Kanıt rozetleri
Rozet müdahalenin kendisine değil, belirli bir iddia–nüfus–sonuç üçlüsüne verilir. Bir probiyotik suşunun antibiyotik ilişkili belirli bir sonuçtaki kanıtı, başka bir suşa ya da depresyon tedavisine taşınamaz.
- AGüçlü— Sonuca güven yüksek
- Kullanım ölçütü: Tutarlı yüksek kaliteli sentezler/kılavuzlar; önemli insan sonuçları
- BOrta— Sonuç büyük olasılıkla doğru, değişebilir
- Kullanım ölçütü: Bazı sınırlılıkları olan tutarlı insan verisi
- CSınırlı— Belirsizlik önemli
- Kullanım ölçütü: Küçük, gözlemsel, dolaylı veya tutarsız veri
- DÖn klinik— Klinik etki bilinmiyor
- Kullanım ölçütü: Hücre, hayvan veya salt mekanistik çalışma
- XDesteklenmiyor / önerilmiyor— Yarar gösterilmemiş, yanlış veya net zarar olası
- Kullanım ölçütü: Yetkin kuruluşların karşı önerisi ya da olumsuz kanıt
X, A–D’nin devamı değildir. A’dan D’ye giden eksen kanıtın GÜCÜNÜ ölçer; X ekseni çevirir ve yönü değiştirir. Bir şeyi henüz bilmemekle, onun işe yaramadığını bilmek aynı şey değildir.
Her iddianın veri kartı
Bir sağlık iddiası yayımlanacaksa şu 14 alanın hepsi doldurulmuş olmalı. Alanlar süs değil denetim aracıdır: bir iddiayı yararıyla anlatıp “başlıca zararlar” ve “kimin için geçerli olmayabilir” satırlarını boş bırakmak, iddiayı olduğundan güçlü göstermenin en yaygın yoludur.
- 01İddia
- 02Hedef nüfus
- 03Müdahale/maruziyet
- 04Karşılaştırma
- 05Önemli sonuç
- 06Zaman ufku
- 07Kanıt rozeti
- 08Etki büyüklüğü (mutlak değerle)
- 09Başlıca zararlar
- 10Kanıtın sınırlılıkları
- 11Kimin için geçerli olmayabilir
- 12Kaynaklar
- 13Son tarama tarihi
- 14Son uzman inceleme tarihi
Kaynak hiyerarşisi
Güçlüden zayıfa. Ama hiyerarşi otomatik hüküm değildir: kötü bir meta-analiz iyi bir birincil çalışmadan üstün sayılmaz. Soru türüne uygun tasarım aranır.
- 1Güncel, yöntemini açıkça bildiren yetkin klinik kılavuz
- 2Cochrane veya yüksek kaliteli sistematik derleme/meta-analiz
- 3Büyük, uygun tasarlanmış randomize çalışma
- 4Güçlü prospektif gözlemsel çalışma
- 5Tanısal doğruluk ve prognostik çalışma
- 6Küçük çalışma/vaka serisi
- 7Hayvan/hücre/mekanistik çalışma
- 8Uzman görüşü, ticari eğitim ve pazarlama içeriği
Kaynak bağımsızlığı
- Bir yaklaşımı geliştiren veya satan kuruluş, o yaklaşımın tanımı için birincil kaynaktır; etkinliğini tarafsızca kanıtlayan kaynak sayılmaz.
- Takviye üreticisi güvenlik veya etkinlik için tek kaynak olamaz.
- Uzman incelemesinde çıkar çatışmaları sayfada görünür olmalıdır.
- Her kritik iddia en az bir bağımsız kaynakla desteklenmelidir.
Yayımlanamayacak dil
Bu cümleler akademide yazılmaz. Listeyi yayımlamak bilinçli: başka bir yerde bu kalıplardan biriyle karşılaştığında, ne tür bir iddiayla karşı karşıya olduğunu bilmelisin.
- Kesin kök nedeninizi bulur.
- Toksinlerinizi temizler.
- Hormonlarınızı dengeler.
- Bağışıklığı güçlendirir.
- Bu test size hangi gıdanın zararlı olduğunu kesin gösterir.
- İlaçlar sadece belirtileri bastırır.
