Kaynak türlerini sınıflandırma

Açılış sahnesi

Bir aile sağlığı merkezinin bekleme salonunda, çocuğunun aşı sırasını bekleyen bir baba telefonunda gezinirken aynı on dakikada dört cümleyle karşılaşıyor. Bir haber sitesi "kongrede sunulan araştırmaya göre yeni bir göz damlası kuruluğu azaltıyor" diyor. Bir velinin paylaşımında "oğlumun boyunu her ay ölçüyorum, doktorum da altı ayda bir yeter dedi" yazıyor. Bir reklam "kırk kalemlik gıda duyarlılık panelimiz dokuz bilimsel çalışmaya dayanır" diye söz veriyor. Bir sağlık kurumunun sayfasında ise "güncel kılavuz, bu durumda güçlü bir öneriyle şu tedaviyi önermektedir" cümlesi duruyor.

Dört cümlenin hiçbirinin üstünde "bu bir konferans özetidir", "bu bir uzman görüşüdür" ya da "bu ticari içeriktir" yazmıyor. Önceki on derste kaynak türlerini tek tek tanıdın, ama gerçek hayatta kaynak türü karşına etiketiyle çıkmaz; karşına bir cümle çıkar ve o cümlenin nereden geldiğini senin bulman gerekir. Bu dersteki asıl beceri türleri saymak değil, bir bilgiyi hızlıca doğru rafa koyabilmek. Bu bir uygulama görevi ve o beceriyi çalıştırıyor.

Bu derste ne olacak

Önce iki eksenli bir sınıflandırma kuracağız, çünkü tek eksen yanıltıyor. Sonra sana farklı sağlık alanlarından on dört kurgu kaynak cümlesi vereceğim ve her birini iki eksende sınıflandıracaksın. Ardından cevapları gerekçeleriyle göreceksin, ama kendi cevabını yazmadan bakmamalısın. Son bölümde yanlış sınıfladığın maddeleri ilgili derslere bağlayan bir denetim listesi var.

Süre yaklaşık kırk dakika. Bir kâğıt aç ve her madde için iki sütun çiz: basamak ve soru.

Sıfır noktası

Sınıflandırmanın iki ekseni var ve ikisi birbirinden bağımsız. Birinci eksen zincirdeki basamaktır: bu bilgi kaç süzgeçten geçti? Bilimin kendini düzeltmesi dersinde (L01-P01-M01-D07) kurduğun altı basamaklı zinciri kullanıyoruz. Üçüncü basamak olan yayın sonrası eleştiri bir kaynak türü değil, kaynakların başına gelen bir süreç olduğu için ölçekte ayrı bir raf olarak yer almaz; B3 bu yüzden atlanır.

B0 — Zincire girmemiş. Konferans özeti, ön baskı öncesi bildirim, kişisel aktarım.

B1 — Yayımlanmış. Birincil makale ya da ön baskı.

B2 — Hakemden geçmiş. Dergi yayını.

B4 — Tekrarlanmış. Bağımsız gruplarca doğrulanmış.

B5 — Sentezlenmiş. Sistematik derleme ve varsa meta-analiz.

B6 — Kılavuza girmiş. Uygulama önerisi hâline gelmiş.

İkinci eksen soru türüdür: bu kaynak hangi soruya cevap verebilir? Basamak bir bilginin ne kadar denetlendiğini söyler, soru türü ise o denetimin hangi soruya yaradığını. Bir kaynak yüksek basamakta durup senin sorduğun soruya hiç cevap vermeyebilir; tersine, düşük basamaktaki bir kaynak kendi sorusunda en iyi kaynak olabilir.

S1 — Bu nasıl işliyor? Yerleşik bilgi sorusu.

S2 — Ne yapmalı? Uygulama sorusu.

S3 — Bu işe yarıyor mu? Etkinlik sorusu.

S4 — Bu kişi için ne önemli? Değer ve deneyim sorusu.

Bu terimin pratik kuralı tek cümledir: soruyu önce belirle, sonra kaynağa bak. Ters sıra en yaygın hatadır, çünkü eldeki kaynak sorunun kendisini şekillendirmeye başlar. Açılıştaki babanın elindeki gıda paneli reklamı "bu test işe yarıyor mu?" sorusunu sordurmak yerine "hangi gıdalara duyarlıyım?" sorusunu hazır verir; soruyu önce belirleyen okur, reklamın cevap verdiği sorunun kendi sorusu olmadığını fark eder.

Uygulama

Aşağıdaki on dört kurgu kaynak cümlesini iki eksende sınıflandır: basamak (B0–B6) ve cevap verebildiği soru ya da sorular (S1–S4). Her biri için tek cümlelik bir gerekçe yaz ve gerekçe yazmadan bir sonrakine geçme. Bazı maddelerde cümlenin kendisi değil, cümlenin nereden geldiğini anlatan kısa not belirleyicidir; o notu dikkatle oku.

