Ekolojik çalışma

Açılış sahnesi

Ağustosun son haftası, il sağlık müdürlüğünün bulaşıcı hastalıklar biriminde stajyer Tamer, yaz raporu için hazırladığı grafiği epidemiyolog Füsun Hanım'ın ekranına yansıtıyor. Yatay eksende on iki ilçenin eczanelerinden gelen el antiseptiği satışı, dikey eksende aynı ilçelerde yaz boyunca ishal nedeniyle acil servise yapılan başvurular var. Noktalar sağa doğru düzgünce yükseliyor: satışın en yüksek olduğu Sahilköy'de bin kişide yirmi dört başvuru, en düşük olduğu Yaylacık'ta on bir. Slaydın başlığı şimdiden yazılmış: "Antiseptik kullanımı ishali önlemiyor, hatta artırıyor olabilir."

Füsun Hanım bir süre grafiğe bakıyor ve tek bir soru soruyor: "Bu grafikte kaç kişi var?" Tamer önce on iki diyor, sonra duruyor. Grafikte tek bir insan yok; her nokta bir ilçe ve her ilçenin içinde antiseptik kullanan da kullanmayan da, ishal geçiren de geçirmeyen de binlerce kişi var. Antiseptiği kullananların mı ishal olduğu sorusunun cevabı bu grafikte hiç bulunmuyor ve bu ders o eksik bilginin adıyla ilgili.

Bu derste ne olacak

Önce ekolojik çalışmanın ne olduğunu ve neden bu kadar sık yapıldığını göreceğiz. Sonra dersin merkezine, ekolojik yanılgıya geleceğiz ve Füsun Hanım'ın elindeki bir hane anketiyle, grup düzeyindeki bir ilişkinin birey düzeyinde nasıl ters dönebildiğini sayılarla hesaplayacağız. Ardından ilçeler arasındaki hangi farkların grafiğe gizlice karıştığını konuşacağız. Son bölümde bu tasarımın gerçekten değerli olduğu yerlere bakacağız, çünkü ekolojik çalışma zayıf değil, sık yanlış okunan bir tasarım.

Sıfır noktası

Tamer'in grafiği bu tanıma tam uyuyor: satış verisi ilçe başına bir sayı, başvuru verisi de ilçe başına bir oran. Hiçbir satır, hangi kişinin antiseptik aldığını ve o kişinin ishal olup olmadığını birlikte söylemiyor. Önceki iki tasarımda, vaka raporunda ve vaka serisinde, her satır bir insandı; burada her satır bir topluluk.

Bu tasarımın bu kadar yaygın olmasının iyi nedenleri var. Veri çoğu zaman hazırdır: eczane satışları, acil başvuruları ve nüfus sayımları zaten toplanıyor, Tamer'in grafiği için kimseye tek bir soru sorulmadı. Ölçek geniştir ve birey düzeyinde görülemeyecek kadar küçük farklar on binlerce kişinin toplamında görünür hâle gelebilir. Bazı maruziyetler de zaten bireysel değildir: şebeke suyunun arıtılması, hava kalitesi, bir yasal düzenleme ya da bir fiyat politikası kişiye değil topluluğa uygulanır ve orada doğal analiz birimi baştan beri gruptur.

Mekanizma

Ekolojik yanılgı

Dersin merkezinde adı konmuş bir hata duruyor. Tamer'in slayt başlığı onu neredeyse kelimesi kelimesine işliyor.

Bunun nasıl mümkün olduğunu görmek için Füsun Hanım'ın dolabından çıkardığı ikinci belgeye bakalım: aynı yaz iki ilçede yapılmış bir hane anketi. Her ilçede on bin kişi soruya cevap vermiş ve her kişi için hem antiseptik kullanıp kullanmadığı hem de yaz boyunca ishal geçirip geçirmediği kayıtlı. Sahilköy'de on bin kişinin altı bini antiseptik kullanıyor ve bunlarda ishal oranı yüzde sekiz; kullanmayan dört bin kişide oran yüzde on iki. Kullananlarda 6.000 × 0,08 = 480, kullanmayanlarda 4.000 × 0,12 = 480 ishal var, ilçenin toplamı 960 ve ilçe oranı 960 ÷ 10.000 = 0,096.

Yaylacık'ta kullanan yalnız iki bin kişi var ve bunlarda ishal oranı yüzde dört; kullanmayan sekiz bin kişide yüzde altı. Buradan 2.000 × 0,04 = 80 ve 8.000 × 0,06 = 480 çıkıyor, ilçenin toplamı 560, oranı 0,056. Şimdi iki düzeyi yan yana koy. İlçe düzeyinde, kullanımın yüzde altmış olduğu Sahilköy'de ishal yüzde 9,6, kullanımın yüzde yirmi olduğu Yaylacık'ta yüzde 5,6; grafik tam Tamer'in çizdiği gibi yükseliyor. Birey düzeyinde ise iki ilçenin ikisinde de antiseptik kullananların ishal oranı kullanmayanlarınkinin üçte ikisi: Sahilköy'de 0,08 ÷ 0,12 ≈ 0,67, Yaylacık'ta 0,04 ÷ 0,06 ≈ 0,67. İlçeleri karşılaştıran grafik bir yöne, ilçelerin içindeki kişiler öteki yöne işaret ediyor.

