Kaynak hiyerarşisi quizi

Açılış

Bir devlet hastanesinin yönetim katında, salı öğleden sonra. Halkla ilişkiler uzmanı Selçuk Bey, hastanenin internet sitesindeki "Sık sorulan sorular" sayfasını yenilemekle görevlendirilmiş ve masasına yirmi taslak madde dizmiş. Her maddenin altına, bilgiyi nereden aldığını kurşun kalemle yazmış: bir ders kitabı, bir kılavuz, bir kongre haberi, bir hekimin sözü, bir hasta derneğinin bülteni, bir firmanın broşürü. Sayfa yayına girmeden önce her kaynağın o cümleyi taşıyıp taşıyamayacağını kontrol etmesi gerekiyor ve bu işi senden istiyor.

Bu quizin yirmi sorusu o masadan çıkıyor. Modülün becerisi kaynak türlerini ezberlemek değil; bir bilgiyle karşılaştığında onun nereden geldiğini, kaç süzgeçten geçtiğini ve hangi soruya cevap verebileceğini görebilmek. Çoğu soruda cevap tek bir tür adı değil, hangi eksenin devrede olduğunu teşhis etmek. Her cevap gerekçesiyle veriliyor; açmadan önce kendi gerekçeni bir kâğıda yaz.

Bölüm 1 — İkincil kaynaklar

1. İlk maddenin altında "fizyoloji ders kitabı" yazıyor. Selçuk Bey kitabın bilimin kendini düzeltmesi dersinde (L01-P01-M01-D07) kurulan altı basamaklı zincirde nerede durduğunu soruyor. Nerede durur?

Doğru: Zincirin hiçbir halkasında durmaz, zincirin ucundan beslenir. Basamaklar yayın, hakem değerlendirmesi, yayın sonrası eleştiri, bağımsız tekrarlama, sentez ve kılavuz ve uygulama değişikliğidir; bir bulgu bunlardan geçip alanda yerleştikten sonra kitaba girer. Ders kitabı zincirin girdisi değil, çıktısıdır.

2. Aynı madde için Selçuk Bey, kitabın neden yine de iyi bir kaynak olabildiğini ve nerede zayıfladığını bir satırda istiyor. Ders kitabının üç gücü ve iki yapısal sınırı nedir?

Doğru: Güçleri çerçeve kurması, elenmiş bilgi taşıması ve ortak dil vermesidir. Sınırları baskı gecikmesi ve kaynak belirsizliğidir. Elenmiş bilgi taşıması kitabın zincirin sonunda durmasından gelir ve gecikme de aynı yerden doğar: yerleşmemiş bir bulgu henüz kitapta değildir.

3. Kitaptaki bir cümle "dilin ucu tatlıyı, arkası acıyı algılar" türünden kesin bir tonla yazılmış ve yanında hiçbir kaynak yok. Kanıt düzeyi neden sayfadan okunamaz ve bir ders kitabı ifadesine sorulan dört sorudan en verimlisi hangisidir?

Doğru: Düzleştirilmiş kesinlik yüzünden: farklı kanıt düzeylerindeki ifadeler aynı dil ve biçimle sunulur. Dört soru baskı ve yıl, kaynak gösterilip gösterilmediği, cümlenin olgu mu uygulama önerisi mi olduğu ve güncel bir kılavuz ya da derleme bulunup bulunmadığıdır. En verimlisi üçüncüsüdür, çünkü uygulama önerisi olgudan daha hızlı eskir.

4. İkinci madde bir kılavuzdan alınmış ve yanında "düşük kanıt düzeyi, güçlü öneri" yazıyor. Kanıt düzeyi ile öneri gücünü ayır ve bu bileşimin neden en dikkatli okunması gerektiğini söyle.

Doğru: Kanıt düzeyi "ne kadar biliyoruz", öneri gücü "ne kadar eminiz ki yapılsın" sorusunun cevabıdır. İki eksen dört bileşim verir ve en dikkat isteyeni düşük kanıtla güçlü önerdir. Meşru olabildiği durumlar vardır, ama kararlılığın gerekçesi kanıttan değil kurulun yargısından gelir ve o gerekçe okunmalıdır.

