Çıkar Çatışmasını Açıklamak

Açılış sahnesi

Şubat sonu, bir doğum hastanesinin emzirme danışmanlığı odası. Yirmi dokuz yaşındaki Berna'nın bebeği iki aylık ve Berna altı hafta sonra işine dönecek; bebeğine anne sütü vermeyi sürdürmek için bir süt pompası alması gerekiyor. Danışman ebe Ayşen Hanım masadaki çekmeceden bir kart çıkarıyor: "Şu elektrikli modeli öneririm, sessiz çalışıyor, parçaları kolay temizleniyor. Bu kodla alırsan indirim de oluyor." Berna aynı akşam o modeli, karttaki kodla sipariş ediyor. Pompa iyi çalışıyor ve Berna memnun.

Üç hafta sonra Berna telefonunda gezinirken Ayşen Hanım'ın sosyal medya hesabına rastlıyor. Aynı pompanın fotoğrafı, altında aynı indirim kodu ve küçük harflerle "iş birliği" yazısı var. Kodla yapılan her satıştan Ayşen Hanım'ın bir pay aldığını anlıyor. Pompa hâlâ iyi çalışıyor ve önerinin yanlış çıktığı bir şey yok. Yine de Berna o danışmanlık görüşmesini yeniden düşünüyor: "Bunu o gün bilseydim, aynı öneriye aynı ağırlığı verir miydim? Başka bir modele bakar mıydım?"

Bu derste ne olacak

Berna'nın sorusu bu dersin iki ayrımını birden taşıyor. Önce bir kanıt kartıyla bir çıkar bağlantısının bir önerinin doğruluğu hakkında tek başına hiçbir şey söylemediğini, yani pompanın iyi olup olmamasının Ayşen Hanım'ın payından bağımsız bir soru olduğunu göreceğiz. Sonra ikinci bir kartla o hâlde açıklamanın neden gerektiğine geçeceğiz. Açıklama bir itiraf değil; dinleyene kendi ölçeğini ayarlama imkânı veren bir bilgi. Ardından para dışındaki bağlara, emeğe ve itibara bakacağız ve kapanışta Ayşen Hanım'ın bir sonraki anneyle konuşmasını okuyacağız.

Sıfır noktası

Kaynak ve katkı sahipliğine saygı dersinin (L00-P03-M03-D06) sonunda Ertan Bey bölge toplantısında hastaya görüntü izleten bir gözlük sistemini öneriyordu ve salonda kimse onun o sistemi satan firmanın ücretli konuşmacısı olduğunu bilmiyordu. O ders bir bilginin nereden geldiğini doğru söylemekle ilgiliydi: bu nereden geliyor ve ben buna ne ekledim? Bu ders üçüncü bir soru ekliyor: ben bu öneriden ne kazanıyorum? Kaynak sorusu bilginin geçmişine bakıyor, çıkar sorusu ise konuşanın bugünkü konumuna.

Tanımın son cümlesi dersin anahtarı. Ayşen Hanım bir cümle ekleyerek çıkarından vazgeçmiş olmayacak; pay almaya devam edecek. Açıklamanın yaptığı şey çatışmayı yok etmek değil, onu görünür kılmak. Görünür bir çatışmayı dinleyen hesaba katabilir; görünmeyen bir çatışma ise dinleyenin yerine konuşan tarafından hesaba katılmış, daha doğrusu hiç hesaba katılmamış oluyor.

Mekanizma

Çatışmanın varlığı, sonucu otomatik geçersiz kılmıyor

Berna'nın ilk tepkisi anlaşılır bir tepki: "Demek ki beni kandırdı, pompa da muhtemelen o kadar iyi değil." Ama bu cümlenin ikinci yarısı birinci yarısından çıkmıyor. Pompanın sessiz çalışıp çalışmadığı, parçalarının kolay temizlenip temizlenmediği Berna'nın kendi mutfağında üç haftadır sınanıyor ve cevap olumlu. Ayşen Hanım'ın payı bu sınamanın sonucunu değiştirmiyor.

