Bilimin kendini düzeltme mekanizması

Açılış sahnesi

Bir pazar öğleden sonrası, bir apartman dairesinin mutfağında Hacer Hanım yetmiş iki yaşında ve karnındaki eski ameliyat izini tıp fakültesinde okuyan torununa gösteriyor. Gençliğinde inatçı bir mide ülseri yüzünden ameliyat olmuş. O yıllarda doktorlar ona ülserin stresten ve fazla asitten olduğunu söylemiş, perhiz ve süt önermiş, iyileşmeyince de cerrahiye başvurmuşlar. Torunu bugün aynı tablodaki bir hastada önce mide bakterisi arandığını ve bulunursa antibiyotik içeren bir tedaviyle ortadan kaldırılmaya çalışıldığını anlatıyor.

Hacer Hanım bir süre susuyor ve sonra soruyor: "O zaman doktorlar yanlış mı biliyordu? Bugün bildikleriniz de ileride yanlış çıkarsa ne olacak?" Torununun ilk cevabı alışılmış cevap oluyor: yanlışlar sonunda ortaya çıkar. Ama bu cevap döngüsel, çünkü yanlışların ortaya çıktığını yine bilimin araçlarıyla öğreniyoruz. Bu ders, Hacer Hanım'ın sorusuna daha iyi bir cevap arıyor: düzeltmenin nasıl işlediğini, hangi halkalarda aksadığını ve neden bu kadar uzun sürdüğünü.

Bu derste ne olacak

Önce öz-düzeltmenin ne olduğunu ve neden bireysel değil kurumsal bir süreç olduğunu tanımlayacağız. Sonra altı basamaklı zinciri kuracak ve ülser örneğini bu zincirin üzerinde yürüteceğiz. Ardından her basamağın nasıl aksadığına ve düzeltmenin neden yıllar sürdüğüne bakacağız. Kapanışta dersin iki karşıt yönde yanlış okunabileceği yeri netleştireceğiz.

Sıfır noktası

Torunun asıl cevabı önceki derslerden geliyor. Tekrarlanabilirlik dersinde (L01-P01-M01-D05) gördüğün tekrarlanma krizi, yani yayımlanmış bulguların önemli bir bölümünün doğrulanamadığı bulgusu, dışarıdan gelmedi; bilim insanları kendi alanlarını sistematik olarak sınadı ve sonucu yayımladı. Kendi hata oranını ölçebilen bir sistem, ölçemeyenden daha güvenilirdir. Öz-düzeltmenin kanıtı düzeltilen tek tek hatalar değil, hataları arayan mekanizmanın kendisi.

Bu ayrım önemli. Doğrulama yanlılığı dersinde bireylerin yanlılıklarını kolay kolay aşmadığını, bilgi ve uzmanlığın da bu konuda koruma sağlamadığını gördün. Öz-düzeltme buna rağmen çalışıyor, çünkü kişisel değil kurumsal bir süreç. Hacer Hanım'ı tedavi eden hekimlerin çoğu fikrini hiç değiştirmemiş olabilir; değişen, onların yerine yetişen hekimlerin öğrendiği bilgi gövdesiydi.

Mekanizma

Altı basamak

Öz-düzeltme altı basamaklı bir zincirdir ve zincir yayın ile başlar. Birinci basamak yayın: bulgu yöntemiyle birlikte açıklanır ve başkasının incelemesine açılır. Yöntem paylaşılmazsa sonraki basamakların hiçbiri işlemez, bu yüzden ilk basamak sanıldığından kritiktir. İkinci basamak hakem değerlendirmesi, yani yayın öncesi filtre; zayıf ama ucuz.

Üçüncü basamak yayın sonrası eleştiri. Okuyanlar itiraz eder, yorum yazar, alternatif analiz sunar ve asıl filtre burada başlar. Dördüncü basamak bağımsız tekrarlama: farklı bir grup, farklı beklentilerle aynı sınavı yapar. Tekrarlanabilirlik dersinin konusu tam olarak bu basamaktı.

