Popülerlik kanıtı · Fonksiyonel Tıp Akademisi

Açılış sahnesi

Akşam saatlerinde bir eczanede kırk beş yaşındaki Kerem Bey, kasanın yanındaki rafta duran bir uyku takviyesinin kutusuna bakıyor. Kutunun üzerinde parlak bir etiket var: "Bir milyondan fazla kişinin tercihi." Aylardır geceleri sık uyandığını, iş yerinde iki arkadaşının da bu kutudan aldığını, telefonunda da aynı ürünün yorumlarının dolaştığını anlatıyor. Kutuyu tezgâha koyarken tek bir cümle söylüyor: "Bu kadar insan yanılıyor olamaz."

Kerem Bey'in cümlesi, bir önceki dersteki iddianın kardeşi. Orada bir uygulamanın iki yüz yıldır sürmesi işe yaradığının kanıtı gibi sunuluyordu; burada aynı çıkarım zaman ekseninden bugüne kaymış ve kaç kişinin şu anda kullandığına dayanıyor. Bu ders, bir milyon sayısının neden bir milyon kanıt olmadığını ve kalabalığı izlemenin hangi koşullarda gerçekten işe yaradığını konu alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce hatanın yapısını ve bir önceki dersteki yanılgıyla ortak dayanağını göreceğiz. Sonra kalabalık sezgisinin gündelik hayatta neden çoğu zaman işlediğini ve sağlık uygulamalarında hangi üç noktada koptuğunu ele alacağız. Ardından popülerliğin gerçekten bilgi taşıdığı alanlara ve aynanın öbür yüzüne, azınlıkta olmanın da bir kanıt olmadığına geleceğiz. Son bölümde bir yaygınlık iddiasıyla karşılaştığında sorulacak soruları düzyazıyla toparlayacağız.

Sıfır noktası

Geleneğe başvurma yanılgısı zaman eksenini kullanıyordu: bir şey uzun süredir sürüyorsa işe yarıyordur. Popülerliğe başvurma yanılgısı anlık yaygınlığı kullanıyor: bir şeyi çok kişi yapıyorsa işe yarıyordur. İki argümanın örtük dayanağı aynı, bir ayıklanma mekanizmasının çalıştığı varsayımı. Birinde işe yaramayan zamanla elenir, ötekinde işe yaramayanı insanlar bırakır; ve ikisi de aynı yerden kırılıyor.

Kalabalığı izlemek gündelik hayatta çoğu zaman makul bir kuraldır ve bu sezgiyi küçümsememek gerekir. Yağmurlu bir şehirde çok satılan bir şemsiye modelini düşün. Onu alan herkes, ilk sağanakta ıslanıp ıslanmadığını hemen görür; kolu kırılan, rüzgârda ters dönen şemsiyenin sahibi ikincisini almaz ve çevresine de söyler. Satış sayısı burada gerçek bir bilgi taşır, çünkü her alıcı sonucu açıkça görmüş ve kararını ona göre düzeltmiştir.

Şemsiye ile uyku takviyesini ayıran şey budur. Bir önceki derste ayıklanmanın çalışması için ilk koşul doğru geri bildirimdi; şemsiyede bu koşul sağlanıyor, uyku takviyesinde ise çoğu zaman sağlanmıyor. Kalabalık aynı büyüklükte olabilir; taşıdığı bilgi, döngünün kapalı olup olmamasına bağlıdır.

Mekanizma

Birinci kopukluk: sonuç güvenilir biçimde gözlenemiyor

Kerem Bey'in uykusu takviyeden önce de geceden geceye değişiyordu. İnsanlar bir çareye genellikle en kötü dönemlerinde başvurur ve en kötü dönemin ardından, hiçbir şey yapılmasa bile, ortalamaya dönüşle biraz daha iyi geceler gelir. Buna bir şey yaptığını bilmenin beklentisi ve uykuya daha çok dikkat etmek de eklenir. Kerem Bey birkaç hafta sonra daha iyi uyuduğunu görecektir, ama neden daha iyi uyuduğunu göremeyecektir.

Sonradan oldu diye ondan oldu sanma yanılgısını işleyen ders bu tuzağı tek kişi için kurmuştu ve burada o tuzak bir milyon kez tekrarlanıyor. Döngü kapalı görünüyor, çünkü her kullanıcı bir sonuç gözlediğini düşünüyor. Aslında döngü yanlış bilgiyle kapanıyor ve bir milyon yanlış kapanmış döngü, tek bir doğru gözlemden daha fazla bilgi taşımıyor.

