Kötü Soruyu Araştırılabilir Soruya Dönüştürme

Açılış sahnesi

Bir ilçedeki kadın kooperatifinin reçel atölyesi, ayın son perşembesi. Kazanlar soğurken kooperatifin sekreteri Şükran, kapının yanındaki cam kavanozu masaya boşaltıyor. Kooperatif her ay bir sağlık çalışanını sohbete davet ediyor ve üyeler bir ay boyunca sorularını küçük kâğıtlara yazıp kavanoza atıyor; gelecek hafta ilçe sağlık merkezinden bir halk sağlığı hemşiresi gelecek. Kavanozdan on dört kâğıt çıkıyor. En üstteki kâğıtta yalnız dört kelime var: "Bu diyet sağlıklı mı?"

Şükran kâğıdı eline alıp düşünüyor. Hangi diyet? Kim için sağlıklı? Sağlıklı derken ne kastediliyor, kilo mu, enerji mi, yıllar sonraki bir hastalık mı? Neyle kıyasla sağlıklı? Kâğıttaki cümle çok doğal duruyor, ama hemşire ona ne cevap verirse versin, soranın merak ettiği şeye denk gelip gelmeyeceği belli değil. Şükran öteki on üç kâğıda da bakıyor ve çoğunun aynı durumda olduğunu görüyor. Hemşire gelmeden önce bu soruları, bir cevabın gerçekten karşılayabileceği bir biçime sokmaya karar veriyor.

Bu görevde ne yapacaksın

Modülün önceki derslerinde sekiz soru türünü tek tek gördün. Tanımsal soru olguyu, mekanistik soru süreci, nedensel soru üretimi soruyordu. Tanısal soru tek bir kişiye ve şu ana, prognostik soru aynı kişinin gelecekteki seyrine bakıyordu. Müdahale sorusu bir eylemin sonucu bir karşılaştırmaya göre değiştirip değiştirmediğini, zarar sorusu istenmeyen bir sonucun olasılığını, deneyim ve anlam sorusu ise bir durumun kişi için ne ifade ettiğini soruyordu. Gerçek hayatta sorular bu etiketlerle gelmiyor; Şükran'ın kavanozundaki kâğıtlar gibi dağınık ve eksik geliyor.

Önümüzdeki günlerde karşına çıkan, bir haberde, bir sohbette ya da kendi aklında beliren en az altı dağınık soruyu yakalayacaksın. Her biri için aşağıdaki beş alanı dolduracak ve sekiz türden en az üçünü temsil eden bir kayıt kümesi oluşturacaksın. Görev bir test değil. Amaç, her sorunun hangi türe ait olduğunu tahmin etmek değil, o soruyu gerçekten cevaplanabilir bir hâle getirebildiğini göstermek.

Kaydın beş alanı

Her kayıt aynı beş alanı taşıyor ve alanlar birbirinden çıkıyor. Ham soruyu yazmadan türünü seçemezsin, türünü seçmeden neyin eksik olduğunu bilemezsin, neyin eksik olduğunu bilmeden de soruyu yeniden yazamazsın. Son alan ise bütün dönüşümün işe yarayıp yaramadığını denetliyor.

1. Ham soru — Duyduğun ya da aklına gelen soruyu, olduğu gibi, tek cümle olarak yaz. Düzeltmeye çalışma; bu adımın amacı sorunun ilk, dağınık hâlini kaydetmek.
2. Altında yatan tür — Sekiz türden (tanımsal, mekanistik, nedensel, tanısal, prognostik, müdahale, zarar, deneyim ve anlam) hangisine en çok yaklaşıyor? Bir soru birden fazla türe kapı aralayabilir; şu an gerçekten merak ettiğin TEK türü seç, ötekini not düş ve bırak.
3. Eksik bileşen — Seçtiğin türün gerektirdiği parça (bir nüfus tanımı, bir karşılaştırma, ölçülebilir bir sonuç ya da deneyim ve anlam türünde kimin hangi yönünün sorulduğu) ham soruda hiç var mı, yoksa örtük mü kalmış?
4. Araştırılabilir hâle getirme — Eksik parçayı ekleyerek soruyu yeniden yaz. Yeni cümlenin sonunda, bu soruyu hangi tür bir çalışmanın ya da görüşmenin cevaplayabileceği belli olmalı.
5. Cevaplanabilirlik kontrolü — Yeni cümleni yüksek sesle birine anlat. Bu soruyu cevaplamak için hangi bilgiye ihtiyaç olduğunu tarif edebiliyorsa geçti; edemiyorsa dördüncü adıma dön.

