Soru Türleri Quizi

Açılış

Akşam saatinde bir banliyö treni, vagon yarı dolu. Karşı koltuktaki yolcu telefonundaki sağlık haberlerini yanındaki eşine yüksek sesle okuyor. İlk başlık bir hastalığın kaç kişide görüldüğünü, ikincisi yeni bir yöntemin "işe yaradığını", üçüncüsü bir ilacın seyrek bir yan etkisini anlatıyor. Eşi üçüne de aynı cevabı veriyor: "Yani iyi bir şey mi, kötü bir şey mi?" Üç haber üç ayrı türde soruya cevap veriyor ama hiçbiri üzerinde türünün adını taşımıyor.

Bu modülde sekiz soru türünü tek tek gördün ve her derste aynı fikir farklı bir kılıkla döndü: yanlış türe verilmiş doğru bir cevap, hiç cevap vermemek kadar yanıltıcı olabiliyor. Önceki derste bir soruyu kendi elinle bir türe oturttun ve eksik parçasını buldun. Bu quiz aynı işi hızlandırıyor ve türleri ders sırasıyla değil, trendeki haberler gibi karışık bir düzende önüne getiriyor. Her soruda bir karışıklık gizli; bazen bir tür ötekiyle karıştırılmış, bazen türün kendi tuzaklarından birine düşülmüş.

On iki soru var: altısı seçenekli, altısı açık uçlu. Seçenekli sorularda şıklar birbirine yakın duruyor. Açık uçlu soruların bazılarında türün ve eksik bileşenin adını kendin yazman gerekiyor.

Bölüm 1 — Tanımsal, Mekanistik, Nedensel

1. Bir kişi "Bu bulgu kaç kişide görülüyor?" diye soruyor. Karşı taraf on dakika boyunca bulgunun hangi süreçle ortaya çıktığını anlatıyor, hiç sayı vermiyor. Soran kişinin elinde konuşmanın sonunda ne var, ne yok?

Doğru: Elinde bir süreç açıklaması var, sıklık bilgisi yok. Mekanizma anlatısı ne kadar tatmin edici olursa olsun "kaç kişide" sorusuna bir sayı ya da oranla cevap vermiyor — iki bilgi türü birbirinin yerine geçmiyor.

2. Aynı bulguyu anlatan iki cümle var. Biri tek cümle, öteki üç kat uzun ve aynı bulguyu adım adım anlatıyor. İkinci cümle neden daha "doğru" sayılmaz?

A) Uzun cümleler her zaman abartılıdır.

B) Cümlenin uzunluğu iddiaya yeni bir kanıt eklemez, yalnızca sunum biçimini değiştirir.

C) Kısa cümleler bilimsel dile daha yakındır.

D) İki cümle de yanlıştır, hiçbiri güvenilir değildir.

Doğru: B. A ve C uzunlukla doğruluk arasında ilgisiz bir bağ kuruyor. D aşırıya kaçıyor — mesele cümlelerin yanlışlığı değil, uzunluğun bir kanıt ölçütü sayılmaması.

3. Bir haber başlığı "Bu içecek karaciğer yağlanmasını azaltıyor" diyor. Kaynak, bu içeceği çok tüketenlerle az tüketenleri karşılaştıran, kimsenin bir gruba atanmadığı bir gözlem. Başlığın sorunu ne?

A) İçecek muhtemelen işe yaramıyor.

B) Çalışma yeterince büyük değil.

C) Başlık, çalışmanın tasarımının izin vermediği bir üretim iddiası taşıyan bir fiil kullanıyor.

D) Başlık yanlış çevrilmiş olmalı.

Doğru: C. A kanıt olmadan sonuç çıkarıyor. B alakasız bir ölçek meselesi. D konu dışı bir varsayım. Sorun dilde: "azaltıyor" fiili, çalışmanın yalnız gösterebildiği birlikte-değişimi bir üretim gibi sunuyor.

Bölüm 2 — Tanısal, Prognostik, Müdahale

4. İki kişi aynı testi yaptırıyor, ikisi de pozitif çıkıyor. Biri hiçbir yakınması yokken katılabildiği bir tarama programına girmiş, öteki aylardır süren fark edilir bir rahatsızlıkla başvurmuş. Aynı "pozitif" kelimesi neden ikisinde aynı ağırlığı taşımıyor?

Doğru: Çünkü bir test sonucunun anlamı, kişinin testten önce o durumu ne kadar olası gördüğüne bağlı. Yakınması olan kişide bu ihtimal zaten yüksekti, ötekinde düşüktü. Bu yüzden aynı pozitif sonucun ardından durumun gerçekten var olma olasılığı, yakınması olan kişide belirgin biçimde daha yüksek kalıyor.

5. İleri yaş bir durumun kötü seyrini güçlü biçimde öngörüyor. Bir kişi buradan "yaşı bir şekilde geri alabilirsem gidişat da düzelir" sonucuna varıyor. Bu çıkarımın sorunu ne?