Kartın iki ekseni Berna'nın durumunda açıkça ayrılıyor. Birinci eksen pompanın kendisi: nasıl çalıştığı, başka annelerin deneyimi, bağımsız karşılaştırmalar ne söylüyor. İkinci eksen Ayşen Hanım'ın konumu: bu modeli önerdiğinde ne kazanıyordu? Bir eksendeki bilgi ötekini belirlemiyor. Aynı pompa hiçbir firmayla bağı olmayan bir danışman tarafından da önerilebilirdi ve o zaman da aynı pompa olurdu. Ayşen Hanım'ın çıkarı ise pompa iyi olsa da olmasa da orada duruyordu.

Bu yanlışın bir bedeli var. Berna öfkeyle pompayı kenara koyup başka bir model alsa, iyi çalışan bir cihazı yalnızca onu öneren kişi yüzünden bırakmış olur. Çıkar çatışması olan her kaynağı silmek, sağlam kanıt taşıyan önerileri de elemek demek. Ters yöndeki hata da aynı derecede mümkün: hiç soru sormadan her öneriyi kabul etmek, dinleyeni savunmasız bırakıyor. İki hatadan da korunmanın yolu iki soruyu ayrı ayrı sormak.

Açıklama bir itiraf değil, bir ölçek ayarı

Çatışma sonucu bozmuyorsa, Ayşen Hanım'ın neden söylemesi gerekiyordu? Berna'nın kendi cümlesi cevabın yarısını veriyor: "başka bir modele bakar mıydım?" Açıklama bir karar verildikten sonra değil, karar verilirken işe yarıyor.

Kartın notundaki sınır dersin bir öncekiyle nasıl birleştiğini gösteriyor. Açıklama Berna'nın dikkatini artırırdı; belki iki model daha karşılaştırır, belki hastanenin ödünç verdiği cihazı birkaç gün dener, belki başka bir anneye sorardı. Ama pompaları değerlendirme becerisini açıklama vermiyor; o beceri bir iddianın arkasındaki kanıtı okuma alışkanlığından geliyor. Açıklamanın işi kanıtı değiştirmek değil, dinleyene o kanıta hangi mesafeden bakacağını seçme imkânı vermek. Ayşen Hanım'ın susması bu mesafeyi Berna'nın yerine seçmişti.

Açıklamanın zamanı da bu yüzden önemli. Önerinin içinde, aynı cümlede söylenen bir bağlantı dinleyene bir bilgi veriyor. Aylar sonra dinleyenin kendi başına bulduğu bir bağlantı ise ona bir soru bırakıyor: başka neyi söylemedi? Berna'nın telefonda gördüğü "iş birliği" yazısı gizli değildi, ama danışmanlık odasında değildi. Bir açıklamanın bir yerde yazılı olması, dinleyenin karar anında onu duymuş olması anlamına gelmiyor.

Para dışındaki bağlar

Çıkar çatışması denince akla önce para geliyor, ama tanım daha geniş: finansal, kişisel ya da itibarla ilgili bir bağlantı. Ayşen Hanım'ın durumunu değiştirelim: firmadan hiçbir pay almıyor, ama iki yıl önce hastanenin emzirme rehberini kendisi yazmış ve rehberde bu modeli önermiş. Şimdi başka bir modeli önermek, kendi rehberinin eksik kaldığını kabul etmek anlamına gelecek. Bu bağ paradan değil, emekten ve addan geliyor ve öneriyi aynı yöne eğebiliyor.

Ertan Bey'in durumu da tek bir bağdan ibaret değildi. Konuşmacı ücretinin yanında, birimi bir yıldır o gözlük sistemini kullanıyor ve başarısını bölgede anlatıyordu; sistemin iyi çıkması onun adıyla da bağlıydı. Bu tür bağlar çoğu zaman konuşanın kendisi tarafından da fark edilmiyor, çünkü "bu benim işim, tabii ki savunacağım" duygusu bir çıkar gibi değil, bir inanç gibi yaşanıyor. Bu yüzden kendine sorulacak soru yalnızca "bundan para kazanıyor muyum?" değil: bu öneri benim emeğime, adıma ya da daha önce söylediğim bir şeye bağlı mı?

