Hücresel Detoks ile Ticari Detoks Ayrımı

Pazartesi, ekranda yedi gün

Ocağın beşinci haftası, pazartesi sabahı. Kırıkkale'deki laboratuvarda gradyan tüpleri soğuk odada, küvetler yıkanmış rafta. Eren bilgisayarı Mihriban Hanım'a çeviriyor: hafta sonu bir yakınının gönderdiği bağlantıdan açılan bir tanıtım sayfası. Yeşil yapraklar arasında bir ayak çizimi ve dört satır: "Vücudunuz yıllardır biriken toksinlerle dolu. Yedi günlük arınma kürüyle onları atın: sabah bitki çayı, gece tabanınıza yapışan ped. Sabah pedi açın; kararmışsa toksinler çıkmış demektir. Karaciğeriniz yenilensin."

"Toksin kelimesi dört kez geçiyor," diyor Eren, "ama bir molekül adı yok." Mihriban Hanım tahtayı dikine bir çizgiyle bölüp sola "modülün defteri", sağa "tanıtımın cümlesi" yazıyor. "İki sütun da aynı kelimeyi kullanıyor. Her satırda aynı üç şeyi soracağız: hangi molekül, nerede, neyle ölçülmüş."

Pazartesinin soruları

"Detoks" kelimesinin fizyolojide ve klinikte ne anlattığını, tanıtımda neye dönüştüğünü ayıracaksın. Her iddiayı molekül, yer ve ölçüm üçlüsüne tutacak, derlemelerin bulduğunu kartlara geçireceğiz.

Metin

İki sütun

Hücrenin kendi dönüştürme işi

Sol sütun bu modülün kendisi. Katalaz dersinde arıtılmış enzimin peroksiti su ve oksijene ayırdığını küvette izlemiş, kurgu derişimde yarılanmayı yaklaşık 6,9 saniye bulmuştuk. Aynı derste peroksit seyrekken bileşik I'in metanol ya da etanol gibi küçük bir molekülü de yükseltgeyebildiğini, bu yan işin adının peroksidatik etkinlik olduğunu görmüştük. Uzun zincir dersinde yirmi altı karbonlu yağ asidinin ABCD1 kapısından girip peroksizomda kısaltıldığını, kapı bozuk hatta kromatogramda tepenin yükseldiğini izlemiştik. Cuma günü de bu bölmeler kurulamayınca hangi molekülün biriktiğini fibroblast şişelerinde okumuştuk.

Peroksizom tek dönüştürücü değil. Düz ER dersinde karaciğer hücresinin borucuklarında sitokrom P450 enzimlerinin bir bölümünün dışarıdan gelen maddeleri suda daha iyi çözünen, atılmaya daha uygun biçimlere soktuğunu okumuştuk. Wikipedia'nın detoksifikasyon maddesi aynı işi metabolik detoksifikasyon diye anar: yükseltgenme, indirgenme ve konjugasyonla maddeyi zararsızlaştırma, sonra hücreden ve dokudan atma. Bu dönüşümlerin dokuda nasıl paylaşıldığı biyotransformasyon başlığı altında ileride ayrıca işlenecek. Çıkışın kapıları karaciğer ve böbrektir.

Klinikte kelimenin bir anlamı daha var. ABD'de madde kullanımı tedavisi için hazırlanan TIP 45 kılavuzu detoksifikasyonu akut zehirlenmeyi ve yoksunluğu yönetmeye yönelik müdahaleler bütünü diye tanımlar ve tek başına tedavi için yeterli olmadığını yazar. Wikipedia'nın maddesi de tıptaki detoksifikasyonu zehir alımında vücuda girişi kesme, panzehir, diyaliz ve sınırlı durumlarda şelasyon olarak sayar. Zehirlenme ve madde yoksunluğu tıbbi bakım isteyen ayrı konulardır; tanıtımın kürüyle aynı kelimeyi paylaşmaları onları aynı şey yapmaz.

Sağ sütunun "toksin"i

Tanıtım kelimeyi geniş kullanıyor. Wikipedia toksini canlı hücrelerin metabolizmasıyla üretilen doğal bir zehir diye tanımlar; insan yapımı zehirli maddeye toksikant demeyi tercih eder, zehir ikisini birden kapsar. Bennett ile Inamdar'ın 2015'te Toxins dergisindeki makalesi de toksin adının doğal kökeni anlattığını, zehirli maddelerde en belirleyici değişkenin doz olduğunu yazar. Doz–yanıt ilişkisini nedensellik ölçütleri arasında görmüştük; bir maddenin zararı ne kadarından söz edildiği bilinmeden konuşulamaz.