A) Yaş aslında gidişatı öngörmüyor.

B) Bir işaretin gidişatı güvenilir biçimde göstermesi, o işareti değiştirmenin gidişata da dokunacağını göstermiyor.

C) Gidişat zaten hiç değiştirilemez.

D) Yaş yalnızca çok ileri durumlarda öngörücü oluyor.

Doğru: B. A verilen öncülü reddediyor. C aşırı bir genelleme. D konu dışı bir koşul ekliyor. Asıl mesele: bir şeyi öngörebilmek ile o şeyi değiştirebilmek ayrı iki beceri, biri ötekini garanti etmiyor.

6. Yeni bir yöntem, herhangi bir işlem uygulanmayan bir grupla sınanmış ve o gruba göre üstün çıkmış. Kişinin asıl vermesi gereken karar ise bu yeni yöntemle zaten kullanmakta olduğu bir yöntem arasında. Bu çalışma kişinin sorusunu neden cevaplamıyor?

Doğru: Çünkü çalışma "neye kıyasla" sorusunu kişinin elindeki gerçek seçenekle değil, hiç müdahale etmemekle cevaplamış. Etkisiz bir seçeneği geride bırakmak, kişinin zaten kullandığı seçeneği geride bırakmak anlamına gelmiyor — bu iki kıyas ayrı bilgi taşıyor.

Bölüm 3 — Zarar, Deneyim ve Anlam

7. Bir yöntemin binde birden az görülen bir yan etkisi, geniş katılımlı ve yıllara yayılan bir izlem kaydında ortaya çıkıyor. Biri bulguyu "bu bir deney değil, ciddiye almaya gerek yok" diyerek bir kenara itiyor. Bu yaklaşımın sorunu ne?

A) İzlem kayıtları hiçbir zaman güvenilir değildir.

B) Deneysel çalışmalar zarar sorularında da her koşulda en üstün kaynak sayılmalı.

C) Yararı gösteren bir deneysel çalışma, böylesine ender rastlanan bir durumu fark edecek katılımcı ya da süreye hiç ulaşmamış olabilir; böyle bir durumda geniş bir izlem kaydı daha çok şey söyleyebilir.

D) Zarar iddiaları hiçbir zaman ciddiye alınmamalı.

Doğru: C. A ve D iki aşırı uç. B tam olarak eleştirilen görüşün kendisi. Doğru olan, bir kaynağın hangi tasarımla toplandığına değil, o kaynağın bu özel olayı görebilecek ölçekte olup olmadığına bakmak.

8. Bir kişinin şikâyetini takip eden anket puanı gözle görülür biçimde düzelmiş ama kişi günlük hayatının hâlâ eski hâline dönmediğini söylüyor. Bu iki bilgi neden birbirini yalanlamıyor?

Doğru: Çünkü anket, tasarlanırken seçilmiş belirli bir avuç ölçütü sayıya döküyor; kişinin kendisi için asıl değerli bulduğu şey bu ölçütlerin kapsamına hiç girmemiş olabiliyor. Puan ile anlatı iki ayrı şeyi ölçüyor, biri ötekinin yerine geçmiyor.

Bölüm 4 — Tür ayrımı ve dönüştürme

9. "Bu diyet sağlıklı mı?" sorusunu araştırılabilir hâle getirmek için önce hangi adım atılır?

A) Diyetin içeriğini araştırmak.

B) Sorunun altında yatan tek bir türü seçip o türün gerektirdiği eksik parçayı (nüfus, karşılaştırma, sonuç ya da deneyim boyutu) belirlemek.

C) Soruyu olduğu gibi bir araştırmacıya iletmek.

D) Diyetin popülerliğini ölçmek.

Doğru: B. A, C ve D sorunun kendi belirsizliğini hiç ele almıyor; hangi türe girdiği ve hangi bileşenin eksik olduğu netleşmeden hiçbir araştırma bu soruyu doğrudan cevaplayamıyor.

10. "Masa başında çalışırken her saat başı ayağa kalkmak boyun ağrısını azaltır mı?" sorusu hangi türe giriyor ve bu türün gerektirdiği, soruda hâlâ eksik olan bileşen ne?

Doğru: Müdahale sorusu. Eksik olan karşılaştırma — saat başı ayağa kalkmak neyle kıyaslanıyor: hiçbir değişiklik yapmamakla mı, yoksa kişinin zaten denediği başka bir alışkanlıkla, örneğin öğle arasında yürümekle mi? Bu belirtilmeden soru yarım kalıyor.

11. Bir kanıt kartının notu şöyle başlıyor: "Bu, [belirli bir varsayımı] desteklememektedir." Bu kart hangi rozeti taşımalı?

A) C — çünkü sonuç belirsiz.

B) D — çünkü kanıt ön klinik.

C) X — çünkü iddia insanda sınanmış ve desteklenmemiş.

D) A — çünkü kanıt güçlü.