1. Bir haberden: "Geçen ay bir kongrede sunulan bildiriye göre yeni bir göz damlası, kontakt lens kullananlarda kuruluk yakınmasını azalttı." Tam makale bulunamıyor.
2. Altıncı baskısı çıkmış bir fizyoloji ders kitabından: "Kan hacmi azaldığında böbrek renin salgılar; başlayan zincir tuz ve su tutulumunu artırır."
3. Protokolü önceden kaydedilmiş, akış şeması bulunan bir sistematik derlemeden: "Masa başı çalışanlarda işyeri egzersiz programları boyun ağrısını ılımlı düzeyde azaltmaktadır."
4. Bir hastanın kendi yazdığı metinden: "Tanı konana kadar dört yıl geçti; her randevuda regl ağrılarımın normal olduğu söylendi. Beni en çok yoran ağrı değil, inanılmamaktı. Glutensiz beslenmeye başlayınca ağrım da azaldı."
5. Bir dergide yayımlanmış tek bir randomize, körlenmiş çalışmadan: "Ayak bileği burkulmasından sonra erken kontrollü yüklenme, dinlenme önerilen gruba göre işe dönüşü hızlandırdı."
6. Bir laboratuvar sayfasından: "Kırk kalemlik gıda duyarlılık panelimiz dokuz bilimsel çalışmaya dayanır." Sayfanın altında satın alma düğmesi var.
7. Bir çocuk hekiminin, kanıtın belirsiz olduğu bir konuda söylediği: "Sağlıklı büyüyen bu yaştaki bir çocukta boyu altı ayda bir ölçmeyi yeterli buluyorum."
8. Güncel bir astım kılavuzundan, "güçlü öneri, yüksek kanıt düzeyi" etiketli bir tedavi maddesi.
9. Aynı kılavuzdan, "zayıf öneri, düşük kanıt düzeyi" etiketli, evde nem ölçer kullanılmasını öneren madde.
10. Üç ay önce bir ön baskı sunucusunda yayımlanan, dergi sürümü olmayan bir metinden: "Soğutma yeleği giyen inşaat işçilerinde sıcak çarpması belirtileri daha seyrek görüldü."
11. Yalnızca hücre kültüründe yapılmış, dergide yayımlanmış bir çalışmadan: "Bir güneş kremi filtresi, kültürdeki deri hücrelerinde oksidatif hasar belirteçlerini azalttı."
12. Bir romatoid artrit derneğinin üyelerine yaptığı öncelik araştırmasından: "Üyeler, ağrıdan önce sabah tutukluğunu ve yorgunluğu en önemli sorun olarak bildirdi."
13. Birbirinden bağımsız üç araştırma grubunun, farklı ülkelerde aynı sonuca varan çalışmaları: "Telefonla izlem eklenen sigara bırakma programı, bırakma oranını artırdı."
14. Başlığı "Sistematik derleme: akneye iyi gelen yedi besin" olan, arama stratejisi ve akış şeması bulunmayan bir yazı.

Cevaplara geçmeden önce kendi listeni tamamla. Kararsız kaldığın maddeleri işaretle; genellikle en çok şey öğreten onlardır.

Cevaplar ve gerekçeler

1 — B0 · S3'e cevap veremez. Konferans özeti zincirin öncesindedir. Yöntem değerlendirilemediği için etkinlik sorusuna girmez; yalnızca izlenmeye değer bir sinyal üretir ve takip edilecek soru tam makalenin çıkıp çıkmadığıdır.

2 — B6'ya yakın · S1. Ders kitabı zincirin çıktısıdır; renin zinciri gibi uzun süredir yerleşik bir fizyoloji bilgisinde güçlüdür. "Bu nasıl işliyor" sorusunda sağlam bir kaynaktır, ama bir tedavinin işe yarayıp yaramadığı sorusunda güncelliği ve cümlelerin kaynağının belirsizliği nedeniyle zayıf kalır.

3 — B5 · S3, kısmen S2. Sentez basamağıdır ve etkinlik sorusunun olağan dayanağıdır. "Ne yapmalı" sorusuna tek başına cevap vermez, çünkü maliyet, erişim ve kişinin tercihi gibi kanıt dışı girdiler eksiktir.

4 — B0 · S4, kesinlikle S3 değil. Betimleyici kısmı birincil ve güvenilirdir; dört yıllık gecikme ve inanılmama deneyimi, kendi sorusunda hiçbir çalışmanın veremeyeceği bir bilgidir. Nedensel kısmı, yani glutensiz beslenmenin ağrıyı azalttığı iddiası, bir hipotezdir; hasta deneyimi dersindeki bölme kuralı tam bu maddeye uygulanır.

5 — B2 · S3'e katkı verir, tek başına cevaplamaz. Tasarım güçlü ama sonuç tekrarlanmamış. Tek bir çalışmanın sonucu gerçek etkiden, şanstan ya da yöntemsel bir sapmadan gelebilir ve bu üçü henüz birbirinden ayrılmadı.

6 — Ticari içerik · hiçbir soruya doğrudan cevap vermez. Sayfa bir kaynak değil, bir kaynak iddiası taşıyor. Değerlendirme atıfların kendisine gitmeyi gerektirir; sayfa kendi başına bir basamak taşımaz ve dokuz çalışmanın panelin kendisini mi, yoksa yalnız bir mekanizmayı mı sınadığı belli değildir.

