları seçme eğilimindedir. Kadrajın önünde bir dal, bir çit, bir bardağın kenarı ya da bir omuz varsa, makine konuya değil ona odaklanabilir. Modern makinelerin birçoğu sahnede bir yüz ya da göz algıladığında ona öncelik verir; bu büyük bir kolaylıktır ama her zaman işe yaramaz.

Bu yüzden geniş alan, sahnenin sade olduğu ve konunun açık olduğu durumlarda iyi çalışır: boş bir fonun önünde tek bir kişi, açık bir gökyüzünde uçan bir kuş. Kadrajda birden fazla aday varsa, makinenin seçimi seninkiyle örtüşmeyebilir. Çitin arkasındaki çocukta olduğu gibi, makine netliği hızla ve kararlı bir biçimde bulur, ama yanlış nesnede. Otomatik bir karar verildiğini fark etmek için odak onayından sonra ekranda ya da vizörde hangi noktanın yandığına bakmak yeterlidir.

Hangi odak alanları vardır?

Seçenekler üreticiye göre farklı adlarla anılır, ama mantıkları benzerdir. Tek nokta odakta küçük bir odak noktası vardır ve onu sen yerleştirirsin; makine yalnızca o noktanın altındaki şeye odaklanır. Durağan konular ve kesin netlik gerektiren portreler için en güvenilir seçenektir. Bazı makinelerde tek noktanın daha da küçük bir hâli bulunur; dalların ya da bir çitin arasından odaklanmak için kullanılır.

Bölge odakta birkaç noktadan oluşan bir grup vardır; grubu sen yerleştirirsin, grubun içinde hangi noktanın kullanılacağına makine karar verir. Hareketli bir konuyu küçük bir noktanın altında tutmak zor olduğunda iyi bir ara yoldur. Geniş alan ise bütün kareyi kullanır ve seçimi tamamen makineye bırakır. İzleme alanı, sürekli odakla birlikte çalışır: konuyu bir kez seçersin ve makine konu kadrajda hareket ettikçe odak noktasını onunla birlikte kaydırır. Koşan bir sporcu ya da uçan bir kuş için bu, konuyu elle takip etmekten çok daha kolaydır.

Odak noktası nasıl taşınır?

Odak noktasını kadrajın içinde taşımanın birkaç yolu vardır. Birçok makinede başparmağın altında küçük bir kumanda kolu ya da yön tuşları bulunur; noktayı dört yöne kaydırır ve genellikle bir basışla ortaya döndürür. Dokunmatik ekranlı makinelerde ekrana dokunarak noktayı doğrudan yerleştirebilirsin; bazı makinelerde vizöre bakarken ekranı bir dokunmatik yüzey gibi kullanıp parmağını kaydırarak noktayı taşımak da mümkündür. Hangi yolu kullanırsan kullan, amaç noktayı kadrajdaki konunun, çoğu zaman bir gözün üstüne hızla getirmektir.

Tek çekim odakta bir alternatif, Ders 10.2'deki gibi ortadaki noktayla odaklanıp kilitlemek ve kadrajı sonra kurmaktır. Bu çoğu durumda iyi çalışır, ama bir inceliği var: makineyi çevirdiğinde netlik düzlemi de onunla birlikte döner. Geniş diyafram ve yakın mesafeyle çalışırken, örneğin f/1.4 ya da f/2 gibi çok açık bir diyaframla yakın bir portre çekerken, bu dönüş netlik düzlemini gözün biraz önüne ya da arkasına kaydırabilir ve göz hafifçe yumuşayabilir. Böyle durumlarda kadrajı önce kurup odak noktasını doğrudan göze taşımak daha isabetli sonuç verir.

Kalabalıkta netlik kime düşer?

Birkaç kişinin bulunduğu bir karede, geniş alan ya da yüz algılama genellikle bir kişiyi seçer; bu çoğu zaman kameraya en yakın, en büyük ya da ışığın en iyi düştüğü yüzdür. Loş bir ortamda, en kontrastlı yüz çoğu zaman en aydınlık yüzdür ve makine netliği ona götürebilir. Koyu tenli bir kişinin yüzü bu ortamda daha az kontrast sunduğu için, fotoğrafın asıl konusu o kişi olsa bile makine onu atlayabilir. Bu bir makine tercihi değil, kenar ölçümünün sonucudur; ama sonuçta netlik yanlış kişiye düşer.

Bu yüzden kalabalıkta kimin keskin olacağına sen karar vermelisin. Konun belliyse tek nokta odakla doğrudan onun gözüne odaklan. Bir grup fotoğrafında herkesin net olması gerekiyorsa, Ders 8.3'teki gibi dar bir diyaframla netlik dilimini genişlet ve odak noktasını grubun ortasındaki ya da ön sıradaki bir yüzün gözüne koy. Odak onayından sonra hangi yüzün seçildiğine bak; makinenin seçimi seninkiyle aynı değilse noktayı kendin taşı. Her yüzün, tenin tonundan bağımsız olarak, fotoğrafın konusuysa netlik alacağından emin olmanın yolu budur.

Görsel kanıt

Bir köy bahçesinde, eski bir tahta çitin aralığından sana bakan küçük bir kız çocuğunu çekiyorsun. Geniş alan odakla çektiğin karede çitin gri, yıpranmış tahtaları keskin; çocuğun yüzü arkada yumuşak bir leke. Odak alanını tek noktaya alıyor, noktayı kumanda koluyla çitin aralığındaki çocuğun gözüne taşıyorsun. Bu kez çitin tahtaları ön planda yumuşak birer çizgi, çocuğun gözleri, kirpikleri ve alnındaki toz keskin.

