Bilim sürekli değişiyor, öyleyse güvenilmez" iddiasının analizi

Açılış sahnesi

Bir aile hekimliği muayenehanesinde, cuma öğleden sonra. Altmış bir yaşındaki emekli makinist Necati Bey kan tahlili sonuçlarına bakıyor; LDL kolesterolü yüksek çıkmış ve hekim ona kolesterol düşüren bir ilacın yararlarını ve risklerini anlatmaya başlamış. Necati Bey gülümseyerek sözünü kesiyor: "Otuz yıl bize yumurta yemeyin dediniz, şimdi yiyin diyorsunuz. On yıl sonra bu ilacın da tersini söyleyeceksiniz. Ben kendi bildiğime güvenirim."

Necati Bey'in cümlesinin gücü doğru bir gözlemden başlamasında. Diyetle alınan kolesterol için yıllarca konan üst sınırlar gerçekten de bazı güncel beslenme kılavuzlarından kaldırıldı ve bu değişimi gazetelerden o da okudu. Hekimin ona "bilim değişmez" demesi hem yanlış hem de inandırıcılığını yitirmesine yol açardı. Yapılabilecek daha iyi şey, gözlemi olduğu gibi kabul edip gözlem ile ondan çıkarılan sonuç arasındaki mesafeyi ölçmek.

Bu derste ne olacak

Necati Bey'in tek cümlesi aslında beş ayrı önerme taşıyor; önce onları birbirinden ayıracağız ve her birini kendi kanıtıyla sınayacağız. Sonra iddianın ikna gücünü nereden aldığını, yani kullandığı üç retorik kaldıracı adlandıracağız. Kapanışta iddianın doğru parçasını ayırıp o doğru parçanın gerçekte neyi gerektirdiğini göreceğiz.

Sıfır noktası

Bu bir iddia analizi dersi ve yöntemi L00-P01-M02-D09'da kurmuştun. Akademideki her iddia analizi gibi bu da aynı dört adımı aynı sırayla izleyecek:

1. İddiayı sınanabilir önermelere böl.
2. Her önerme için sor: kimde, neye kıyasla, hangi sonuç için?
3. Her önermeye en iyi kanıtı getir ve rozetle.
4. Doğru parçayı çarpıtılmış parçadan ayır.

Dördüncü adım bu derste özellikle önemli, çünkü Necati Bey'in iddiası doğru bir gözlemle açılıyor. Toptan reddedilirse doğru parçası da çöpe gider ve Necati Bey haklı olduğu yerde de haksız çıkarıldığını hisseder. Analizin amacı onu yenmek değil, cümlesinin hangi noktasında doğrudan yanlışa geçildiğini görünür kılmak.

Mekanizma

İddiayı sökelim

Necati Bey'in söylediği tek bir cümle gibi duruyor. Sökülünce içinden beş ayrı önerme çıkıyor:

Ö1. Bilimsel öneriler zaman içinde değişir.

Ö2. Geçmişte yerleşik sayılan bazı tıbbi uygulamalar sonradan terk edilmiştir.

Ö3. Bu değişimler, önceki bilginin baştan yanlış olduğunu gösterir.

Ö4. Değişen bilgi, güvenilmez bilgidir.

Ö5. Öyleyse değişmeyen bir kaynağa dayanmak daha güvenlidir.

İlk ikisi doğru, son üçü değil. İddianın bütün ikna gücü, doğru olan ilk iki önermenin son üçünü sırtında taşımasından geliyor. Necati Bey'in cümlesinde de böyle: yumurta önerisinin değiştiği doğru, ilacın da değişeceği ve bu yüzden kendi bildiğine güvenmesi gerektiği ise o doğrudan çıkmıyor.

Ö1 — Doğru ve zaten böyle olmalı

Öneriler değişiyor ve bunu tartışmaya gerek yok. Eklenmesi gereken tek şey, değişimin bir arıza değil tasarımın kendisi olduğu. Bilimin kendini düzeltmesi dersinde kurduğun altı basamaklı öz-düzeltme zincirinin çıktısı tam olarak bu; bir önceki derste de uzlaşmanın, kanıt değiştiğinde değişmek zorunda olduğunu gördün. Öneriler hiç değişmiyorsa zincir çalışmıyor demektir. Yani Ö1 bilime karşı bir gözlem değil, bilimin tanımının bir parçası.

Ö2 — Doğru ve ciddiye alınmalı

Yerleşik bazı uygulamaların sonradan terk edildiği de doğru ve bunun bir adı var. Bu önerme küçümsenmemeli, çünkü terk edilen her uygulama bir süre boyunca gerçek hastalara uygulanmıştır.

