Doğrulama yanlılığı

Açılış sahnesi

Bir hastanenin spor hekimliği bölümünde, cuma öğleden sonraki meslek içi eğitim toplantısında perdeye dört kart yansıtılıyor. Her kartın bir yüzünde harf, öteki yüzünde sayı var ve görünen yüzler A, D, 4 ve 7. Kural şu: "Bir kartın bir yüzünde sesli harf varsa, öteki yüzünde çift sayı vardır." Toplantıyı yöneten hekim, kuralın yanlış olup olmadığını anlamak için hangi kartların çevrilmesi gerektiğini soruyor.

Salondakilerin çoğu A ve 4 diyor; aralarında yirmi yıllık spor hekimi Oğuz Bey de var. A doğru bir seçim, çünkü arkasından tek sayı çıkarsa kural çöker. Ama 4 hiçbir şey söylemiyor: arkasında sesli harf de olsa sessiz harf de olsa kural bozulmuyor. Çevrilmesi gereken ikinci kart 7, çünkü arkasından bir sesli harf çıkarsa kural yıkılır. 4 kartını seçmek kuralı doğrulamaya çalışmak, 7 kartını seçmek onu yanlışlamaya çalışmaktır ve insan zihni ısrarla dördü seçiyor.

Toplantının ikinci yarısında hekim aynı soruyu Oğuz Bey'in kendi iddiasına çeviriyor. Oğuz Bey yıllardır tenisçi dirseği olan hastalarına kendi geliştirdiği bir germe dizisini öneriyor ve "diziyi yapanın ağrısı geçer" diye özetliyor. Bu iddiayı sınamak için hangi hastalara bakmak gerekir? Oğuz Bey'in aklına hemen düzelen hastalar geliyor; oysa bu iddianın 7 kartı, düzelmeyen hastalar ve onların diziyi yapıp yapmadığı. O hastaların hiçbirinin adı aklında değil.

Bu derste ne olacak

Önce doğrulama yanlılığını tanımlayıp üç ayrı biçimini ayıracağız: arama, yorum ve hatırlama. Sonra onun neden bu kadar dirençli olduğuna, özellikle bilgi ve zekânın neden koruma sağlamadığına bakacağız. Ardından yanlılığın sağlık alanında nerede göründüğünü ve bilimin ona karşı kurduğu yapısal önlemleri ele alacağız. Son bölümde kişisel karşı önlemlere geleceğiz ve onların da sınırlı olduğunu göreceksin.

Sıfır noktası

Yanlılık üç ayrı yerde çalışıyor ve üçü birbirinden farklı. Oğuz Bey'in hikâyesi üçünü de taşıyor.

Oğuz Bey kontrol muayenesine dönen hastalara diziyi yapıp yapmadıklarını soruyor ama dönmeyenleri hiç aramıyor; bu seçici arama. Dizinin işe yaramadığını düşündüren bir yayını "küçük ve kısa bir çalışma" diye bir kenara koyarken, aynı büyüklükteki destekleyici bir çalışmayı kongrede anlatıyor; bu seçici yorum. Yirmi yılın sonunda aklında kalan da tenise dönebilen hastaların yüzleri; bu seçici hatırlama. Üçü birlikte çalıştığında kişi kendi inancının kanıtla doğrulandığı hissine varır ve süreç boyunca dürüst kalmıştır. Kritik nokta bu: doğrulama yanlılığı sahtekârlık değildir.

Mekanizma

Neden bilgi koruma sağlamıyor

Sezgiye aykırı ama önemli bir bulgu: alan bilgisi ve analitik yetenek, doğrulama yanlılığına karşı koruma sağlamıyor, bazı koşullarda tersini yapıyor. Nedeni, yanlılığın sonuçta değil gerekçelendirmede işlemesi. Daha çok bilen kişi, aykırı bir bulguyu neden dikkate almaması gerektiğine dair daha inandırıcı gerekçeler üretebilir. Oğuz Bey aykırı çalışmanın katılımcı seçimindeki, izlem süresindeki ve germe tekniğindeki kusurları bir asistandan çok daha ustalıkla sayabilir; o kusurlar gerçek de olabilir, ama aynı titizliği destekleyici çalışmaya göstermiyor.