Klinik gerçeklik

Bir sonraki hafta Ayşen Hanım aynı soruyu soran başka bir anneyle konuştu ve bu kez cümlesini değiştirdi: "Şu modeli öneriyorum, sessiz çalışıyor ve parçaları kolay temizleniyor. Bilmen gereken bir şey var: bu firmayla bir iş birliğim var, bu kodla yapılan satışlardan pay alıyorum. Karar verirken bunu hesaba kat. İstersen hastanenin ödünç verdiği cihazı iki hafta deneyip sonra karar verebilirsin; başka iki modelin karşılaştırmasını da sana gösterebilirim." Pompa aynı pompaydı ve öneri aynı öneriydi. Değişen şey, annenin önerinin hangi mesafeden bakılması gereken bir öneri olduğunu karar anında bilmesiydi.

Bu cümlede iki soru ayrı ayrı cevaplanıyor. İlki kanıtla ilgili: pompa neden öneriliyor, alternatifleri neler, nasıl sınanabilir? İkincisi konuşanla ilgili: öneren kişi bundan ne kazanıyor? İkinci soru birinciyi geçersiz kılmıyor, yalnız ona hangi mesafeden bakılacağını belirliyor. Açıklamanın sorulmadan ve önerinin içinde gelmesi, Berna'nın üç hafta sonra telefonunda yaşadığı "başka neyi söylemedi?" duygusunun hiç doğmamasını sağlıyor.

Aynı iki soru yalnızca danışmanlık odasında değil, gündelik tavsiyelerde de işliyor. Bir yakınına kendi çalıştığın kliniği, kendi yazdığın bir yazıyı ya da ortağı olduğun bir işletmenin ürününü önerirken aynı cümleyi kurabilirsin. Bir öneri aldığında da iki soruyu ayrı ayrı sorabilirsin: kanıt ne kadar güçlü ve öneren bundan ne kazanıyor?

Kendini sına

1. Berna'nın pompası iyi çalıştığı hâlde, açıklanmamış iş birliği neden yine de bir sorun sayılıyor?
2. Çıkar çatışmasını açıklamak çatışmanın kendisini ortadan kaldırıyor mu? Ayşen Hanım açıklama yapınca ne değişiyor, ne değişmiyor?
3. X rozetli karttaki iki eksen hangileri? Berna'nın durumunda her eksende hangi bilgi var?
4. "Çıkar çatışması olan biri konuşuyorsa, söylediği güvenilmezdir" cümlesi neden hatalı bir kısayol? Berna bu kısayolu izlese neyi kaybederdi?
5. B rozetli kartın sınırı ne? Açıklama dinleyene neyi kazandırıyor, neyi kazandırmıyor?
6. Para dışında hangi bağlar bir öneriyi eğebilir? Rehberi kendi yazmış bir danışmanın durumunu örnek olarak kullan.
7. Vakadaki iki kişinin önerisi aynı kanıta dayandığı hâlde aralarındaki fark neydi?

Bir sonraki derse köprü

Yedi ders boyunca tek bir örtük ilke tekrar etti: bilgiyi aktarırken, kişiye bakarken, belirsizlik ya da umut söz konusu olduğunda, kendi hatanı ya da çıkarını gösterirken, hepsinde asıl mesele karşındakinin kendi başına doğru karar verme imkânını elinde tutup tutmadığıydı. Ayşen Hanım bu dersin ilkesini bir kez duymakla uygulamadı; o hafta masasının kenarına küçük bir not yapıştırdı ve her öneriden önce ona bakmaya başladı. Bir sonraki ders, Kişisel Akademik Etik Bildirgesi, yedi ilkenin her birini senden aynı biçimde istiyor: yapacağın belirli bir davranış olarak yazılmış bir taahhüt ve o taahhüdü çiğnediğin anı yakalamanı sağlayacak somut bir işaret.