Doğru: C. Nedensellik quizinde kurduğun rozet merdivenini hatırla. C rozeti belirsizliği, D rozeti kanıt zincirinin henüz insana ulaşmadığını gösterir; ikisi de bir varsayımı reddetmez. Not açıkça bir varsayımı reddediyor ve bu ret, sınanmış ama yarar çıkmamış bir iddianın rozeti olan X'in tam tanımı.

12. "Düzenli yürüyüş bağışıklığı güçlendirir mi?" sorusu aslında iki farklı türe kapı aralayabilir. İkisini adlandır ve aralarındaki farkı bir cümleyle yaz.

Doğru: Müdahale sorusu (düzenli yürüyüşün bir sonucu değiştirip değiştirmediği) ve mekanistik soru (yürüyüşün bağışıklık sistemini hangi süreçle etkilediği). Fark: biri bir sonucun değişip değişmediğini soruyor, öteki bu değişimin hangi adımlardan geçerek oluştuğunu soruyor.

Değerlendirme

Seçenekli sorular: 2, 3, 5, 7, 9, 11. Altısının en az beşini doğru bulman beklenir. Bu sorularda şıklar birbirine yakın duruyor ve bir şıkkı ötekinden ayıran şey çoğu zaman tek bir kelime ya da tek bir koşul.

Açık uçlu sorular: 1, 4, 6, 8, 10, 12. Altısının en az dördünde, hangi türün ya da hangi ayrımın devrede olduğunu adıyla söylemen gerekiyor. "Bir şey eksik" demek yetmiyor; eksik olan bileşenin adı yazılmalı.

Sorular sekiz türü sırasıyla değil karışık sırayla test ediyor, çünkü gerçek hayatta bir soru sana hangi dersten geldiğini söylemeden geliyor. Trendeki yolcunun okuduğu üç haber de etiketsizdi. Aşağıdaki kart bu tercihin neden bilinçli olduğunu anlatıyor.

Kaçırdığın soru hangi derse çıkıyor

İlk üç soru modülün nüfusa bakan üç dersine dönüyor. Birinci soruyu kaçırdıysan tanımsal sorular dersine, özellikle mekanizma anlatısının sıklık sorusuna cevap olmadığını söyleyen yanlış kutusuna dön. İkinci soru mekanistik sorular dersine, ayrıntının doğruluğun kanıtı olmadığı bölüme; üçüncü soru nedensel sorular dersine, fiilin çalışma tasarımından daha iddialı olabildiği bölüme gidiyor.

Sonraki beş soru birer derse karşılık geliyor. Dördüncü soru tanısal sorular dersine ve aynı "pozitif" kelimesinin iki kişide farklı ağırlık taşıdığı vakaya, beşinci soru prognostik sorular dersine ve öngören bir işaret ile gidişatı değiştiren bir kol arasındaki farka dönüyor. Altıncı soru müdahale soruları dersindeki "neye kıyasla" sorusuna, yedinci soru zarar soruları dersindeki ölçek sorusuna, sekizinci soru deneyim ve anlam soruları dersindeki puan ile anlatı ayrımına çıkıyor.

Dokuzuncu, onuncu ve on ikinci sorular önceki dersin, kötü soruyu araştırılabilir soruya dönüştürme görevinin beş alanını kullanıyor; en çok ikinci ve üçüncü alanı. On birinci soru tek bir derse değil, modülün bütün kanıt kartlarına dayanıyor: her derste rozetin notla birlikte ne söylediğini okudun. Bir soruyu kaçırmak dersi baştan okumayı gerektirmiyor. O dersin yalnız tanım ve mekanizma bölümüne dön, kaçırdığın ayrımı orada yeniden bul.

Modülün kapanışı

Bu modül tek bir iddia üzerine kuruldu: bir soruya cevap aramadan önce, o soruyu hangi kalıba oturttuğunu bilmen gerekiyor, çünkü her kalıp kendi kanıt biçimini istiyor ve bir kalıba verilen cevap ötekini geçiştirmiyor. Sekiz tür sekiz farklı ölçek üzerinde çalıştı: olgu, süreç, üretim, kişi, zaman, müdahale, bedel, anlam. Dokuzuncu ders bu sekizini gerçek bir soruya uygulama becerisini kurdu ve bu quiz o beceriyi karışık bir düzende sınadı.

Şimdi elinde doğru soruyu sorma becerisi var. Ama bu beceri, aynı bilgiyi başkasıyla paylaşırken nasıl davranacağını henüz söylemiyor. Trendeki eşin "iyi mi, kötü mü?" sorusuna bir gün sen cevap vereceksin ve o an yön tersine dönecek: artık soran değil, sorulan olacaksın. Sıradaki modül, ustalık etiği, tam bu dönüşten başlıyor.

İlk dersi, Bilgiyi Güç Aracı Yapmamak, doğru bir bilginin bile aktarılma biçimiyle karşıdakini nasıl susturabildiğini ele alıyor. Orada ölçütün içeriğin doğruluğu değil, cevaptan sonra karşındakinin bir sonraki adımı atıp atamadığı olduğunu göreceksin.