Kartın rozeti C ve bunu okurken ciddiye almak gerekiyor. Bulgu belirli deney düzeneklerinden geliyor ve bir muayene odasına doğrudan taşınamaz. Kartın dersimize kattığı şey dar ama sağlam: bilgi ve beceri, yanlılığın otomatik bir panzehiri değil.

Sağlık alanında nerede görünür

Yanlılık sağlıkta beş yerde belirgin biçimde ortaya çıkıyor. İlki tanı çıpası: akla ilk gelen tanı sabitlenir, sonraki bulgular ona uydurulur ve uymayanlar önemsizleştirilir. İkincisi tedavi atfı, yani iyileşmenin uygulanan şeye bağlanması. Kendiliğinden düzelme, ortalamaya dönüş ve eşzamanlı değişiklikler bu atfın arkasında görünmez kalır; hasta deneyimi dersinde bu gizli açıklamaları tek tek sayacaksın.

Tenisçi dirseği bu ikinci tuzağın iyi bir örneği, çünkü birçok hastada ağrı aylar içinde kendiliğinden hafifleyebiliyor. Oğuz Bey'in diziyi önerdiği hastaların bir kısmı diziyi hiç yapmasa da düzelecek olabilir ve bunu ayırmanın yolu, diziyi yapmayan benzer hastalarla karşılaştırmaktır. Açılıştaki kural biçiminde D kartı önemsizdi; nedensel bir iddiada ise diziyi yapmayanlar, karşılaştırma grubu olarak dersin tam ortasına oturuyor.

Üçüncü yer seçici deneyim: "Ben yıllardır bunu görüyorum" cümlesinde görülen şey doğrudur, görülmeyen şey karşılaştırma grubudur. Dördüncüsü kaynak seçimi; kişi görüşünü destekleyen kaynakları okur ve zamanla literatürün taraflı bir alt kümesi bütün literatür gibi görünmeye başlar. Beşincisi araştırmacı serbestliği, tekrarlanabilirlik dersinde gördüğün analitik esnekliğin ta kendisi. Araştırmacı hile yapmasa da beklentisine uyan analiz yolunu seçme eğilimindedir.

Bilim bunu nasıl azaltıyor

Doğrulama yanlılığı bireysel iradeyle çözülmüyor ve bilimin çözümü de bireysel değil, yapısal. Körleme ilk önlem: kimin hangi grupta olduğu bilinmezse beklenti sonucu şekillendiremez. Kontrol grubu ikincisi, çünkü "iyileşti" gözlemi karşılaştırma olmadan bilgi taşımaz. Önceden kayıt analiz yolunu sonuç görülmeden sabitler, hakem değerlendirmesi senin görmediğin yerden bir başkasının bakmasını sağlar ve bağımsız tekrarlama, farklı beklentilere sahip bir grubun aynı sınavı yapmasıdır.

Beş önlem aynı mantığı paylaşıyor: kişinin kendi yanlılığını fark etmesine güvenmemek. Yanlılığı fark edilebilir kılmak yerine, etkisiz kılmak. Oğuz Bey'in dizisi için bu, ağrıyı değerlendiren kişinin hastanın diziyi yapıp yapmadığını bilmemesi ve diziyi yapmayan benzer hastaların da aynı sürede izlenmesi demek.

Kartın son cümlesindeki ayrıntı öğretici: etki en çok öznel sonlanımlarda büyüyor. Beklenti, ölçülmesi yorum gerektiren şeyleri daha kolay büküyor. Ağrı tam böyle bir sonlanım; hastanın "daha iyiyim" demesi de, hekimin bunu nasıl not ettiği de beklentiye açık.

Kişisel karşı önlemler ve sınırları

Yapısal önlemler kurumsal, ama bireyin yapabileceği şeyler de var. Bir iddiayı değerlendirirken önce karşı kanıtı ara ve "bu yanlışsa nerede görünür?" sorusuyla başla; açılıştaki 7 kartı budur. Karşı tarafın en güçlü hâlini kur, çünkü zayıf bir karşı görüşü çürütmek hem kolay hem işe yaramaz. Tahminini önceden yaz, çünkü sonucu gördükten sonra "zaten böyle olacağını biliyordum" demek çok kolaydır.