- Doktorların bilmenizi istemediği…
Bunun yerine kurulan cümle
Aşağıdakiler yasaklı cümlelerin birebir karşılığı değil, iddianın kurulma biçimidir: nüfusu, sonucu ve belirsizliği görünür kılar.
- Şu nüfusta, şu sonuç için araştırılmıştır.
- Kanıt sınırlıdır; sonuç değişebilir.
- Olası mekanizma budur; klinik yarar henüz gösterilmemiştir.
- Bu bulgu tanı koydurmaz; öykü ve diğer verilerle birlikte değerlendirilir.
- Standart tedavinin yerine geçmez.
Klinik güvenlik etiketleri
Bilgi grafiğindeki her kavram bu etiketlerden birini taşır. Etiket, okuyucunun o kavramla ne yapabileceğini değil, neyi tek başına yapamayacağını söyler.
- GENEL_EGITIM
- KLINIK_GOZETIM_GEREKIR
- ACIL_DURUMLA_ILISKILI
- ILAC_ETKILESIMI
- GEBELIK_COCUK_OZEL_RISK
- KANIT_SINIRLI
- DESTEKLENMIYOR
- MESLEKI_YETKI_GEREKIR
Yayın öncesi kontrol
Her sayfa yayımlanmadan önce bu sorulara cevap verir.
- Hastalık/tanı anlatımı güncel kılavuzla uyumlu mu?
- İddialar nüfus ve sonuç düzeyinde sınırlandırıldı mı?
- Mutlak etki verilmesi mümkünse verildi mi?
- Zarar, etkileşim ve gecikmiş tedavi riski anlatıldı mı?
- Gebelik, çocukluk, yaşlılık ve organ yetmezliği gibi gruplar düşünüldü mü?
- Popüler mekanizma, insan sonucu gibi sunuluyor mu?
- Kaynak ticari veya çıkar çatışmalıysa bu görünür mü?
- Son güncelleme ve sonraki gözden geçirme tarihi var mı?
- Tehlike işaretleri ve uygun profesyonel yönlendirme mevcut mu?
- Dil korku, kesinlik veya mucize vaadi üretiyor mu?
Güncelleme ritmi
- Yüksek riskli tedavi/test sayfaları: 6 ayda bir tarama
- Hızlı gelişen alanlar (mikrobiyom, omikler, yapay zekâ): 6 ayda bir
- Temel fizyoloji: 24 ayda bir
- Kılavuz bağlantıları: otomatik aylık kırık bağlantı ve sürüm kontrolü
- Önemli güvenlik uyarısı: yayın takvimini beklemeden güncelleme
Bir konu ne zaman “tamamlandı” sayılır
Ölçüt sınav puanı değil, davranıştır. Okuyucu şunları yapabiliyorsa o konuyu tamamlamıştır:
Kapsam ve kalite kontrolü
77 maddenin 0’ı tamam
Kaynağın kendi listesi. Bugün hiçbir madde tamamlanmış değil — hiçbir sayfa alan uzmanı incelemesinden geçmedi. Bu bir eksiklik değil durum bildirimidir; listeyi gizlemek, tamamlanmamış bir denetimi tamamlanmış göstermek olurdu.
