Bilimsel açıklamanın özellikleri · Fonksiyonel Tıp Akademisi

Açılış sahnesi

Hüseyin Bey elli sekiz yaşında ve üç haftadır gecenin bir yarısında baldırına giren kramplarla uyanıyor. Aynı hafta iki açıklama duyuyor. Aile hekimi dosyasına bakıyor ve krampların, bir ay önce tansiyonu için başlanan idrar söktürücü ilaçtan kısa süre sonra başladığını fark ediyor: "Bu ilaç vücuttan su ve tuz atılımını artırıyor; bazı kişilerde bu, kasların uyarılabilirliğini etkileyip kramplara yol açabiliyor. Kan tuzlarınıza bakalım; ilacı değiştirirsek iki üç hafta içinde krampların seyrekleşmesini beklerim. Seyrekleşmezse açıklamam yanlıştır ve başka bir nedene bakarız."

İkinci açıklamayı, bir komşusunun önerdiği bir sağlık danışmanından duyuyor: "Kramplar vücutta biriken toksinlerden. Beden kendini temizlemeye çalışıyor. Arınma kürüyle geçer; geçmezse toksin yükünüz derindir, kötüleşirse de arınma başlamış demektir." İki açıklama da bir "çünkü" içeriyor, ikisi de krampları açıklıyor ve ikisi de kendi içinde tutarlı görünüyor. Ama biri, kendisinin yanlış çıkabileceği bir dünyayı tarif ediyor; öteki etmiyor. Bu ders o farkın tam olarak nerede durduğunu soruyor.

Bu derste ne olacak

Bir açıklamayı bilimsel yapan beş özelliği tek tek ele alacağız ve her birini Hüseyin Bey'in duyduğu iki açıklamaya uygulayacağız. Sonra bu özelliklerin nasıl taklit edildiğini göreceğiz, çünkü bilimsel görünmek bilimsel olmaktan çok daha kolay. Ders bittiğinde elinde, duyduğun herhangi bir açıklamayı geçirebileceğin beş soruluk bir süzgeç olacak.

Sıfır noktası

"Hüseyin Bey'in baldırı gece kasılıyor" bir betimleme; ne olduğunu söylüyor. Her iki açıklama da bunun ötesine geçip nedenini söylemeye çalışıyor ve bu yüzden ikisi de açıklama sayılır. Onları ayıran, tanımdaki beş sıfat. Her sıfat bir özelliğe karşılık geliyor ve aşağıda sırayla ele alınıyor.

Mekanizma

Özellik 1 — Sınanabilirlik

Bir açıklama, doğru olup olmadığını anlayabileceğimiz bir gözlem üretmiyorsa bilimsel değildir. Bu, açıklamanın yanlış olmasının mümkün olması demek. Danışmanın açıklamasının sorunu tam burada: "toksin birikimi" hangi gözlemle yanlış çıkar? Kramplar geçerse arınma işe yaramıştır, geçmezse yük derindir, kötüleşirse arınma başlamıştır. Her olası sonuç açıklamayı destekliyor.

Her sonucu açıklayan bir açıklama, hiçbir şeyi açıklamıyordur. Hekimin açıklaması ise kendi başarısızlığının neye benzeyeceğini söylüyor: ilaç değişir ve kramplar sürerse açıklama çöker. Bu ilk özellik o kadar merkezi ki sıradaki ders tamamen onun üzerine kurulacak.

Özellik 2 — Belirli öngörü

Sınanabilirlik yeterli değil; öngörünün belirli olması da gerekiyor. "Bir şeyler değişince kramplar düzelir" sınanabilir bir cümle ama neredeyse hiçbir şeyi dışlamıyor; hangi değişim, ne kadar sürede, ne ölçüde? Hekimin cümlesi ise çok daha dar bir dünya tarif ediyor: şu ilaç değişirse, iki üç hafta içinde, gecelik kramp sayısı azalır. Bu öngörünün gerçekleşmeme ihtimali açıkça var ve değeri de tam buradan geliyor.

Bunun araştırmadaki karşılığı önceden kayıt. Bir çalışma neyi arayacağını veri toplanmadan ilan ederse öngörüsü riskli olur; sonuçlar görüldükten sonra kurulan bir hipotez ise bu riski kaybeder, çünkü artık tutacağı bilinerek kurulmuştur. Protokol ve kayıt dersinde bunun bir çalışma tasarımında nasıl uygulandığını göreceksin (L01-P02-M03-D09).

