Sözde bilimsel dil

Açılış sahnesi

Bir diş hekimi muayenehanesinde, salı öğleden sonra. Elli iki yaşındaki Levent Bey birkaç aydır dişlerini fırçalarken diş etlerinin kanadığını anlatıyor ve cebinden bir gargara kutusunun arkasından kopardığı tanıtım metnini çıkarıyor. Metnin ilk cümlesi şu: "Kuantum düzeyde aktive edilmiş mineraller, diş eti dokusunu hücresel düzeyde yeniler." Levent Bey cümleyi okurken sesini biraz alçaltıyor, çünkü ne anlama geldiğinden emin değil, ama çok bilimsel geldiği için etkilenmiş.

Diş hekimi metni masaya koyup bir kalemle teknik terimlerin üstünü çiziyor: "kuantum düzeyde", "aktive edilmiş", "hücresel düzeyde". Geriye "mineraller diş eti dokusunu yeniler" kalıyor. Kimde, neye kıyasla, ne kadar sürede ve nasıl ölçülerek yenilediği yazmıyor. Terimler çıkınca cümle küçülmüyor, neredeyse kayboluyor. Bu ders o çizme işlemini bir okuma alışkanlığına dönüştürüyor.

Bu derste ne olacak

Önce teknik dilin meşru işlevini göreceğiz, çünkü bir terim süs olmadan önce bir kısaltmadır ve bu akademi de terim kullanıyor. Sonra Levent Bey'in metnini cümle cümle okuyup dört bozulma biçimini tek tek adlandıracağız. Ardından dersin en ince ayrımına geleceğiz: dürüst bir ihtiyat ile sorumluluktan kaçınmak aynı dilbilgisini kullanıyor, ama ayırt edilebiliyor. Son bölümde aynı sınamayı bu akademinin kendi cümlelerine uygulayacağız.

Sıfır noktası

"Diş eti iltihabı" yerine "gingivit" demek bir süs değil; iki diş hekimi arasında tek sözcükle neyin kastedildiğini sabitler. Bu yüzden teknik terimin varlığı kendi başına bir uyarı işareti değil. Bu akademi de teknik terim kullanıyor ve her birini bir @terim kutusunda tanımlıyor. Ölçüt terimin kullanılıp kullanılmadığı değil, tanımının verilip verilmediği ve cümlede bir iş görüp görmediği.

Diş hekiminin kalemle yaptığı şey tam olarak bu sınamaydı. Çizilen terimler cümleden bir bilgi götürseydi geriye kalan cümle eksik ama anlaşılır olurdu; oysa geriye kalan, terimlerle birlikte de söylenen şeydi. Terimler iddiaya bir şey eklemiyordu, yalnız iddianın çevresine bir hava ekliyordu.

Mekanizma

Metni cümle cümle okumak

Levent Bey'in metninde beş cümle var. İlkini gördük; kalan dördü şöyle: "Formül, iltihap yolaklarını baskılayarak diş eti kanamasını durdurur." "Klinik olarak kanıtlanmış; sıradan gargaralardan %300 daha etkili." "Araştırmalar, ağızda biriken toksinlerin bütün vücudu etkilediğini gösteriyor; günlük detoks rutininizin ilk adımı." Son cümle de küçük harflerle: "Diş eti sağlığını desteklemeye yardımcı olabilir." İlk dört cümle bu dersin dört bozulma biçimini sırayla veriyor; beşincisine, en ince ayrıma, ayrıca döneceğiz.

İlk cümlenin bozulması en yaygın ve en ikna edici olanı: gerçek bir terimin yanlış ölçekte kullanılması. Kuantum mekaniği gerçek bir fizik alanı ve atom altı ölçekteki olayları anlatır; "kuantum düzeyde aktive edilmiş mineral" ifadesinin fizikte bir tanımı yok ve bir gargaranın diş etinde yaptığı iş o ölçekte anlatılmaz. "Hücresel düzeyde" ifadesi ise çoğu zaman daha sinsi bir şey taşır. Metnin arkasında bir hücre kültürü çalışması varsa, orada görülen bir etki insandaki diş eti sonucunun diliyle anlatılıyor demektir. Fare çalışmasından insan iddiasına sıçramayı işleyen derste (L01-P06-M01-D02) basamak basamak kurduğun sıçrama burada tek bir cümlenin içine sıkıştırılmış.