Dördüncü önlem kendi yanlışlanma koşulunu ilan etmek. Bu, bilimsel açıklamanın özellikleri dersindeki (L01-P01-M01-D03) beşinci sorunun kendine sorulmuş hâli: hangi gözlem beni haksız çıkarırdı? Oğuz Bey için cevap somut olabilir; diziyi yapan ve yapmayan hastalar arasında birkaç ay sonunda ağrıda fark çıkmazsa, iddiası yanlıştır.

Ama sınırı da söylemek gerek: bu önlemler yardımcı olur, çözmez. Yanlılığı bildiğini bilmek, ona karşı bağışıklık vermiyor; hatta "ben yanlılığımı biliyorum" düşüncesi kendi başına yeni bir kör nokta üretebiliyor. Bu yüzden asıl güvence bireysel disiplinde değil yapıda, yani körlemede, kontrol grubunda, önceden kayıtta ve bağımsız tekrarlamada.

Klinik gerçeklik

Kendi düşünceni denetlemek için üç soru yeter. Bu bilgiyi ararken karşı kanıtı da aradın mı, yoksa yalnız destek mi topladın? Aykırı bir bulguya, destekleyici bir bulguya gösterdiğinden daha fazla eleştiri mi yönelttin? Bu iddianın yanlış olduğunu sana ne gösterirdi ve o şeyi aramaya hiç kalkıştın mı? Üçüncüsü en zoru, çünkü cevabı çoğu zaman hayır.

Toplantıdan sonra Oğuz Bey küçük ama yapısal bir değişiklik yapıyor. Diziyi önerdiği her hastayı, kontrole dönsün ya da dönmesin, bir deftere yazıyor ve üç ay sonra hepsini telefonla arıyor; düzelmeyenler de, diziyi bırakanlar da deftere giriyor. Bu defter onun zihnini düzeltmiyor, ama hafızasının seçtiği hastaların yerine bütün hastaları koyuyor. Kişisel önlemin işe yaradığı yer burası: kendine güvenmek yerine kendine bir kayıt kurmak.

Kendini sına

1. Açılıştaki dört kart probleminde hangi iki kart çevrilmeli ve neden? Oğuz Bey'in iddiasında 7 kartına karşılık gelen hastalar kimler?
2. Doğrulama yanlılığının üç biçimini ayır ve her birine Oğuz Bey'in hikâyesinden bir örnek ver.
3. Bilgi ve analitik yetenek neden koruma sağlamıyor? Gerekçelendirilmiş akıl yürütmeyi titiz akıl yürütmeden ayıran nedir?
4. Sağlık alanında yanlılığın göründüğü beş yeri say. Tenisçi dirseği hangisine neden iyi bir örnek?
5. Bilimin beş yapısal önlemi neyi ortak olarak varsayıyor?
6. Körlemenin etkisi neden en çok öznel sonlanımlarda görülüyor?
7. Kişisel karşı önlemlerin sınırı nedir? Oğuz Bey'in defteri bu sınırı nasıl aşmaya çalışıyor?

Bir sonraki derse köprü

Bu derste yanlılığın kaynağının bireyin kendisi olduğunu ve çözümün bireysel olmadığını gördün: körleme, kontrol grubu, önceden kayıt ve bağımsız tekrarlama, kişinin kendini düzeltmesini beklemeden çalışıyor. Sıradaki ders bu fikri bilginin bütün gövdesine taşıyacak. Bilim insanları tek tek yanlılıklarını aşamıyorsa, bilimin kendini düzelttiğini nasıl söyleyebiliriz? Orada öz-düzeltmenin bir kişinin fikir değiştirmesi değil, kurumsal bir süreç olduğunu ve yayından uygulama değişikliğine uzanan bir zincirin hangi halkalarda aksadığını göreceksin.