İki ilçenin kişilerini tek bir havuzda toplarsan üçüncü bir tablo çıkar. Kullanan sekiz bin kişide 480 + 80 = 560 ishal var, yani 560 ÷ 8.000 = 0,07; kullanmayan on iki bin kişide 480 + 480 = 960, yani 0,08. Birey düzeyindeki ilişki hâlâ aynı yönde, ama ilçelerin içinde görülen üçte ikilik farktan belirgin biçimde zayıf. Tanımdaki üç olasılığın ikisi, ters dönme ve zayıflama, aynı iki ilçenin verisinde yan yana duruyor.

Neden böyle oluyor? Çünkü grup ortalaması, grubun içindeki dağılımı gizler. Sahilköy'ün ilçe düzeyindeki iki sayısı, yüzde altmış kullanım ve yüzde 9,6 ishal, bambaşka bir iç yapıyla da üretilebilirdi: kullanan altı bin kişide oran yüzde on iki, kullanmayan dört bin kişide yüzde altı olsaydı, 6.000 × 0,12 = 720 ile 4.000 × 0,06 = 240 yine 960 eder. Grafikteki nokta kıpırdamadan yerinde durur, ama bu kez antiseptik kullananlar iki kat fazla ishal geçiriyordur. İlçe düzeyindeki veri bu iki dünyayı birbirinden ayıramaz; ayırmak için gereken bilgi, kimin hangi satırda olduğu, ilçe ortalamasına girerken kaybolmuştur.

Neden bu kadar ikna edici

Ekolojik grafiklerin ikna gücü tekniğinden değil, görüntüsünden gelir. Tamer'in grafiğinde on iki nokta var ve örüntü tertemiz; aynı ilişkiyi yirmi bin kişinin tek tek verisiyle çizseydin, iki renkli dağınık bir bulut görürdün ve içinde bir çizgi seçmek zor olurdu. Ortalama almak bireysel değişkenliği siler ve geriye yalnız düzgün bir eğilim bırakır. Üstüne izleyenin zihni kendiliğinden bir hikâye kurar: antiseptik eli kurutuyor, çatlak deri mikrop taşıyor, insanlar kendini güvende sanıp daha az yıkıyor. Grafik bunların hiçbirini söylemiyor; en zayıf tasarımlardan biri böylece en ikna edici görselini üretiyor.

Sahilköy ile Yaylacık yalnız antiseptik satışında farklı değil. Sahilköy yazın genç ailelerin, kreşlerin ve küçük çocukların ilçesi; Yaylacık'ın nüfusu yaşlı ve dağınık. Küçük çocuğu olan evde hem ishal daha sık görülür hem de çantada bir şişe antiseptik taşımak daha olasıdır. Hane anketinde Sahilköy'ün her iki satırının da Yaylacık'tan yüksek başlaması bundandır: ilçenin yaş yapısı, antiseptikten bağımsız olarak ishal riskini yukarı itiyor ve grafikteki eğimin büyük kısmını o üretiyor.

En sinsi fark, kaydın kendisinde saklı. Sahilköy'ün ortasında bir devlet hastanesi acil servisi var; Yaylacık'ın en yakın acili kırk kilometre uzakta. Anketteki ishal oranlarını bin kişiye çevirirsen Sahilköy'de 96, Yaylacık'ta 56 ishal eder ve grafikteki başvurularla karşılaştırınca Sahilköy'de ishal geçirenlerin 24 ÷ 96 = 0,25'i, yani dörtte biri acile ulaşmış, Yaylacık'ta 11 ÷ 56 ≈ 0,20'si, yani yaklaşık beşte biri. Bir hastalığın bir ilçede daha sık görünmesi, o hastalığın orada daha sık olmasından değil, daha sık saptanmasından kaynaklanabilir; Tamer'in dikey ekseni kısmen ishali, kısmen de acile olan uzaklığı ölçüyor.

Nerede gerçekten değerli

Bu dersi "ekolojik grafiklere güvenme" diye özetlemek yanlış olur. Kaynak türleri modülünde kurduğun kaynak–soru eşleşmesi burada da geçerli: iyi kaynak diye mutlak bir şey olmadığı gibi, iyi tasarım diye de mutlak bir şey yok, bu soru için uygun tasarım var. Ekolojik çalışma, sorusu zaten grup düzeyinde sorulduğunda birincil araçtır ve bu durumların en önemlisi topluluğa uygulanan kararlardır.