İkinci kopukluk: kararlar bağımsız değil

Kerem Bey kutuyu kendi değerlendirmesiyle seçmedi; iki iş arkadaşı almıştı, telefonundaki yorumlar övüyordu, etiket bir milyon diyordu. Kalabalığın bilgi taşıması için kararların birbirinden bağımsız olması gerekir. Bağımlı kararlarda ise sayı, birkaç kişinin başlangıçtaki izleniminin tekrar tekrar kopyalanmasından ibaret olabilir.

Bu, dersin en önemli kavramı: bir milyon kişi, bir milyon bağımsız değerlendirme değil. Bilimsel uzlaşmayı işleyen L01-P01-M01-D08, bir uzlaşmanın gücünü uzman sayısıyla değil, birbirinden bağımsız kanıt hatlarının sayısıyla ölçmüştü. Aynı ölçü kullanıcı kalabalığına da uygulanır. Kerem Bey'in iş yerindeki iki arkadaş, belki aynı yorumu okuyup aynı kutuyu almış iki kişi; onlarla birlikte üç kişi, üç ayrı gözlem değil, tek bir sinyalin üç kopyası olabilir.

Kartın rozeti C ve notun son cümlesi dürüst bir sınır çiziyor: bulgular laboratuvar ortamındaki karar oyunlarından geliyor ve eczane rafına ne kadar taşındığı iyi bilinmiyor. Ama mekanizmanın kendisi şaşırtıcı değil. Önceki seçimleri gördüğün her yerde, kendi değerlendirmen o seçimlerin gölgesinde kalır.

Üçüncü kopukluk: bırakanlar görünmüyor

Etiket bir milyon kişinin tercihinden söz ediyor, ama bu sayının içinde kutuyu bir kez alıp fayda görmediği için ikincisini almayanların ne kadar olduğu yazmıyor. Fayda görmeyen ya da yan etki yaşayan kişi genellikle sessizce bırakır ve bir yorum yazmaz. Kullanmaya devam edenler, ürünü sürdürebilen ve ondan memnun olanlardır.

Retrospektif kohortu işleyen o derste aynı seçim bir çalışmanın içinde karşına çıkmıştı: yıllardır bir ilacı kullanan kişiler, onu tolere edebilmiş olanlardı ve ilk haftalarda sorun yaşayanlar çoktan ayrılmıştı. Burada aynı süzgeç bir çalışmanın değil, bir pazarın içinde işliyor. Seçim yanlılığını işleyen L01-P02-M02-D05'in genel ilkesi de burada geçerli: incelenen grup, hakkında sonuç çıkarılmak istenen grubu temsil etmiyorsa, grubun içindeki oran ne kadar çarpıcı olursa olsun dışarıya taşınamaz.

Vakanın son sorusunu Kerem Bey'in etiketi için sor. Üç daralmadan sonra geriye kalan, birkaç kişinin başlangıçtaki izlenimi ve onu sürdürebilenlerin memnuniyeti olabilir. Bu da bir bilgidir, ama bir karşılaştırma değildir ve takviyenin uykuyu düzeltip düzeltmediği sorusuna cevap vermez.

Popülerlik ne zaman bilgi taşır

Bu ders de reddedici okunmamalı, çünkü yaygınlık bazı sorularda gerçekten bilgi taşır. Bir uygulamanın yaygınlaşması, insanların onu yapabildiğini gösterir; pragmatik denemelerin önemsediği uyum gerçek bir sorundur ve orada yaygınlık bir veridir. İnsanların neyi yapmaya istekli olduğu, yani kabul edilebilirlik, bir kişi için neyin önemli olduğu sorusunun alanıdır ve yaygınlık bu soruda birincil bir kaynaktır.

Yaygınlık sınırlı bir güvenlik sinyali de verir. Çok kullanılan bir üründe belirgin ve akut bir zarar olsaydı fark edilmesi daha olası olurdu; ama doğaya başvurma dersinde kurulan sınırlar burada da geçerli ve seyrek ya da gecikmeli zararlar kalabalığın içinde görünmez kalabilir. Son olarak yaygınlık, etkinlikten bağımsız olarak bilinmesi gereken bir halk sağlığı verisidir: bir milyon kişi bir uyku takviyesi kullanıyorsa, bu takviyenin başka ilaçlarla etkileşimi ve hekimlerin bunu hastalarına sorup sormadığı, takviye işe yarasa da yaramasa da önemli sorulardır. Yaygınlık etkinlik sorusuna cevap vermez, ama kendi sorusunda birincildir.