İkinci cümlede mekanizma sonucun yerine geçiyor. Bir yolak anlatılıyor, "iltihap yolaklarını baskılayarak", ve cümle bir klinik sonuçla, kanamanın durmasıyla bitiyor. Mekanizmadan nedenselliğe geçişi işleyen derste (L01-P03-M01-D09) bu yapıyı bir argüman olarak sökmüş, hangi halkanın koptuğunu göstermiştin. Bu ders aynı yapının dil tarafına bakıyor ve dil tarafındaki işaret basit: cümle bir yolak anlatıyor ama o yolağın kimde, hangi dokuda ve neyle ölçüldüğünü söylemiyor.

Üçüncü cümle ölçüsüz nicelik. "%300 daha etkili" bir sayı gibi duruyor ama bir karşılaştırmanın yalnız yarısı. Hangi sonlanımda, hangi gargaraya kıyasla, kimde ve ne kadar süre sonra? Göreli bir oranın temel değer söylenmeden yorumlanamayacağını klinik önemi işlerken görmüştün. "Klinik olarak kanıtlanmış" ifadesi de bir kanıt bildirimi değil; hangi sonlanım, hangi nüfus ve hangi tasarım yazılmadıkça yalnız bir sözcük öbeği.

Dördüncü cümle otorite adını terim gibi kullanıyor. "Araştırmalar gösteriyor" bir kaynağa bağlanmıyor ama bir kaynak varmış izlenimi üretiyor ve çözümü, başlık ile makale arasındaki mesafeyi işleyen dersteki künye sorusu: hangi araştırma? Aynı cümledeki "toksin" ve "detoks" da tanımsız. Tıpta zehirlenme tedavisinin ya da vücudun maddeleri işleyip atmasının belirli anlamları var; bu metinde hangi toksinin, hangi ölçümle, nerede biriktiği söylenmiyor.

Kartın son cümlesi bu dersin gerekçesi. Alan bilgisi arttıkça etkinin azalması, süsü görmenin öğrenilebilen bir beceri olduğunu gösteriyor. Levent Bey'in etkilenmesi bir zayıflık değil, kartın ölçtüğü sıradan bir tepki; diş hekiminin etkilenmemesi ise o alanda bilgi sahibi olmasından geliyor. Kalemle terimleri çizmek, alan bilgisi olmayan birinin bu farkı kapatmasının en kısa yolu.

En ince ayrım: ihtiyat mı, kaçınma mı

Metnin beşinci ve en küçük cümlesine gelelim: "Diş eti sağlığını desteklemeye yardımcı olabilir." "Destekleyebilir", "yardımcı olabilir" ve "katkıda bulunabilir" gibi ifadeler çoğu zaman uyarı işareti olarak öğretilir. Ama bir sorun var: bu akademi de aynı dili kullanıyor. Kanıt kartlarında "azaltabilmektedir", "ilişkili bulunmuştur", "bildirilmiştir" yazıyor ve kanıt kesinliğini işleyen derste (L01-P04-M03-D02) kesinliğin okura sözcüklerle de aktarılması gerektiğini görmüştün. Aynı dilbilgisi iki farklı iş görüyor.

İkisini ayıran sınama tek bir soru: bu cümle bana neyin bilinmediğini söylüyor mu, yoksa ne iddia edildiğini mi gizliyor? Aynı ürün için dürüst bir ihtiyat cümlesi şöyle kurulabilirdi: "Diş eti iltihabı olan yetişkinlerde, dört hafta boyunca günde iki kez kullanım, küçük bir çalışmada etkisiz bir gargaraya kıyasla fırçalama sırasındaki kanamayı azalttı; daha büyük çalışmalarda sınanmadı." Bu cümle de ihtiyatlı, ama belirsizliği adlandırıyor. Levent Bey'in metnindeki cümlede ise nüfus, karşılaştırma ve sonlanım yok; orada bir belirsizlik değil, bir boşluk var.