Füsun Hanım'ın dosyasında bunun bir örneği de var. Geçen kış belediye Sahilköy'ün şebeke suyuna ek arıtma getirmiş, Yaylacık'ta ise hiçbir şey değişmemiş. Arıtmadan önceki yaz Sahilköy'de acil ishal başvuruları bin kişide otuzmuş ve bu yaz yirmi dörde inmiş; Yaylacık'ta aynı dönemde on ikiden on bire. Doğal deney dersinde (L01-P03-M01-D08) gördüğün fark-farkı mantığıyla hesap şöyle kurulur: (24 − 30) − (11 − 12) = −6 − (−1) = −5, yani iki ilçede birlikte yaşanan genel düşüşü hesaptan düştükten sonra Sahilköy'de bin kişide yaklaşık beş başvuruluk ek bir azalma kalıyor. Arıtma bir kişiye değil şebekeye uygulandığı için bu soru baştan grup düzeyindedir ve cevabı da grup düzeyinde anlamlıdır.

Ekolojik veri başka üç işte de meşrudur. Hipotez üretir: ilçeler arasında beklenmedik bir örüntü görünürse, birey düzeyinde sınanacak bir soru doğar ve Tamer'in grafiği tam olarak bunu yapabilirdi. Bireysel değişkenliğin küçük olduğu geniş ölçekli maruziyetleri inceler: bir ilçedeki herkes aynı havayı soluyor, aynı şebeke suyunu içiyorsa, kişiler arasında zaten ölçülecek bir fark yoktur. Eğilim izler: bir sonucun yıllar içindeki gidişi halk sağlığı planlaması için doğrudan kullanılır ve kimse hakkında bireysel bir çıkarım gerektirmez.

Kartın son cümlesi dersin dengesini kuruyor. Grup düzeyinde sorulan bir soru grup düzeyinde cevaplanabilir; hata, cevabı başka bir düzeye taşımaktadır. Arıtma sonrası hesap Sahilköy'ün belediyesine bir şey söyler, ama Sahilköy'de yaşayan tek bir çocuğun bu yaz ishal olup olmayacağı hakkında bir şey söylemez.

Klinik gerçeklik

Bir ekolojik bulguyla karşılaştığında ilk işin analiz birimini bulmak olsun: grafikteki her nokta bir kişi mi, bir ilçe mi, bir ülke mi? Ardından çıkarılan sonucun hangi düzeyde söylendiğine bak; veri ilçelerden geldiği hâlde cümle "antiseptik kullanan kişi" diye başlıyorsa bir düzey atlanmıştır. Bu ikinci soru dersin tamamını tek cümleye indiriyor: veri hangi düzeyde toplandıysa, sonuç o düzeyde kalır.

Sonra gruplar arasındaki öteki farkları ara: yaş yapısı, gelir, hizmete erişim ve bir de kaydın kendisi. Sonucun ölçümü gruplar arasında karşılaştırılabilir mi? En sonda bu ilişkinin birey düzeyinde, Füsun Hanım'ın hane anketi gibi kişileri tek tek sayan bir veriyle sınanıp sınanmadığını sor. Sınanmadıysa grafik bir soru doğurmuştur, bir cevap değil.

Meta-analizleri okurken aynı yanılgıyla bir kez daha karşılaşacaksın. Heterojenlik dersinde (L01-P02-M04-D06), çalışmaların ortalamaları arasındaki bir ilişkinin o çalışmalardaki bireyler için geçerli sanılmasının bu yanılgının sentezdeki biçimi olduğunu göreceksin; nokta orada ilçe değil, bir çalışma olacak.

Kendini sına

1. Ekolojik çalışmanın analiz birimi ne? Bu tek fark neyi belirliyor?
2. Bu tasarımın bu kadar sık yapılmasının üç nedenini kendi cümlelerinle yaz.
3. Ekolojik yanılgıyı tanımla. Grup düzeyindeki ilişki birey düzeyinde ne yapabilir?
4. Yaylacık'ta kullananlarda ishal oranı yüzde dört yerine yüzde sekiz olsaydı, ilçenin toplam ishal oranı kaç olurdu? Birey düzeyindeki ilişki hangi yöne dönerdi?
5. Sahilköy'ün ilçe düzeyindeki iki sayısının, antiseptik kullananlarda daha yüksek ishal oranıyla da üretilebildiğini hesapla göster. Bu neden ilçe verisinin yetmediğini kanıtlıyor?
6. Karıştırıcının grup düzeyinde büyümesi ne demek? Tanı ve kayıt farkı neden özellikle sinsi?
7. Bu tasarımın birincil olduğu dört durumu say. Arıtma örneğindeki −5, kim hakkında bir şey söyler, kim hakkında söylemez?

Bir sonraki derse köprü

Bu derste veri hep grup düzeyindeydi ve kişilerin hangi satırda durduğu kayboluyordu. Füsun Hanım'ın hane anketi ise sıradaki tasarımın ta kendisi: her kişi tek tek sayılıyor, antiseptik kullanmayanlar ve ishal geçirmeyenler de paydada yerini alıyor ve analiz birimi bireye iniyor. Yine de anketin sorduğu iki şey, antiseptik ve ishal, aynı anda soruldu. Bir aile yaz başında ishal geçirdikten sonra mı antiseptik almaya başladı, yoksa antiseptik ishalden önce mi evdeydi? Kesitsel çalışma dersi bu soruyu, maruziyet ile sonucun aynı anda ölçülmesinin neyi görünmez kıldığını ve bu tasarımın hangi soruda yine de en uygun araç olduğunu ele alıyor.