Kartın son cümlesi bu dersin dönüm noktası: geri dönüşler rastgele dağılmıyor, zayıf kanıtla yerleşmiş uygulamalarda yoğunlaşıyor. Bu da iddianın kendi aleyhine çalışıyor. Ö2 doğruysa ondan çıkan sonuç "kanıta güvenme" değil, "zayıf kanıtla erken yerleşmeye izin verme" oluyor. Necati Bey'in iki örneği bu ayrımın iki ucunda duruyor: diyetle alınan kolesterol sınırı büyük ölçüde mekanizma akıl yürütmesine ve gözlemsel verilere dayanıyordu, LDL kolesterolü düşüren ilaçların yararı ise çok sayıda randomize çalışmayla sınanmış bir bulgu.

Ö3 — Değişim türleri karıştırılıyor

Üçüncü önerme her değişimi aynı şey sayıyor. Oysa bir öneri üç çok farklı biçimde değişebilir. İlki incelmedir: bilgi aynı yönde kalır ama keskinleşir, genel bir öneri kimde ve ne ölçüde geçerli olduğu belirlenerek ayrıntılanır. Buna "bilim fikir değiştirdi" demek yanlış olur.

İkincisi kapsam daraltmasıdır. Herkese uygun sanılan bir yaklaşımın yalnız belirli bir grupta yararlı olduğu anlaşılır ve öneri o grupla sınırlanır; bu da bir tersine dönüş değildir. Üçüncüsü gerçek tersine dönüştür: önerinin yönü değişir, yapılması söylenen şeyin artık yapılmaması söylenir. İddianın hayal ettiği tür budur ve üçü arasında en nadir olanı da odur.

Vakadaki üç haberi yan yana okuduğunda, "bilim sürekli değişiyor" izleniminin büyük kısmının aynı başlık altına sıkıştırılmış farklı türden değişimlerden doğduğunu görürsün. Necati Bey'in yumurta örneği de haberlerde çoğu zaman tam bir tersine dönüş gibi anlatıldı; oysa kılavuzlardaki değişim, sabit bir sayısal sınırın yerine genel beslenme örüntüsüne odaklanan bir çerçevenin geçmesiydi.

Ö4 — Kategori hatası burada

Dördüncü önerme iddianın kalbi: değişen bilgi güvenilmezdir. Burada güvenilirlik yanlış bir ölçüte, değişmezliğe bağlanıyor. Oysa bir bilgi kaynağının güvenilirliği değişmezliğinden gelmez; yanlış olduğunda bunu saptayabilme ve düzeltebilme kapasitesinden gelir. Bu ölçütle bakıldığında değişim güvenilmezliğin değil güvenilirliğin göstergesi olur ve kategori hatası da tam burada yatıyor: değişmezlik, bir öğretinin ya da geleneğin özelliği olarak anlamlıdır, kendini sınayan bir bilgi sisteminin kalite ölçütü olarak değil.

İki kaynağı karşılaştır. Değişen bir bilgi kaynağı hata yaptığında bunu saptar, ilan eder ve düzeltir; hata oranını ölçebilir de. L01-P01-M01-D05'te gördüğün tekrarlanma projeleri tam olarak bunu yaptı ve tekrarlanma krizini dışarıdan bir eleştiri değil, bilimin kendi ölçümü görünür kıldı. Değişmeyen bir kaynak ise hata yaptığında bunu saptayamaz, hata oranı bilinmez ve değişmemesi doğru olduğunu değil, hiç sınanmadığını gösterir.

Tekrarlanabilirlik dersinin sonunda kurulan sonuç buydu: kendi hata oranını ölçebilen bir sistem, ölçemeyenden daha güvenilirdir. Necati Bey'in iddiası bu sonucu tersine çeviriyor ve hatalarını ilan eden kaynağı, hatalarını hiç sayamayan kaynağın altına koyuyor.

Ö5 — Alternatif hiç sınanmıyor

Beşinci önerme bir sonuç gibi sunuluyor ama aslında bir ikame öneriyor: değişmeyen bir kaynağa dön. Necati Bey için bu kaynak "kendi bildiği"; başkası için bir gelenek, bir kitap ya da tek bir kişinin sözü olabilir. Dürüst soru, o alternatifin aynı ölçütlerden geçip geçmediği.

Modülün önceki dersleri bu ölçütleri tek tek kurdu. Alternatifin bir yanlışlanma koşulu var mı, yani hangi gözlemin onu yanlış çıkaracağı söylenebiliyor mu? Bağımsız olarak tekrarlandı mı? Doğrulama yanlılığına karşı yapısal bir önlemi, bir kontrol grubu ya da körleme gibi bir güvencesi var mı? Kendi hatalarını saptayıp ilan eden bir mekanizması var mı? Alternatif bu soruların hiçbirinden geçmiyorsa, iddia bir bilgi kaynağını daha zayıf bir kaynakla değiştirmeyi öneriyor demektir; üstelik bunu güvenilirlik adına yapıyor.