5. Üçüncü madde için iki kurumun kılavuzu farklı öneri veriyor. İlk bakılacak yer neresi?

Doğru: Gerekçe bölümleri. Kanıt gövdesi çoğunlukla ortaktır; ayrışma kanıt dışı girdilerde, yani hangi sonlanıma öncelik verildiğinde, zarar–yarar dengesinin nasıl tartıldığında ve hedef nüfusun nasıl tanımlandığında çıkar.

6. Dördüncü maddenin kaynağı "bir derleme yazısı". Anlatısal ve sistematik derlemeyi ayıran şey tek bir sözcükle nedir?

Doğru: "Önceden." Arama stratejisi, dâhil etme ölçütleri ve analiz planı sonuçlar görülmeden ilan edilir ve bu, seçim serbestliğini kapatır. Başlıkta "sistematik derleme" yazması yetmez; önceden kayıtlı protokol, akış şeması ve yanlılık değerlendirmesi aranır.

7. Aynı derleme için "girdisinden iyi olamaz" ilkesi hangi yanlılıktan doğar ve buna karşı üç kısmi önlem nedir?

Doğru: Yayın yanlılığı. Önlemler araştırma kayıt defterlerinin taranması, tezler ve raporlar gibi gri literatürün aranması ve küçük çalışmaların dağılımından eksik çalışmanın istatistiksel olarak tahmin edilmesidir. Üçü de kısmidir; sonuncusu bir tahmindir, kanıt değil.

8. Beşinci madde "bir meta-analiz gösterdi" diye başlıyor. Meta-analiz bir kanıt düzeyi midir?

Doğru: Hayır, bir yöntemdir. Zayıf çalışmaların meta-analizi zayıf kanıt üretir; yalnızca daha kesin görünen bir sayıyla. Meta-analiz kesinliği artırır, kaliteyi artırmaz.

9. Aynı maddenin kaynağında bir orman grafiği var. Hangi sırayla okunur?

Doğru: Önce karelerin dağılımı, yani çalışmalar tutarlı mı yoksa kümelere mi ayrılıyor. Sonra ağırlık sütunu, yani sonuç gerçekte kaç çalışmadan geliyor. En son elmas. Çoğu okur yalnız elması okur ve tek bir çalışmanın sesin yarısından fazlasını taşıdığını kaçırır.

Bölüm 2 — Birincil kaynaklar

10. Altıncı maddenin kaynağı tek bir araştırma makalesi. Makale hangi sırayla okunur ve yöntem neden önce gelir?

Doğru: Yöntem, sonuç tablosu, sınırlılıklar, giriş ve en son özet. Yöntem önce okunur, çünkü sonucu bilen okur hoşuna gitmeyen bir sonucun yönteminde daha çok kusur bulur; bu seçici yorumdur.

11. Selçuk Bey maddeyi makalenin özetinden yazmış. Özet neden en son okunmalı?

Doğru: Özet çoğu zaman bir özet değil, bir sunumdur. Yer kısıtı yüzünden sınırlar çıkarılır ve sonuç cümlesi en iddialı hâliyle yazılır; özet ile tam metin arasında tutarsızlık bildirilmiştir.

12. Özetteki cümle ikincil bir bulguyu öne çıkarıyor, birincil sonlanım ise bir yan cümlede kalmış. Buna ne denir? İki tipik biçimini yaz.

Doğru: Sonuç genişletmesi (spin): bulguların verinin desteklediğinden daha olumlu sunulması. Tipik biçimleri, birincil sonlanımda fark yokken ikincil bir bulgunun öne çıkarılması ve anlamlılık yokken "eğilim gözlendi" denmesidir.

13. Makalenin hakemli bir dergide çıktığı not edilmiş. Hakem değerlendirmesinin yakalayamadığı beş şeyi say.

Doğru: Uydurulmuş ya da değiştirilmiş veri, analizin baştan yürütülmesiyle görülecek hatalar, bulgunun tekrarlanıp tekrarlanmayacağı, yayımlanmamış çalışmalardan doğan yayın yanlılığı ve hakemin kendi yanlılığı. Hakem değerlendirmesi kapı değil, eşiktir.