Aynı akşam, loş bir mutfakta masada oturan üç arkadaşını çekiyorsun. Ortada koyu tenli bir arkadaşın anlatıyor, iki yanındakiler gülüyor. Geniş alan odakla makine netliği lambaya en yakın, açık tenli arkadaşının yüzüne götürüyor; anlatan arkadaşın yüzü yumuşak. Tek nokta odağa geçip noktayı ortadaki arkadaşının gözüne taşıyorsun ve diyaframı biraz kısıyorsun. Artık anlatan arkadaşın gözleri ve konuşurken kıvrılan dudakları keskin, iki yanındakiler de netlik diliminin içinde. Aynı sahneler; netliğin nereye düşeceğine makine değil, sen karar verdin.

Sık yapılan hata

Özet

Odak alanı, makinenin netliği kadrajın hangi bölümünde arayacağını belirler: geniş alanda seçimi makine yapar ve çoğu kez öndeki ya da kenarı belirgin nesneyi seçer, tek nokta tam istediğin yere odaklanır, bölge küçük bir grup içinde makineye seçim bırakır, izleme alanı ise sürekli odakla konuyu kadraj boyunca takip eder. Odak noktasını kumanda koluyla, yön tuşlarıyla ya da dokunmatik ekranla göze taşımak, sığ netlikte ortadan odaklanıp kadrajı çevirmekten daha isabetlidir. Kalabalık ve loş sahnelerde makine en aydınlık ya da en yakın yüzü seçebileceği için, netliğin kimin gözüne düşeceğine, her tende, fotoğrafçının karar vermesi gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde odak alanlarını aynı sahnede karşılaştıracaksın.

1. Önünde bir engel, bir çit, dallar ya da bir bardak olan bir konuyu geniş alanla çek ve makinenin nereye odaklandığına bak.
2. Aynı sahneyi tek nokta odakla, noktayı konunun gözüne ya da en önemli yerine taşıyarak çek.
3. Geniş diyaframla yakından bir yüze önce ortadan odaklanıp kadrajı çevirerek, sonra kadrajı kurup noktayı göze taşıyarak iki kare çek ve gözlerin netliğini karşılaştır.
4. Farklı tenlerden birkaç kişinin olduğu loş bir sahnede, geniş alanın hangi yüzü seçtiğine bak ve sonra konunu tek noktayla kendin seç.

Kendini değerlendir

• Geniş alanın öndeki bir nesneyi seçtiği anı fark ettin mi?
• Noktayı göze taşıyarak çektiğin karede göz, ortadan odaklanıp çevirdiğin kareden daha mı keskin?
• Kalabalık sahnede netlik, tenin tonundan bağımsız olarak, senin seçtiğin kişinin gözüne mi düştü?

Sözlük

Mini test

1. Geniş alan odakta makine çoğu zaman neye odaklanır?

• A) Her zaman kadrajın tam ortasına
• B) Genellikle en yakın ya da en kontrastlı nesneye
• C) Her zaman en uzak nesneye
• D) Her zaman gökyüzüne

2. Çitin aralığından bakan bir çocuğun gözünü keskin çekmek için hangi alan en güvenilirdir?

• A) Tek nokta odak, nokta çocuğun gözüne taşınarak
• B) Geniş alan odak
• C) Otomatik seçim modu
• D) Odak alanının önemi yoktur

3. f/1.8'de yakından bir yüzü ortadan odaklayıp kadrajı çevirince göz neden yumuşayabilir?

• A) ISO değiştiği için
• B) Pozlama kilidi bozulduğu için
• C) Beyaz dengesi kaydığı için
• D) Makine döndükçe netlik düzlemi de döner ve sığ netlik diliminde gözün önüne ya da arkasına kayar

4. Loş bir mutfakta anlatan koyu tenli arkadaşın yüzü yumuşak, lambaya yakın açık tenli arkadaşın yüzü keskinse ne yapılır?

• A) Geniş alanda kalıp yeniden çekmek
• B) Tek nokta odağa geçip noktayı anlatan arkadaşın gözüne taşımak
• C) Lambayı söndürmek
• D) Fotoğrafı sonradan keskinleştirmek

Cevaplar

1. B — Geniş alanda seçim makinededir ve birçok makine en yakın ya da en belirgin kenarlı nesneyi tercih eder.
2. A — Tek nokta, makineye yalnızca o noktanın altındakine odaklanmasını söyler; çitin tahtaları görmezden gelinir.
3. D — Kadraj çevrilince netlik düzleminin göze uzaklığı değişir; ince netlik diliminde bu küçük kayma gözü yumuşatır.
4. B — Makine en kontrastlı, burada en aydınlık yüzü seçmiş; fotoğrafın konusu anlatan arkadaşsa netliği sen ona taşırsın.

Özet kartı

• Geniş alan: seçim makinede; öndeki ya da kenarı belirgin şey kazanır.
• Tek nokta: tam istediğin yer; bölge: küçük bir grup; izleme: konuyu takip eder.
• Noktayı kumanda kolu, yön tuşları ya da dokunmatik ekranla göze taşı.
• Sığ netlikte ortadan odaklanıp çevirme; kadrajı kur, noktayı taşı.
• Kalabalıkta netliğin kime düşeceğine sen karar ver; her tende konunun gözü keskin olsun.

Sonraki derse köprü

Odak noktasını gözlere taşımak bir portrenin en önemli adımı. Peki makine gözleri kendi başına bulabilseydi? Bugün birçok makine bir insanın yüzünü, hatta gözünü, bazen bir hayvanın ya da bir aracın biçimini tanıyıp netliği oraya götürebiliyor. Sonraki ders göz ve yüz takibinin nasıl çalıştığını ve bu otomasyonun hangi durumlarda yetip hangilerinde yetmediğini anlatıyor.