Bu kart Necati Bey'in öngörüsüne de doğrudan cevap veriyor. "On yıl sonra bunun da tersini söyleyeceksiniz" cümlesi, bütün önerilerin aynı olasılıkla değiştiğini varsayıyor. Kanıt ise değişme olasılığının önerinin dayandığı kanıtın gücüyle ilişkili olduğunu söylüyor.

Üç retorik kaldıraç

İddia ikna gücünü üç kaldıraçtan alıyor. Birincisi seçici hatırlama. Değişen öneriler haber olur ve akılda kalır; değişmeyenler hiç anılmaz. L01-P01-M01-D06'da doğrulama yanlılığının üçüncü biçimi olarak tanıdığın seçici hatırlama tam burada çalışıyor: yıllardır yerinde duran binlerce bulgu hiçbir başlığa girmediği için sayıma dâhil olmuyor.

İkinci kaldıraç kanıt düzeylerini eşitlemek. Tek bir gözlemsel çalışmadan çıkan bir haber ile onlarca kez tekrarlanmış bir bulgu "bilim" başlığı altında birleştirilir ve birincisi değiştiğinde ikincisi de şüpheli gösterilir. Kanıt rozeti sisteminin varlık nedeni bu eşitlemeyi bozmak; Necati Bey'in yumurta ile ilacı aynı kefeye koyması da bu kaldıracın gündelik hâli. Üçüncü kaldıraç alternatifi sınavdan muaf tutmak: iddia bilimsel kanıta hiç değişmemek gibi ulaşılamaz bir ölçüt koyar, önerdiği alternatife ise hiçbir ölçüt uygulamaz.

Klinik gerçeklik

Bu iddiayla karşılaştığında toptan reddetme; dördüncü adım budur. Önce doğru parçayı açıkça kabul et: öneriler değişir ve bazı yerleşik uygulamalar geri alınmıştır, bu ciddi bir olgudur. Necati Bey'in hekimi de işe böyle başlayabilir: "Haklısınız, yumurta konusunda söylenenler değişti ve nedenini birlikte konuşabiliriz."

Sonra o olgudan çıkan sonucu ayır. Doğru sonuç kanıttan uzaklaşmak değil, bir önerinin hangi kanıt düzeyine dayandığını sormaktır; zayıf kanıtla yerleşmiş öneriler daha kırılgandır. Yeni ve çarpıcı bir bulguya temkinle yaklaşmak, çok kez tekrarlanmış olana daha çok güvenmek bunun gündelik karşılığıdır. Ve önerilen alternatif ne olursa olsun, onu da aynı sorulardan geçirmek gerekir.

Kısacası "bilim değişiyor" doğru bir gözlemdir, ama ondan çıkan doğru sonuç kanıttan uzaklaşmak değil, kanıt düzeyine dikkat etmektir. Necati Bey'in kararı yine kendisine ait; hekimin işi, o kararı yumurta haberinin değil, ilacın kendi kanıtının üzerine kurmasına yardım etmek.

Kendini sına

1. Necati Bey'in cümlesini beş önermeye böl. Hangileri doğru?
2. Tıbbi geri dönüş nedir? Geri dönüşler hangi tür uygulamalarda yoğunlaşıyor?
3. Üç değişim türünü ayır ve hangisinin en nadir olduğunu söyle. Yumurta örneği hangisine daha yakın?
4. Ö4'teki kategori hatasını kendi cümlenle açıkla.
5. Bir bilgi kaynağının güvenilirliği neye bağlıdır: değişmezliğe mi, başka bir şeye mi?
6. Ö5'in önerdiği alternatife sorulacak dört soruyu say.
7. Üç retorik kaldıracı say ve her birinin hangi derste işlendiğini yaz.
8. İddianın doğru parçasından çıkan pratik sonuçları yaz.

Bir sonraki derse köprü

Bu derste modülün araçlarından neredeyse hepsini tek bir iddianın üzerinde kullandın: yanlışlanabilirlik, tekrarlanabilirlik, doğrulama yanlılığı, öz-düzeltme ve uzlaşma aynı analizin içinde iş gördü. Modülün son dersi bir quiz ve orada her soru seni tek bir tanımı hatırlamaya değil, bir cümlede hangi aracın devrede olduğunu teşhis etmeye çağıracak. Bir iddianın hangi katmanda konuştuğunu, hangi sınavdan geçip hangisinde kaldığını görebiliyor musun; quiz bunu gerekçeli cevaplarla sınayacak.