C rozeti bulguların tutarsız olduğunu söylüyor ve bu tutarsızlık da bir bilgi taşıyor. Anlaşılmamak her zaman güven kaybı getirmiyor; Levent Bey metni anlamadığı hâlde ona daha çok güvenmişti. Sözde bilimsel dilin neden işe yaradığının açıklaması bu: okur anlamadığı cümleyi çoğu zaman kendi eksikliğine bağlıyor, metnin boşluğuna değil.

Kendi metnine uygula

Bu sınama akademinin kendi cümlelerini de bağlıyor ve ölçüt aynı kalıyor. Buradaki her teknik terim bir tanım kutusuyla geliyor, her kanıt kartı nüfus, karşılaştırma ve sonucu ayrı alanlarda yazıyor ve her rozet bir gerekçe taşıyor. Bunlar süs değil, sınanabilirlik koşulları. Bir ders metni bu koşulları taşımıyorsa, Levent Bey'in gargara metniyle aynı sınamadan kalır ve bunu görmek de okurun hakkı.

Klinik gerçeklik

Bir sağlık cümlesini sınamaya terimleri çıkararak başla ve geriye sınanabilir bir iddia kalıp kalmadığına bak. Ardından kanıt kartının alanlarını ara: nüfus, karşılaştırma, sonlanım, büyüklük ve süre. Bu adım en hızlısıdır ve çoğu tanıtım cümlesi burada beş alanın dördünü ya da beşini boş bırakır. "Kanıtlanmış" sözcüğü geçiyorsa neyin, kimde ve hangi tasarımla kanıtlandığını sor; bir yolak anlatılıyorsa o yolağın kimde ölçüldüğünü ara.

Son olarak ihtiyatlı sözcüklerin ne iş gördüğüne bak: cümle neyin bilinmediğini söylüyorsa bir belirsizlik bildirimi okuyorsun, söylemiyorsa bir boşluk. Diş hekiminin Levent Bey'e yapabileceği en yararlı şey de metni küçümsemek değildi. Terimleri birlikte çizmek ve kanamanın kendisine dönmek, yani muayene etmek, diş eti ceplerine bakmak ve kanamanın nedenini aramak, gargara kutusunun hiç sormadığı ama Levent Bey için asıl önemli olan soruydu.

Kendini sına

1. Teknik terimin meşru işlevi ne? Ölçüt terimin varlığı mı?
2. Bilimsel süsün ayırt edici sınamasını yaz ve Levent Bey'in metninin ilk cümlesine uygula.
3. Metnin cümlelerinde dört bozulma biçimini göster. Hangisi en ikna edici ve neden?
4. "Klinik olarak kanıtlanmış" ve "%300 daha etkili" ifadelerinde eksik olan ne?
5. B rozetli kartın son cümlesi neden bu dersin gerekçesi?
6. Belirsizlik bildirimi ile sorumluluk kaçınmasını ayır. Metnin son cümlesini dürüst bir ihtiyat cümlesine çevir.
7. C rozetli kartın tutarsızlığı hangi soruyu açıklıyor?
8. Vakadaki cümlede beş alandan kaçı dolu? Aynı sınamayı bu dersteki bir kanıt kartına uygula.

Bir sonraki derse köprü

Bu derste bir cümlenin içini boşaltan sözcükleri tek tek çizdin; sorun sözcük düzeyindeydi. Sıradaki derste sorun bir çerçevede: "bunu sana söylemezler" diyen bir video, bilginin kişiye ulaşmamasını bilginin lehine bir işaret gibi sunuyor. Orada tek cümle gibi duran iddiayı ayrı önermelere bölecek ve her birine ayrı kanıt getireceksin. Bazı önermelerin beklenmedik ölçüde ayakta kaldığını ve zincirin, doğru bir sistem eleştirisinden bir ürün iddiasına geçilen yerde koptuğunu göreceksin.