14. Yedinci maddenin yanına bir çalışan "ön baskı, ciddiye alınmaz" diye not düşmüş. Bu notu değerlendir.

Doğru: Yanlış. Ön baskı hakemden geçmemiş bir araştırma metnidir, bilim dışı bir metin değil. İyi tasarlanmış, önceden kayıtlı, büyük bir ön baskı, zayıf tasarımlı hakemli bir makaleden daha bilgilendirici olabilir. Değerlendirme, birincil makaleye sorulan sorularla yapılır: tasarım, örneklem, önceden kayıt, sonlanım türü ve sınırlılıklar.

15. Sekizinci maddenin kaynağı üç yıl önceki bir kongre haberi ve tam makalesi hiç çıkmamış. Bu yayına dönüşmeme neden ayrıca bir bilgi taşır?

Doğru: Yayımlanmayan özetlerin bir kısmı sonucu zayıf ya da olumsuz çıktığı için çekmecede kalmış olabilir. Bu, yayın yanlılığının zincirin en erken halkasındaki hâlidir. Yalnızca konferans özetine dayanan bir iddia C rozetinin üstüne çıkamaz.

Bölüm 3 — Kişi kaynaklı bilgi

16. Dokuzuncu maddenin altında "Başhekim yardımcısının görüşü" yazıyor. Uzman görüşü kanıt hiyerarşisinde neden en altta ve hiyerarşi gerçekte neyi sıralar?

Doğru: Çünkü hangi kanıta dayandığı ve hangi yanlılıkların işlediği dışarıdan görünmez. Hiyerarşi doğruluk değil denetlenebilirlik sıralar. Uzman görüşü kanıtı yorumlar, kanıtın yerine geçmez.

17. Aynı hekim "yirmi yıldır bu tedaviyi uyguluyorum, işe yarıyor" demiş. Deneyimin karşılaştırma grubu neden yoktur ve bu neyi mümkün kılmaz?

Doğru: Aynı kişiyi tedavi etmeden izlemek mümkün değildir. Bu yüzden kendiliğinden düzelme, ortalamaya dönüş, eşzamanlı değişiklikler ve beklenti etkisi deneyimde birbirinden ayrılamaz; etkinlik sorusu deneyimle cevaplanamaz.

18. Onuncu madde bir hasta derneğinin bülteninden alınmış bir anlatı. Bir hasta anlatısı hangi iki parçaya bölünür ve her parçaya nasıl davranılır?

Doğru: Betimleyici kısım ("şunu yaşadım, şöyle hissettim") kabul edilir; kendi alanında birincil ve güvenilir veridir. Nedensel kısım ("çünkü şunu yaptım") bir hipotez olarak işaretlenir ve sınanır.

19. On birinci madde bir firmanın broşüründen alınmış ve Selçuk Bey broşürde tek bir yanlış cümle bulamamış. Yanıltma nasıl kurulmuş olabilir?

Doğru: Eksik bağlamla. Mekanizmanın klinik sonuca bağlanmadığı, atıf verilen çalışmaların düşük rozet düzeyinde olduğu, uzman görüşünün gerekçesiz olduğu ve deneyimlerin seçilmiş olduğu söylenmemiştir. Olumsuz kanıtın hiç anılmaması en güçlü işarettir.

Bölüm 4 — İki eksen

20. Selçuk Bey sonunda şunu soruyor: "Bu kaynakları en güvenilirden en az güvenilire tek bir sıraya dizip sayfaya öyle koysak olmaz mı?" Olur mu?

Doğru: Olmaz, çünkü güvenilirlik iki bağımsız eksende okunur. Basamak bir bilginin kaç süzgeçten geçtiğini, soru türü ise o bilginin hangi soruya cevap verebildiğini söyler. Onuncu maddedeki anlatı basamakta düşüktür, ama "bu hastalıkla yaşamak nasıl bir şey?" sorusunda en iyi kaynaktır; ikinci maddedeki kılavuz yüksek basamaktadır, ama "bu nasıl işliyor?" sorusuna cevap vermez.