7 — B0 · S2 ve S4'e katkı, S3'e cevap değil. Uzman görüşü kanıtın olmadığı yeri doldurur ve kanıtı bir çocuğa uyarlar. Ama "altı ayda bir yeter" cümlesinin arkasındaki gerekçe görünmez, bu yüzden etkinlik sorusunda denetlenemez.

8 — B6 · S2, arkasında B5 var. Etiket, arkasındaki sentezin gücünü bildiriyor. Okunması en rahat bileşim budur: kılavuz basamağı ile güçlü kanıt aynı maddede buluşuyor.

9 — B6 · S2, ama arkasında B5 yok. Aynı kılavuz, farklı ağırlık. Etiket okunmazsa 8 ile 9 aynı cümleyle aktarılır, "kılavuz öneriyor" denir ve aradaki fark kaybolur; klinik kılavuz dersinin ana uyarısı buydu.

10 — B1 · S3'e katkı verebilir. Ön baskı olması tek başına zayıflatmaz; birincil araştırma makalesine sorulan beş soru buna da sorulur. Ayrıca dergi sürümünün çıkıp çıkmadığı ve sonuç cümlesinin değişip değişmediği takip edilir.

11 — B2 ama D rozeti düzeyinde · S1'e katkı, S3'e hayır. Hakemden geçmiş olması basamağı yükseltiyor, ama zincir insana hiç ulaşmadı. Kültürdeki hücrelerde bir belirtecin azalması bir mekanizma hipotezi üretir; güneşte kremi süren bir insanın cildinde ne olacağını söylemez.

12 — B0 basamağında ama S4'te birincil. Basamak düşük, buna rağmen kendi sorusunda en güvenilir kaynak. Bu, eksen ayrımının en net örneği: basamak tek başına yeterli bir ölçüt değil ve sabah tutukluğunun ağrıdan önemli olduğunu ancak onu yaşayanlar söyleyebilir.

13 — B4 · S3. Bağımsız tekrarlama. Sentez henüz yapılmamış, ama farklı gruplarda aynı sonuca varılması şans ve tek bir grubun yöntemsel sapması açıklamalarını büyük ölçüde zayıflatır; en kritik süzgeç geçilmiştir.

14 — B1 düzeyinde bir anlatısal derleme · S3'e cevap vermez. Başlık bir yöntem taahhüdü değildir. Protokol, akış şeması ve yanlılık değerlendirmesi yoksa yazı, adı ne olursa olsun, yazarın seçtiği çalışmalardan oluşur ve seçime açıktır.

Kendini denetle

Yanlış sınıfladığın her madde seni ilgili derse geri gönderir. Birinci madde konferans özeti dersine, ikincisi ders kitabı ve referans eser dersine gider. Üçüncü ve on dördüncü maddeler sistematik derleme dersine, dördüncü ve on ikinci maddeler hasta deneyimi dersine döner. Beşinci ve on birinci maddeler birincil araştırma makalesi dersine, altıncı madde ticari sağlık içeriği dersine, yedinci madde uzman görüşü dersine bağlanır. Sekizinci ve dokuzuncu maddeler klinik kılavuz dersine, onuncu madde ön baskı ve hakem değerlendirmesi dersine, on üçüncü madde ise tekrarlanabilirlik dersine döner.

Tek tek maddelerin ötesinde üç genel hatayı da kontrol et. İlki basamağı tek ölçüt sanmaktır ve on ikinci madde bunu sınar: düşük basamaklı bir kaynak kendi sorusunda birincil olabilir. İkincisi yönteme değil başlığa bakmaktır; on dördüncü madde bunu sınar ve "sistematik derleme" kelimesini gören okur, akış şemasının yokluğunu kaçırır. Üçüncüsü etiketi okumamaktır. Sekizinci ve dokuzuncu maddeler aynı kaynaktan çıkan iki farklı ağırlığı gösterir ve etiketi atlayan okur ikisini aynı cümleyle aktarır.

Açılıştaki babaya dönersek, dört cümlenin yerini artık iki eksende söyleyebilirsin. Göz damlası haberi zincire girmemiş bir sinyal, velinin paylaşımındaki hekim sözü bir uzman görüşü, gıda paneli reklamı bir kaynak iddiası, kurumun kılavuz cümlesi ise etiketi okunduğu sürece uygulama sorusunda güçlü bir kaynak. Dört cümle aynı ekranda aynı yazı tipiyle duruyordu, ama taşıdıkları ağırlık birbirinden çok farklıydı.

Bir sonraki derse köprü

Bu derste sınıflandırmayı bir beceri olarak çalıştın: her kaynağı iki eksende yerleştirdin ve gerekçesini yazdın. Sıradaki ders, kaynak hiyerarşisi quizi, bu beceriyi modülün tamamı üzerinde ölçüyor. Oradaki sorular tek tek türlerin tanımını değil, hangi kaynağın hangi soruya cevap verdiğini soracak ve sonunda "kaynakları tek bir sıraya dizebilir miyiz?" sorusuyla karşılaşacaksın. O sorunun cevabını bu derste kurduğun iki eksen hazırlıyor.