Sözde bilimsel dil dersinde bir gargara metninin "ağızda biriken toksinler"inde aynı boşluğu bulmuştuk. Wikipedia'nın alternatif tıp detoksu maddesi bu tür uygulamaların amacını "belirtilmemiş toksinlerden" arınma diye özetler. Yanlışlanabilirlik dersinde bir iddianın eldeki yöntem ve kaynaklarla gerçekten sınanabilmesine sınanabilirlik demiştik. Tanıtımın cümlesi bu koşulu karşılamak için bir molekül adı, bir doku ya da sıvı, bir ölçüm ve bir karşılaştırma grubu vermeliydi.

Modülün ölçekleriyle bir karşılaştırma kurulabilir mi? Katalaz dersinin kurgu peroksiti 6,9 saniyede yarılanıyordu. Yedi gün 7 × 86.400 = 604.800 saniye; bu süre o yarılanmanın yaklaşık 87.000 katı. Hesap bir şey kanıtlamıyor, yalnız şunu gösteriyor: sol sütunun her satırı bir hız ya da bir oran verebiliyor. Sağ sütunda bölünecek ikinci bir sayı yok. Kür neyin ne kadarının, hangi hızla atıldığını söylemediği için iki sütun aynı ölçekte bile karşılaştırılamıyor.

Derlemeler ne buldu

Klein ile Kiat 2015'te Journal of Human Nutrition and Dietetics'te detoks diyetlerini eleştirel bir derlemeyle taradı. Özetlerine göre bu diyetleri destekleyen klinik kanıt çok azdır. Ticari detoks diyetlerinin karaciğerdeki dönüştürmeyi artırdığını ya da kalıcı organik kirleticileri attığını bildiren birkaç klinik çalışma vardır, ama yöntemleri kusurlu, örneklemleri küçüktür. Bazı besinlerin dönüştürmeye katkısına dair ön bulgular çoğunlukla hayvanlardan gelir. Yazarların bildiği kadarıyla ticari detoks diyetlerinin insanda etkisini sınayan randomize kontrollü bir deneme yapılmamıştır. Wikipedia derlemenin sonucunu, bu diyetlerin toksin atımı için kullanımını destekleyen ikna edici kanıt bulunmadığı biçiminde aktarır.

Ernst'in 2012 British Medical Bulletin derlemesi daha keskin konuşur. Alternatif detoks dediği uygulamaların ilkelerinin bilimsel açıdan anlam taşımadığını, onları destekleyen klinik kanıt bulunmadığını yazar; her tedavi iddiasının reklamdan önce bilimsel olarak sınanması gerektiğini ekler. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri'ne bağlı NCCIH'in detoks ve arınma programları sayfası da 2015 derlemesine dayanarak kilo yönetimi ya da toksin atımı için ikna edici araştırma olmadığını belirtir. Kilo, insülin direnci ve kan basıncında olumlu sonuç bildiren çalışmaları ise düşük kaliteli bulur.

Pedin rengi

Tanıtımın en somut cümlesi pedle ilgili: kararma, toksinin görünen yüzü sayılıyor. Wikipedia'nın detoks ayak pedleri maddesi bir haber kuruluşunun 2008'de yaptırdığı laboratuvar analizini aktarır: pedler terin de içinde olduğu nemle beyazdan griye döner, iddia edilen ağır metaller kullanılmış pedlerde bulunamaz. Alternatif tıp detoksu maddesi de renk değişimini ped içeriğinin deri nemiyle tepkimesine bağlar. ABD Federal Ticaret Komisyonu ise 2009'da bir ped pazarlamacısı hakkında açtığı davada toksin atma iddiası dahil reklam iddialarının ya yanlış olduğunu ya da yapıldıkları sırada kanıta dayanmadığını açıkladı.

Bu satırı sınayacak deney yapılmadı, ama tasarımı kurulabilir. Eren tahtaya üç kol çiziyor: ayağa yapışan ped, aynı sıcaklıkta nemli bir bezin üstündeki ped, kuru bir tabaktaki ped. Kurgu bir planla her kola sekiz ped, toplam yirmi dört. Rengi değerlendiren kişi pedin hangi koldan geldiğini bilmez. Kararma ilk iki kolda birlikte görünürse renk ayaktan çıkan bir maddenin değil nemin işaretidir. Ayaktan gerçekten bir şey çıkıyorsa onu renk değil, kullanılmamış pedle karşılaştırılan kimyasal analiz gösterir.