Beşinci basamak sentez. Sistematik derleme ve meta-analiz tekil çalışmaları birlikte değerlendirir ve tek çalışmanın gürültüsü burada azalır. Altıncı basamak kılavuz ve uygulama değişikliği: kanıt gövdesi değişince öneriler değişir. Bu altı basamak bir zincir oluşturur; her biri öncekine bağlıdır ve zincir en zayıf halkası kadar güçlüdür.

Ülser örneği zincirin üzerinde

Mide ülserinin anlaşılmasındaki değişim bu zinciri neredeyse ders kitabı gibi izler. Bir araştırma ekibi mide ülserli hastaların midesinde bir bakteri gözlediğini ve bu bakterinin ülserle ilişkili olabileceğini yayımladı; bu, birinci basamaktı. Fikir ilk başta kuşkuyla karşılandı, çünkü midenin asitli ortamında bakteri yaşayamayacağı ve ülserin asit ile stresin hastalığı olduğu geniş ölçüde kabul görüyordu. Bu kuşku üçüncü basamağın işlemesiydi: yeni bir iddia yerleşik bilgiye karşı çıkıyorsa, yerleşik bilginin başarılarını da açıklamak zorundaydı.

Sonra dördüncü basamak devreye girdi. Başka ülkelerdeki başka ekipler bakteriyi buldu ve bakteri ortadan kaldırıldığında ülserin tekrarlama sıklığının belirgin biçimde azaldığını gösterdi. Beşinci basamakta bu çalışmalar derlendi, altıncı basamakta kılavuzlar ülserli hastada bakteriyi aramayı ve bulunduğunda tedavi etmeyi önermeye başladı. Bulguyu ilk ortaya koyan iki araştırmacı sonradan Nobel ödülü aldı. Hacer Hanım'ın sorusunun cevabı burada: o dönemin hekimleri o dönemin bilgi gövdesiyle hareket etti, ve o gövde kendi araçlarıyla değişti.

Nerede aksıyor

Zincir her zaman bu kadar düzgün işlemez ve her basamağın kendi arızası var. Yayında olumsuz sonuçlar yayımlanmıyor; yayın yanlılığı zinciri daha ilk halkada eğriltiyor. Yöntem ayrıntısı ve veri paylaşılmadığında dördüncü basamak imkânsızlaşıyor. Hakem değerlendirmesinde hakemler ham veriyi görmez ve analizi yeniden yapmaz; bu basamak veri uydurmayı yakalamak için tasarlanmamıştır ve kendisine aşırı beklenti yüklenen bir filtredir.

Eleştiride yayın sonrası itirazın yolu zordur. Yorum yazıları geç yayımlanır, az okunur ve özgün makale kadar görünür olmaz. Tekrarlama ise zincirin en zayıf halkası: tekrarlama çalışması yapmanın teşviki az, yayımlanması zor, alıntılanması sınırlı. Ülser örneğinde bu halkanın güçlü çalışması, düzeltmeyi mümkün kılan şeydi.

Sentezde sistematik derleme yayımlanmış literatürü özetler. Literatür taraflıysa, derleme o taraflılığı daha yüksek görünen bir kanıt düzeyinde yeniden üretir; kısacası derleme, girdisinden iyi olamaz. Kılavuzda ise yerleşik bir öneri, kanıt değiştiğinde hemen değişmez.

Bu bulgu, altıncı basamağın arızasının en somut kanıtı. Hata saptanmış, makale geri çekilmiş, yani mekanizma kendi işini yapmış. Ama düzeltme, onu duyması gereken herkese yayılmamış.

Düzeltme ne kadar sürer

Kısa cevap: uzun. Ülser örneğinde bile, kılavuzlar değiştikten sonra uygulamanın her yerde değişmesi yıllar aldı ve bir süre boyunca bazı hastalar bakteri aranmadan yalnız asit baskılayan ilaçlarla izlenmeye devam etti.

Gecikmenin bir asimetrisi var: bir uygulamayı başlatmak, durdurmaktan kolaydır. Yerleşmiş bir uygulamayı bırakmak alışkanlığa, eğitime ve beklentiye karşı gelmeyi gerektirir. Hekim yıllarca belirli bir biçimde çalışmışsa ve hastaları da o biçimi bekliyorsa, kanıt değişse bile düzen kendiliğinden değişmez.