Kartın notu dikkatle okunmaya değer. Kayıtlı çalışmalarda olumlu sonuçların azalması, önceden kaydın çalışmaları kötüleştirdiğini değil, kayıt öncesinde öngörülerin ne kadar sık sonradan ayarlandığını gösteriyor. Hekim de Hüseyin Bey'e beklentisini ilaç değişmeden önce söyledi; sonuç geldiğinde beklentiyi sonradan değiştirme yolunu kendisi kapattı.

Özellik 3 — Tanımlı kapsam

Bir açıklama neyi açıkladığını ve neyi açıklamadığını söylemelidir. Hekimin açıklaması yalnız Hüseyin Bey'in ilaçla başlayan kramplarını kapsıyor; genç bir sporcunun maç sonunda yaşadığı krampı ya da yıllardır süren kramplarını açıklamaya kalkmıyor. Danışmanın toksin açıklaması ise yorgunluktan cilt sorunlarına, baş ağrısından kramplara kadar her yakınmaya aynı cümleyle uygulanabiliyor.

Kapsamı olmayan açıklama iki yönden sorunlu. Yanlışlanamaz hâle gelir, çünkü her karşı örnek "o farklı bir durum" denilerek dışarı atılabilir. Aşırı da genellenir, çünkü sınırı olmayan bir açıklama her yere taşınır. Bir önceki derste modellerin kapsamı için söylenen, açıklamalar için de geçerli: kapsamın dışında kullanılan bir araç, kusursuz olsa bile yanıltır.

Yaygın yanlış"Bu açıklama her şeyi açıklıyor, demek ki çok güçlü."

Doğrusu

Tersi. Bir açıklamanın gücü, dışarıda bıraktıklarıyla ölçülür. Her şeyi açıklayan bir çerçeve, hiçbir gözlemi yasaklamıyor demektir — ve yasaklamayan bir çerçeve sınanamaz.

Özellik 4 — Bilgi gövdesiyle bağlantı

Yeni bir açıklama boşlukta durmaz. Bilinenlerle bir ilişkisi olmalıdır: ya onlarla uyumludur ya da onları neden yanlış saydığını açıklar. Hekimin açıklaması, idrar söktürücülerin vücudun su ve tuz dengesini nasıl etkilediğine dair zaten bilinenlere yaslanıyor. Danışmanın açıklaması ise hangi toksinin, hangi organda, hangi yolla biriktiğini söylemiyor; bu yüzden karaciğerin ve böbreklerin atık maddeleri nasıl uzaklaştırdığına dair bilinenlerle hiçbir noktada temas etmiyor.

Bu, yerleşik görüşe uymayan her şeyin yanlış olduğu anlamına gelmiyor. Bilim tarihi yerleşik görüşün devrildiği örneklerle dolu. Ama devrildiği her seferde eski çerçevenin neden bu kadar uzun süre iyi çalıştığı ve tam olarak nerede bozulduğu gösterilmiştir. Yeni açıklama, eskisinin başarılarını da açıklamak zorunda kalmıştır.

"Her şey yanlış biliniyor" diyen ve buna rağmen bu kadar çok şeyin neden yıllarca işe yaradığını açıklamayan bir iddia, borcunu ödememiştir. Danışman böbreklerin ve karaciğerin arındırma işini zaten yaptığını reddediyorsa, bu organların ölçülebilir işleyişinin nasıl olup da yeterli olmadığını göstermek zorunda. Bunu yapmadan kurulan cümle bir açıklama değil, bir itiraz olarak kalır.

Özellik 5 — Yanlışlanma koşulunun bilinmesi

Beşinci özellik diğer dördünü bağlıyor: açıklamayı savunan kişi, hangi gözlemin kendisini yanlışlayacağını söyleyebilmelidir. Hekim bunu kendiliğinden yaptı; "seyrekleşmezse açıklamam yanlıştır" cümlesi, bu özelliğin gündelik bir muayene odasındaki hâli. Danışmana aynı soru sorulduğunda ise her cevap bir kaçış yolu açıyor.

Bu yüzden bir tartışmada sorulabilecek en verimli soru şu: "Bu açıklamanın yanlış olduğunu size ne gösterirdi?" Cevap bir gözlemse tartışma bilimsel bir zeminde ilerleyebilir. Cevap yoksa, tartışma artık bilimsel bir tartışma değildir. Cevabı olmayan iddia, delille değil sadakatle savunuluyordur.