Müfredat bütünlüğü
- Her ileri dersin ön koşulu tanımlı
- Her seviye ölçülebilir çıkış yeterliğine sahip
- Her programın en az bir uygulaması var
- Her uzmanlık yolunun bitirme ürünü var
- Aynı başlık gereksiz yere tekrarlanmıyor
- Tekrarlanan kavram farklı derinlikte açıkça etiketli
- Temel bilimden kliniğe geçiş bağlantıları var
- Sosyal ve çevresel belirleyiciler biyolojiden kopuk değil
- Araştırma yolu temel istatistik ön koşullarına bağlı
Bilimsel doğruluk
- Tanımlar yetkin kaynakla uyumlu
- Mekanizma ile klinik sonuç ayrılmış
- Hayvan/hücre verisi insan etkisi gibi sunulmuyor
- İlişki ile nedensellik ayrılmış
- Mutlak etki mümkün olduğunda veriliyor
- Kanıt kesinliği açık
- Çelişen kanıt görünür
- Kaynak güncelliği kontrol edilmiş
- Ticari kaynak bağımsız kanıt olarak kullanılmıyor
Klinik güvenlik
- Tehlike işaretleri görünür
- Kişisel tanı veya reçete üretilmiyor
- İlaç bırakma önerilmiyor
- Riskli takviye doz protokolü verilmiyor
- Gebelik, çocukluk ve organ yetmezliği riskleri işaretli
- İlaç–takviye etkileşimleri ele alınıyor
- Standart bakımın gecikme riski açıklanıyor
- Mesleki yetki sınırı görünür
- Acil yardım yönlendirmesi ülkeye göre uyarlanabilir
Fonksiyonel tıp iddiaları
- “Kök neden” tek neden gibi sunulmuyor
- “Detoks” maddesi ve ölçümü tanımlanmadan kullanılmıyor
- “Hormon dengesi” ölçülebilir terimlere ayrılıyor
- “Bağışıklığı güçlendirme” yerine özgül sonuç kullanılıyor
- Gıda IgG tanı testi gibi sunulmuyor
- Adrenal yorgunluk yerleşik hastalık gibi sunulmuyor
- DTC mikrobiyom testi klinik reçete üretmiyor
- MTHFR yaygın semptom açıklaması yapılmıyor
- Biyolojik yaş skorları klinik son nokta sayılmıyor
- Çoklu takviye protokollerinde nedensel belirsizlik anlatılıyor
Pedagojik kalite
- Ders başına tek ana öğrenme hedefi
- Terim ilk kullanımda tanımlı
- Önce normal fizyoloji, sonra patoloji
- Somut örnek ve karşı örnek var
- Görsel, anlatımı gerçekten kolaylaştırıyor
- Her modülde aktif hatırlama var
- Her seviyede entegrasyon vakası var
- Yanlış anlamalar açıkça ele alınıyor
- Öğrenci başarısızlıkta doğru ön koşula yönlendiriliyor
- Erişilebilir dil ve altyazı planı var
Araştırma kalitesi
- Protokol önceden kaydedilmiş
- Birincil sonuç önceden tanımlı
- Örneklem büyüklüğü gerekçeli
- Risk-of-bias değerlendirilmiş
- Eksik veri planı var
- Çoklu test düzeltmesi var
- Kod ve veri provenansı kayıtlı
- Duyarlılık analizi planlı
- Çıkar çatışmaları açıklanmış
- Negatif sonuç yayımlanabilir
İçerik yönetişimi
- Her sayfanın sahibi var
- Bağımsız uzman inceleme tarihi var
- Son literatür tarama tarihi var
- Sonraki gözden geçirme tarihi var
- Sürüm geçmişi görünür
- Düzeltme mekanizması var
- Kaynak bağlantıları çalışıyor
- Güvenlik uyarıları hızla güncellenebilir
- Finansal ilişkiler açıklanıyor
- Kullanıcı geri bildirimi izleniyor
Teknik içerik doğrulaması
- Benzersiz kodlar çakışmıyor
- Kırık iç bağlantı yok
- Ön koşul döngüsü yok
- Yetim ders düğümü yok
- Uzmanlık yolları tüm zorunlu programlara erişiyor
- Arama eş adları tanımlı
- Türkçe, İngilizce ve Latince terimler eşleştirilmiş
- Mobil ve masaüstü hiyerarşi aynı
- Ekran okuyucu başlık sırası doğru
- Grafikler metin alternatifi içeriyor
Yayın öncesi son karar
Bir sayfanın durumu bu kümenin dışından bir değer alamaz. “Büyük ölçüde hazır” diye bir karar yoktur.
- YAYINA_HAZIR
- KÜÇÜK_DÜZELTME_GEREKİR
- UZMAN_INCELEMESI_GEREKİR
- KANIT_GUNCELLEMESI_GEREKİR
- KLINIK_GUVENLIK_BLOKAJI
- YAYINLANMAMALI
Yayının tek cümlelik pusulası
Okuyucuyu kesin cevaplara bağımlı kılmak değil; bedenin karmaşıklığını anlayan, kanıtı tartabilen, belirsizliği yönetebilen ve güvenli sağlık kararlarına katılabilen biri hâline getirmek.