Üçüncü alan görevin kalbi ve her türde başka bir parça arıyor. Müdahale ve zarar sorularında en sık düşen parça karşılaştırma: müdahale soruları dersinde bu parçayı tek bir soruya bağlamıştın, neye kıyasla. Tanısal ve prognostik sorularda sık düşen parça başlangıç noktası: kişi teste ya da yola nereden geliyor? Deneyim ve anlam sorularında ise ölçülebilir bir sonuç aramıyorsun; kimin deneyimine ve hayatının hangi alanına baktığını adlandırman gerekiyor. Aradığın parçanın türden türe değişmesi, ikinci alanı atlayamamanın nedeni.

Bir kayıt nasıl görünür

Şükran ilk kâğıtla başladı. Kâğıdı yazan üyeyi, elli iki yaşındaki Firdevs'i buldu ve ne demek istediğini sordu. Firdevs, kızının önerdiği ve akşam altıdan sonra hiçbir şey yememeye dayanan bir düzeni kastediyordu; üç aydır uyguluyordu ve asıl merak ettiği, bunun kilosunu gerçekten değiştirip değiştirmediğiydi. Tek bir kısa konuşma, dört kelimelik kâğıdı bir kayda dönüştürmeye yetti.

• Ham soru: "Bu diyet sağlıklı mı?"
• Altında yatan tür: Müdahale sorusu. Merak edilen şey, bir beslenme düzeninin belirli bir sonucu değiştirip değiştirmediği.
• Eksik bileşen: Üç parça eksik. "Bu diyet" adlandırılmamış, "sağlıklı" ölçülebilir bir sonuç olarak tanımlanmamış ve "neye kıyasla" hiç cevaplanmamış: kişinin alışılmış öğün düzenine mi, başka bir beslenme değişikliğine mi?
• Araştırılabilir hâle: "Akşam altıdan sonra yememek, elli yaş üstü kadınlarda, alışılmış öğün düzenini sürdürmeye kıyasla, üç ay sonra vücut ağırlığını değiştiriyor mu?"
• Cevaplanabilirlik kontrolü: Geçti. Soru artık bir nüfus (elli yaş üstü kadınlar), bir müdahale (akşam altıdan sonra yememek), bir karşılaştırma (alışılmış öğün düzeni), ölçülebilir bir sonuç (vücut ağırlığı) ve bir süre (üç ay) taşıyor; iki grubu karşılaştıran bir çalışmanın cevaplayabileceği bir soru.

Bu kayıtta bir kapı da kapandı ve kapanması bilinçliydi. Firdevs'in kâğıdı aynı zamanda "akşam yememek kiloyu hangi yolla etkiler?" diye mekanistik bir soruya da açılabilirdi. Şükran bunu kaydın kenarına not düştü ama seçmedi, çünkü Firdevs'in asıl merakı süreç değil sonuçtu. İkisi de meşru sorular. Yanlış olan, ikisini karıştırıp tek bir yarım cümleyle cevaplamaya çalışmak.

İkinci kâğıt bambaşka bir türe düşüyordu. Kooperatifin en eski üyelerinden biri, yıllardır el eklemlerinde romatizmal bir hastalıkla yaşayan Nazmiye, kâğıda "Bu hastalıkla yaşamak nasıl bir şey, başkaları nasıl başa çıkıyor?" yazmıştı. Şükran burada bir sayı aramanın yanlış yere bakmak olacağını gördü.