Aynanın öbür yüzü: azınlıkta olmak da kanıt değil

Bu hatanın aynası da sık görülür ve bir önceki dersteki simetrinin karşılığıdır. "Çok az kişi biliyor, çünkü gizleniyor" cümlesi azlığı bir erdem hâline getirir ve popülerlik kanıtının tersi kadar geçersizdir. Bir uygulamayı az kişinin kullanması, onun işe yaradığını da yaramadığını da göstermez.

Bilimsel uzlaşma dersinde bu akıl yürütmenin bir adı vardı: Galileo yanılgısı. Karşı çıkılmak ya da bilinmemek, haklı olmanın göstergesi değildir; haklı çıkan azınlıkları haklı çıkaran şey azınlıkta olmaları değil, sonunda sundukları kanıttı. Yani kalabalığın sayısı da, azınlığın yalnızlığı da aynı soruya cevap vermiyor ve iki durumda da cevabı veren şey bir karşılaştırma.

Yaygın yanlış"Herkes kullanıyorsa bir bildikleri vardır."

Doğrusu

Kalabalığın bilgi taşıması üç koşula bağlı: sonucun güvenilir gözlenmesi, kararların bağımsız olması ve bırakanların görünmesi. Sağlık uygulamalarında üçü de genellikle sağlanmıyor. Sayı büyüdükçe bilgi artmıyor; tekrar artıyor.

Klinik gerçeklik

Bir yaygınlık iddiasıyla karşılaştığında önce sayının ne için kanıt olarak sunulduğunu ayır: etkinlik mi, güvenlik mi, yoksa kabul edilebilirlik mi? "Bir milyon kişinin tercihi" cümlesi çoğu zaman üçüncüsünü gösterir ama birincisini ima eder. Ardından kalabalığın içindeki bağımsız değerlendirme sayısını sor; kaç kişinin başkasından duyarak başladığını ve kaç kişinin kendi gözlemine dayandığını. Sonra bırakanların sayılıp sayılmadığına ve kullanıcıların herhangi bir karşılaştırma yapıp yapamadığına bak.

Tartışmayı bitirebilecek soru ise sonuncusu: aynı soruda karşılaştırmalı bir kanıt var mı? Varsa kullanıcı sayısı artık bir argüman değil, konuşma o kanıt üzerinden sürer. Yoksa dürüst cevap, kalabalığın bu soruya cevap veremediğidir. Kerem Bey'e söylenebilecek olan da bu: bir milyon kişinin bu kutuyu seçmiş olması onun ne kadar bilindiğini gösteriyor, ama uykusunu düzeltip düzeltmeyeceğini göstermiyor. Uykusunun neden bozulduğu ise etiketin hiç sormadığı, ama onun için en önemli soru.

Kendini sına

Popülerlik ve gelenek argümanları hangi eksende farklı? Ortak dayanakları ne?
Kapalı geri bildirim döngüsü nedir? Şemsiye örneğinde neden çalışıyor, uyku takviyesinde neden çalışmıyor?
Üç kopukluğu say ve her birini Kerem Bey'in durumunda göster.
Bilgi çağlayanı nedir? Hangi koşulun ihlali?
Kalan kullanıcı yanlılığını tanımla. Hangi dersteki kavramın pazar düzeyindeki hâli?
"Bir milyon sayısı üç kez daralıyor": üç daralmayı yaz.
Popülerliğin gerçekten bilgi taşıdığı alanları say.
Azınlıkta olmak neden kanıt değil? Hangi yanılgıyla akraba?

Bir sonraki derse köprü

Bu derste bir sayı sunuluyordu ve arkasındaki seçim görünmüyordu: kalabalığın içinden kimlerin çıktığını kimse göstermedi. Sıradaki derste seçim bir sayının arkasında saklanmıyor, doğrudan yapılıyor. Bir sayfada gördüğün her anlatı, her çalışma ve her uzman görüşü doğru olabilir; soru, bunların kaç tanesinin arasından seçildiği ve gösterilmeyenlerin ne söylediği olacak.