Bilimsel görünmenin taklit yolları

Beş özellik taklit edilebilir ve en yaygın dört yol var. İlki teknik dil: moleküler adlar, yolak isimleri, ölçek birimleri. Danışman "toksin" yerine uzun bir kimyasal adı kullansaydı dil bilimselleşirdi ama iddia hâlâ sınanamaz kalırdı. İkincisi kaynak yığını, yani uzun bir referans listesi. Kaynakların iddiayı gerçekten destekleyip desteklemediği ayrı bir soru ve kaynak türlerini tek tek ele alan modül bu soruya ayrılacak.

Üçüncüsü mekanizma anlatısı: ayrıntılı bir "nasıl olur" hikâyesi. Mekanizma bir açıklama taslağıdır, klinik sonucun kanıtı değildir; bir mekanizmanın varlığının nedenselliği göstermediğini işleyen dersi okumuştun (L01-P03-M01-D09). Dördüncüsü bilimsel biçim: grafik, tablo, yüzde, "çalışmalar gösteriyor" ifadesi. Biçim içeriği garanti etmez. Bu dördüncü yolun kaynak düzeyindeki karşılığını, ticari sağlık içeriği dersinde biçim ödünçlemesi adıyla göreceksin (L01-P01-M02-D10).

Kartın uyarısı iki yönlü. Teknik ayrıntının açıklamayı daha ikna edici gösterebildiği bir bulgu; ama bulgu belirli deney ortamlarından geliyor ve rozeti C. Dersin buradan çıkardığı tek şey, teknik dilin bir kalite göstergesi sayılmaması. Hüseyin Bey'in hekimi karmaşık bir terim kullanmadan da beş özelliğin hepsini karşıladı.

Yaygın yanlış"Karmaşık ve teknik bir açıklama, basit olandan daha bilimseldir."

Doğrusu

Karmaşıklık bir kalite ölçütü değil. Ölçüt beş özellik: sınanabilirlik, öngörünün belirliliği, kapsam, bilgi gövdesiyle bağlantı ve yanlışlanma koşulu. Bir açıklama bunları taşıyorsa basit de olsa bilimseldir.

Klinik gerçeklik

Bir açıklama duyduğunda beş soruyu sırayla ve hızlıca sorabilirsin. Bu açıklama hangi gözlemle yanlış çıkardı? Öngörüsü ne kadar belirli, yani neyin ne kadar sürede ne ölçüde değişmesini bekliyor? Neyi açıklamadığını söylüyor mu? Bilinenlerle nasıl bir ilişkisi var ve onlara karşı çıkıyorsa açıklama borcunu ödüyor mu? Savunucusu kendi yanlışlanma koşulunu söyleyebiliyor mu?

Beşinci soru çoğu zaman tek başına yeter, çünkü ötekilerin hepsini dolaylı olarak sınar. Bu soruyu bir hastaya ya da bir meslektaşa sorarken ton önemli: amaç kişiyi köşeye sıkıştırmak değil, açıklamanın biçimini birlikte görmek. Hekimin yaptığı gibi soruyu önce kendi açıklamana sormak, karşındakine de aynı kapıyı açar.

Kendini sına

Bilimsel açıklamanın beş özelliğini sırasıyla say.
Danışmanın açıklamasının birinci özellikteki sorunu tam olarak ne?
Öngörünün riski ne demek? Hekimin öngörüsünü daha risksiz hâle getiren bir cümle yaz.
"Her şeyi açıklayan açıklama zayıftır" cümlesini gerekçelendir.
Açıklama borcu nedir? Danışman bu borcu nasıl ödeyebilirdi?
B rozetli kartta kayıtlı çalışmalarda olumlu sonuçların azalması neyin göstergesi?
Bilimsel görünmenin dört taklit yolunu say ve her birine bir örnek ver.
"Bu açıklamanın yanlış olduğunu size ne gösterirdi?" sorusu neden bu kadar verimli?

Bir sonraki derse köprü

Beş özelliğin ilki ile beşincisi aslında aynı yere işaret ediyordu: bir açıklamanın yanlış çıkabilmesi. Sıradaki ders bu fikri tek başına ele alacak ve iki kavramı birbirinden ayıracak: bir iddianın ilkesel olarak yanlışlanabilir olması ile bugünkü yöntemlerle gerçekten sınanabilmesi aynı şey değil. Ardından ölçütün bir sınırına gelecek. Bir sınama olumsuz çıktığında suçun ana iddia yerine her sınamanın içindeki yan varsayımlara atılabildiğini ve bunun Hüseyin Bey'in danışmanının kaçış yollarına ne kadar benzediğini orada göreceksin.