• Ham soru: "Bu hastalıkla yaşamak nasıl bir şey?"
• Altında yatan tür: Deneyim ve anlam sorusu. Aranan cevap bir oran değil, bir anlatı.
• Eksik bileşen: Kimin deneyiminden söz edildiği ve hayatın hangi alanına bakıldığı belirsiz. "Yaşamak" çok geniş; her alan kendi anlatısını taşıyor.
• Araştırılabilir hâle: "El eklemlerinde romatizmal hastalıkla en az bir yıldır yaşayan ve geçimini el işiyle sağlayan kadınlar, hastalığın işlerini ve kendilerini nasıl gördüklerini nasıl değiştirdiğini nasıl anlatıyor?"
• Cevaplanabilirlik kontrolü: Geçti. Soru kimin (en az bir yıldır bu hastalıkla yaşayan, el işiyle geçinen kadınlar) ve hangi yönün (iş ve kendilik algısı) sorulduğunu belirtiyor; derinlemesine görüşmelerle cevaplanabilir.

İki kayıt yan yana konduğunda bir şey açıkça görünüyor. Ham sorunun kendisi hangi türe girdiğini söylemiyor, seçimi sen yapıyorsun; seçtiğin tür de üçüncü alanda neyi arayacağını belirliyor. Firdevs'in kaydında karşılaştırma ve sonuç eksikti, Nazmiye'ninkinde kişi ve yaşam alanı. Aynı beş alan, iki ayrı türde iki ayrı eksik buldu.

Kartın anlattığı yapılandırma alışkanlığı sağlık bilimlerinde çoğu zaman nüfus, müdahale, karşılaştırma ve sonuç bileşenlerinin İngilizce baş harfleriyle, PICO adıyla anılıyor. Bu yapının büyük bölümünü aslında daha önce, iddia-kanıt kartlarının zorunlu sorularında görmüştün: kimde ölçüldü, neyle karşılaştırıldı, hangi sonuç ölçüldü, ne zaman bakıldı. Kartın konusu olan iddia müdahaleyi taşıyor, ilk üç soru da nüfusu, karşılaştırmayı ve sonucu. Araştırılabilir bir soru, cevabı gelecekte o karta sığacak biçimde kurulmuş bir soru. Kartın sınırı da Şükran'ın işine doğrudan dokunuyor: Firdevs'in sorusu artık iyi kurulmuş, ama o soruyu tam bu biçimde sınamış bir çalışmanın var olup olmadığını hemşire de bilmeyebilir. Soru netleştiğinde "bilmiyoruz" cevabı bile ne bilinmediğini söyleyen, işe yarar bir cevaba dönüşüyor.

Bittiğini nasıl anlarsın

Görevin bittiğini üç ölçütle anlarsın ve üçü de kayıtlarının kendisinden okunur. Birincisi sayı: altı ya da daha fazla ham soru kaydın var ve her kayıtta beş alan da dolu. İkincisi çeşitlilik: kayıtların en az üçü farklı türlere ait, çünkü tek bir türe sıkışmak sekiz türü ayırt edebildiğini göstermiyor. Üçüncüsü fark ediş: en az bir kayıtta eksik bileşen adımı, ham sorunun ilk hâliyle hiçbir çalışmaya konu olamayacak kadar belirsiz olduğunu sana fark ettirmiş.

Bu ölçütlerin hiçbiri puan vermiyor; yalnız görevin kâğıt üzerinde değil, gerçekten yapıldığını gösteriyor. Şükran'ın on dört kâğıdının hepsi kayda dönmedi. Üçü, yazanlarla konuştuktan sonra aslında aynı soruya çıktı ve birleşti; biri ise yazanın da tam ne sorduğunu bilmediği bir kaygıydı ve Şükran onu kayda değil, hemşireyle yüz yüze konuşulacaklar listesine yazdı. Böyle bir kâğıt görevin başarısızlığı değil, üçüncü ölçütün tam kendisi.

Bir sonraki derse köprü

Şükran'ın kayıtları hemşireye gittiğinde her soru bir etiketle gidiyordu: müdahale, deneyim ve anlam, prognostik. Sen de şimdiye kadar türleri önce ayrı ayrı gördün, sonra bir soruyu kendi elinle bir türe oturttun. Bir sonraki ders, Soru Türleri Quizi, sekiz türü bir arada sınıyor ve türleri ders sırasıyla değil, karışık bir düzende getiriyor. Soruların bir kısmı seçenekli, bir kısmı açık uçlu; açık uçlu olanların bazılarında bir sorunun hangi türe girdiğini ve o türde hâlâ hangi bileşenin eksik olduğunu adıyla yazman gerekecek, yani bu dersin ikinci ve üçüncü alanını tek başına kullanacaksın.