Değerlendirme

Yirmi sorunun en az on altısı. Kaçırdığın her soru seni ilgili derse geri gönderir. İlk üç soru ders kitabı ve referans eser dersine, dördüncü ve beşinci sorular klinik kılavuz dersine, altıncı ve yedinci sorular sistematik derleme dersine, sekizinci ve dokuzuncu sorular meta-analiz dersine döner. Onuncu ile on ikinci arasındaki sorular birincil araştırma makalesi dersine, on üçüncü ve on dördüncü sorular ön baskı ve hakem değerlendirmesi dersine, on beşinci soru konferans özeti dersine bağlanır.

On altıncı ve on yedinci sorular uzman görüşü dersine, on sekizinci soru hasta deneyimi dersine, on dokuzuncu soru ticari sağlık içeriği dersine gider. Yirminci soruyu kaçırdıysan kaynak türlerini sınıflandırma dersine dön; iki ekseni ve kaynak–soru eşleşmesini orada kurmuştun.

İkinci kartın notu quizin kendisi hakkında da bir şey söylüyor. Bu yirmi soruyu bugün geçmek, bir hafta sonra bir haberi doğru rafa koyacağının garantisi değil; beceri kısa sürede kazanılıyor, ama kalıcılığı tekrar ister. Bu yüzden quizi bir kez değil, birkaç hafta arayla ikinci kez çözmek, ilk çözümden daha çok iş görür.

Modülün kapanışı

On iki derste tek bir soruyu işledik: bu bilgi nereden geliyor ve bu, ona ne kadar güveneceğimi nasıl değiştiriyor? Cevap tek bir sıralama çıkmadı, yirminci sorudaki gibi iki eksen çıktı. Basamak ekseni bir bilginin kaç süzgeçten geçtiğini gösteriyor: zincire girmemiş bir bildirimden kılavuza girmiş bir öneriye kadar. Soru ekseni ise o bilginin hangi soruya cevap verebildiğini: "bu nasıl işliyor", "ne yapmalı", "bu işe yarıyor mu" ve "bu kişi için ne önemli".

Modülün en önemli cümlesi sınıflandırma dersinde kuruldu: "iyi kaynak" diye mutlak bir şey yok, bu soru için iyi kaynak var. Buna bağlı üç sonuç modül boyunca tekrar tekrar çıktı. İlki, düşük basamaklı bir kaynağın kendi sorusunda birincil olabilmesi; hasta deneyimi etkinlik sorusuna cevap veremez, ama "ne önemli" sorusunda en güvenilir kaynaktır. İkincisi, biçimin denetim mekanizmasının yerine geçmemesi. Bir yazının başlığında "sistematik derleme" yazması, bir sayfanın atıf listesi taşıması ya da bir kişinin unvanı olması yöntemin kendisi değildir ve ticari içerik dersi bu ödünçlemenin yedi görüntüsünü tek tek gösterdi.

Üçüncü sonuç, etiketi okumanın metni okumaktan önce gelmesi: kılavuzun kanıt düzeyi, kaynağın basamağı, içeriğin amacı. Etiket okunmadığında iki çok farklı ifade aynı cümleyle aktarılıyor, tıpkı Selçuk Bey'in taslağında ders kitabı cümlesiyle broşür cümlesinin aynı yazı tipiyle yan yana durması gibi. Bilginin doğasını işleyen önceki modül bir iddianın kendisini sınamayı öğretmişti; bu modül iddianın taşıyıcısını sınadı.

Bir sonraki derse köprü

Bu modülde kaynakları türlerine göre tanıdın; birincil makaleyi okurken yöntem bölümüne ilk bakman gerektiğini de gördün. Sıradaki program o yöntem bölümünün içine giriyor ve araştırma tasarımlarını en zayıftan en güçlüye doğru tek tek kuruyor. İlk ders merdivenin en alt basamağından, tek bir hastanın seyrini anlatan yazıdan başlıyor. Hasta deneyimi dersinde tanıdığın eksik karşılaştırmanın bu kez yayımlanmış bir biçimde nasıl durduğunu ve bu kadar zayıf bir tasarımın yine de neden bazen bir yan etkinin ilk haberini verdiğini orada göreceksin.