En kolay yanlış okuma

Bu ders iki karşıt yönde yanlış okunabilir ve ikisi de hatalı. Birinci yanlış okuma şu: "Mekanizma aksıyor, o hâlde bilimsel kanıt güvenilmez." Bu okuma aksaklığı yokluğa çeviriyor. Aksayan bir düzeltme mekanizması, hiç olmayandan yapısal olarak farklıdır; hataları er ya da geç bulur, bulduğunu ilan eder ve düzeltmenin yönü rastgele değildir.

İkinci yanlış okuma tersinden geliyor: "Mekanizma var, o hâlde yayımlanan her şeye güvenilir." Bu da zincirin basamaklarını siliyor, çünkü ikinci basamaktaki bir bulgu ile beşinci basamaktaki bir bulgu arasında büyük fark var. Doğru okuma ikisinin arasında ve pratik: bir iddianın zincirin hangi basamağında durduğunu sor.

Kanıt rozetleri bu soruya kısmen cevap veriyor. Nedensellik quizinde rozet merdivenini kurarken (L01-P03-M01-D10) A rozetinin ölçütlerinden birinin tutarlı tekrar olduğunu görmüştün; bu, zincirin dördüncü basamağının geçilmiş olmasını gerektirir. Tek bir çalışmaya dayanan bir iddia ise ne kadar iyi tasarlanmış olursa olsun, henüz zincirin başındadır.

Klinik gerçeklik

Bir iddiayla karşılaştığında onu zincirin üzerine yerleştirebilirsin. Önce yayımlanıp yayımlanmadığına bak; yayımlanmamış iddia zincire hiç girmemiştir. Sonra hakemden geçip geçmediğine, eleştiri alıp almadığına ve eleştirilerin cevaplanıp cevaplanmadığına bak, çünkü eleştirisiz kalan bir iddia sınanmamış olabilir. En kritik soru bağımsız tekrarlama; ardından iddianın sentezlerde yer alıp almadığı ve bir kılavuza girip girmediği gelir.

Bir de tersten kontrol var: kanıtı zayıfladığı hâlde süren bir uygulama var mı? Bu soru, düzeltme mekanizmasının en çok aksadığı yeri, altıncı basamağı tarar. Hacer Hanım'ın torunu için bu, bugün öğrendiği her önerinin arkasındaki kanıtın hangi basamakta olduğunu bilmek ve ileride o basamağın değişebileceğini kabul etmek demek. "Bugün bildiklerimiz de yanlış çıkarsa" sorusunun cevabı bir teselli değil, bir yöntem: yanlış çıkarsa bunu bize söyleyecek olan da aynı zincir.

Kendini sına

1. "Bilim kendini düzeltir" iddiasının en güçlü kanıtı nedir? Neden "yanlışlar sonunda ortaya çıkar" cevabı döngüseldir?
2. Öz-düzeltmenin altı basamağını sırayla say.
3. Ülser örneğinde hangi olay hangi basamağa karşılık geliyor?
4. Her basamağın arızasını bir cümleyle yaz. Hakem değerlendirmesi neyi yakalamak için tasarlanmamıştır?
5. Geri çekilen makale bulgusu hangi basamağın arızasını gösteriyor?
6. Kanıt–uygulama açığı neden asimetriktir?
7. Bu dersin iki yanlış okumasını ve doğru okumasını yaz.

Bir sonraki derse köprü

Bu derste düzeltmenin tek tek bilim insanlarında değil, bir bilgi gövdesinde gerçekleştiğini gördün. Ülser örneğinde değişim, birbirinden bağımsız ekiplerin bulgularının aynı yöne akmasıyla yerleşti. Sıradaki ders bu akışın sonucunu ele alacak: bilimsel uzlaşma. Orada "bilim insanları bu konuda uzlaşmış" cümlesiyle "uzmanların çoğu böyle düşünüyor" cümlesinin neden aynı şeyi söylemediğini, yani bir kanıt gövdesinin yakınsaması ile bir görüş sayımı arasındaki farkı göreceksin.