Birikim nerede gerçek

"Yıllardır biriken toksinler" cümlesi bir varsayıma dayanıyor. Bazı maddeler için birikim gerçektir. Wikipedia'nın kurşun zehirlenmesi maddesi ile Wani ve arkadaşlarının 2015 derlemesi, uzun süreli maruziyette kurşunun öncelikle kemiklerde depolandığını aktarır; Wikipedia kemikteki kurşunun yarı ömrünü yıllarla ölçer. Kurşun zehirlenmesinin tanınması ve tıbbi şelasyon dahil tedavisi ayrı bir klinik konudur.

Genel varsayım için tablo başka. Wikipedia'nın alternatif tıp detoksu maddesi, Mayo Clinic'e dayanarak, bu uygulamalarda toksinlerin çoğunlukla belirtilmediğini ve tedavi edilen kişilerde birikim kanıtının ya hiç olmadığını ya da çok az olduğunu yazar. Kurşun örneği tanıtımın cümlesini haklı çıkarmaz; tersine, gerçek bir birikimin molekülüyle, dokusuyla ve ölçümüyle birlikte adlandırıldığını gösterir.

Kürün bedeli

Kanıtsız bir iddianın da bir maliyeti olabilir. NCCIH sayfası günlerce yalnız su ve bitki çayıyla yemek yemeden geçirmenin tehlikeli elektrolit dengesizliklerine yol açabileceğini, bazı programlara eklenen müshillerin ishal yapıp sıvı kaybına ve emilim bozukluğuna götürebileceğini yazar. Pastörize edilmemiş meyve sularının hastalık yapabileceğini, kolon temizliğinin bazıları ciddi olabilen yan etkileri bulunduğunu da ekler. Ernst de bu uygulamaların hasta ve tüketiciye zarar verme olasılığını not eder; Wikipedia uzun açlığın tehlikeli olabileceğini aktarır. Bu satırlar bir korku listesi değil; iddianın sınanmamış olması, bedelinin de sınanmamış kalması demek.

Cümle ve paylaşan

Eren bağlantıyı gönderen yakınını savunma gereği duyuyor. Mihriban Hanım tahtadaki sütunları gösteriyor: tartılan cümlenin kendisi. Kişiyi iddiadan ayırdığımız derste de kaynağa saldırının bir iddiayı çürütmediğini görmüştük. Aynı mantık ters yönde de işler: paylaşanın iyi niyeti cümleye kanıt eklemez.

Tahtadaki iki sütun

Eren sol sütunun altına "B" yazıyor, sağ sütunun iki satırına "X" ve "X". Sol sütunun yanına "6,9 s · 240 nm · C26 tepesi", sağ sütunun yanına "molekül? · yer? · ölçüm?" notunu düşüyor. Pedin yanına üç küçük kutu çiziyor: ayak, nemli bez, kuru tabak.

Mihriban Hanım tahtanın köşesine bir satır ekliyor: "Bu tanıtımı sınayacak çalışma: adı verilmiş bir maddeyi kür öncesi ve sonrası kanda ya da idrarda ölçen, kürü uygulamayan bir grupla karşılaştıran, sonucu değerlendireni kör bırakan bir deneme." Sonra peroksizom kesirlerinin defterini kapatıp rafa kaldırıyor.

Kendini sına

1. Tanıtımdaki "toksinler" kelimesini ölçülebilir bir iddiaya çevirmek için hangi dört bilgi eklenmeliydi? Bir örnek cümle kur.
2. Katalazın peroksidatik etkinliği ile tanıtımın "karaciğeriniz yenilensin" cümlesi arasında hangi adımlar eksik?
3. Ped deneyinde nemli bez kolu çıkarılırsa kararma neden yorumlanamaz hâle gelir?
4. Klein ile Kiat'ın özeti "çok az kanıt" ve "deneme yok" derken Ernst "destekleyen kanıt yok" diyor. X rozeti için neden iddiayı açıkça reddeden iki kaynak aranır ve Klein ile Kiat'ın özeti tek başına neden yetmezdi?
5. Kurşunun kemikte birikmesi "vücut toksin biriktirir" genellemesine neden dayanak olamaz?

Bir sonraki derse köprü

Yeni modül proteinlerin kalite denetimiyle açılacak ve ilk ders Şaperon Proteinleri olacak. Ribozomdan sitozola uzanan yeni zincirin katlanmasına kim eşlik eder? ER içinde BiP'i, lizozoma yük taşıyan Hsc70'i önceki modüllerde tanımıştık; sitozolde Hsp70, Hsp90 ve fıçı biçimli şaperoninler işi nasıl bölüşür? Isı yükselince ya da hücre strese girince bu proteinlerin sayısı neden artar ve bu artışa neden ısı şoku yanıtı denir?