Çelişen Kanıtla Karşılaşmak

Açılış sahnesi

Perşembe akşamı, bir mahalle spor salonunda kadınlar voleybol takımının antrenmanı başlamak üzere. Antrenör Gülşen ısınma planını tahtaya yazarken iki oyuncu telefonlarını uzatıyor. Pınar'ın ekranındaki haber başlığı "Maç öncesi germe sakatlığı önlüyor" diyor. Ece'ninki "Germenin sakatlıkla hiçbir ilgisi yok" diyor. İkisi de bir araştırmaya dayandığını yazıyor, ikisi de aynı kararlı tonla konuşuyor. Takım on dakikalık germe bölümünü bu akşam yapacak mı, yapmayacak mı?

Gülşen önce hangi başlığın daha emin konuştuğuna bakmayı düşünüyor, sonra vazgeçiyor; ikisi de aynı derecede emin. Onun yerine iki haberin altındaki çalışma özetlerini açıyor ve tahtanın boş kalan yarısına iki sütun çiziyor. Sütunların başına aynı dört soruyu yazıyor: kimde ölçüldü, neyle karşılaştırıldı, hangi sonuca bakıldı, ne zaman yapıldı. On dakika sonra tahtada iki haber değil, birbirinden oldukça farklı iki çalışma duruyor.

Bu derste o dört satırın ne gösterdiğine ve iki kaynak zıt şey söylediğinde sorulacak ilk sorunun "hangisi haklı" olmadığına bakacağız. İlk soru daha sade: ikisi gerçekten aynı şeyi mi söylüyor?

Bu derste ne olacak

Önce çelişkinin göründüğü kadar sık gerçek olup olmadığına bakacağız. Çoğu zaman iki kaynak aynı soruyu cevaplamıyor bile ve bunu görmek için iki kaynağı yan yana, aynı alanlarla yazmak yetiyor. Gülşen'in tahtası bunun ilk örneği olacak.

Sonra alanlar gerçekten eşleştiğinde ne yapılacağına geçeceğiz: hangi tarafın ağır bastığına tasarıma ve tarihe bakarak karar vermek. Kapanışta iki tuzak var. Biri çelişkiyi görünce iki kaynağı da çöpe atmak, öteki ikisini de zorla aynı çerçeveye sığdırmak.

Sıfır noktası

Bu modülün ilk dersinde bir iddiayı kendi cümlen olarak yazıp üç kutuya bölmüş ve ayrılma noktasını işaretlemiştin. Sonra güveni bir sayıya bağlamayı öğrendin; ardından kesinlik kelimesinin bir cümlenin çoğu zaman zayıf yarısına yapıştığını gördün. Üç araç da tek bir cümleye bakıyordu. Şimdi elinde iki cümle var ve birbirlerine zıt görünüyorlar.

İki cümleyi karşılaştırmanın aracını aslında daha önce kurmuştun. İddia-kanıt kartları dersinde (L00-P02-M03-D07) bir sonuç iddiası dört zorunlu soruyla kaydediliyordu: kimde ölçüldü, neyle karşılaştırıldı, hangi sonuç ölçüldü, ne zaman bakıldı. Bu dört cevapla birlikte kaydedilen hâline iddia gövdesi demiştik ve karta bir de dayanağın gücünü gösteren rozet ekleniyordu. Bu derste o kartı ikili kullanıyorsun: iki gövdeyi yan yana yazıp satır satır karşılaştırıyorsun.

Karşılaştırmayı yapmadan hangisiyle karşı karşıya olduğunu bilemezsin. Başlıklar ikisini de aynı biçimde sunuyor, çünkü başlığın işi soruyu kısaltmak. Çoğu "çelişki" ilk kutuya düşüyor, ama hepsi değil ve hangisinin düştüğü ancak kart dolunca belli oluyor.

Mekanizma

İki kartı yan yana koymak

Gülşen'in tahtasındaki ilk sütun Pınar'ın haberine ait. Kimde ölçüldü sorusunun cevabı: askerî temel eğitimdeki genç erkek acemiler. Neyle karşılaştırıldı: aynı eğitimi germe yapmadan tamamlayan birlikler. Hangi sonuç: on iki haftalık eğitim boyunca görülen kas ve tendon zorlanmaları. Ne zaman: özet birkaç yıl önce yayımlanmış. Rozet satırına gidecek bilgi de özette: tasarım gözlemsel, birlikler germe yapıp yapmamalarına göre rastgele ayrılmamış.

İkinci sütun Ece'nin haberine ait. Kimde ölçüldü: hafta sonu koşan yetişkin amatör koşucular. Neyle karşılaştırıldı: ısınmada germe yapmayan koşucular. Hangi sonuç: bir sezon boyunca görülen her türden sakatlık; burkulmalar ve düşmeler de dahil. Ne zaman: özet daha yeni. Tasarım randomize, koşucular iki gruba rastgele ayrılmış.

İki sütunu yan yana okuyunca görülen şey şu: nüfus farklı, spor farklı, izlem süresi farklı ve en önemlisi ölçülen sonuç farklı. Biri yalnız kas ve tendon zorlanmasına bakıyor, öteki bir koşucunun başına gelebilecek her sakatlığı aynı sepete koyuyor. Germenin kas zorlanmasını azaltıp burkulmayı hiç etkilememesi mümkün olduğu için, iki cümlenin ikisi de kendi sorusu içinde doğru olabilir. Çelişki başlıkta var, kartta yok.

Kartın son cümlesi bu dersin sırasını veriyor. Önce alanları karşılaştırırsın; hâlâ çelişiyorlarsa bir sonraki adıma geçersin. Sırayı tersine çevirip önce "hangisi haklı" diye sorarsan, aslında hiç çelişmeyen iki kaynaktan birini boşuna gözden çıkarmış olabilirsin. Gülşen bunu yapsaydı, kas zorlanmasına dair bir bilgiyi yalnız başlığı daha sert yazılmış diye atacaktı.

Gerçekten aynı soruya cevap veriyorlarsa

Diyelim ki kartlar eşleşti: aynı nüfus, aynı karşılaştırma, aynı sonuç ve iki sonuç birbirine zıt yönde. Bu kez gerçek çelişkiyle karşı karşıyasın ve iki cümlenin ikisi birden doğru olamaz. Sıra kartın son iki satırına geliyor: rozet ve tarih.

Rozetin arkasındaki mantık, çalışmanın nasıl kurulduğuna bakmak. Aynı soruya aynı koşullarda cevap veren iki çalışmadan biri gözlemsel, öteki randomize ise ağırlık randomize olana kayar, çünkü rastgele ayırma iki grubu germe dışındaki farklardan da arındırmaya çalışır. Tek bir çalışmanın üstünde de birçok çalışmayı birlikte değerlendiren sistematik derleme ve onun üstünde kılavuz durur. Bu sıralamayı kaynak türlerini tek tek işleyen modül ayrıntılı olarak kuracak; burada gereken tek şey, ağırlığı ses tonunun değil tasarımın belirlediğini bilmek.

Tarih satırı ise çoğu zaman en son akla gelen satır. İddia-kanıt kartlarında onu "ne zaman bakıldı" sorusu olarak yazmıştın ve oradaki gerekçe şuydu: tarihsiz bir kayıt, kanıtın o günden beri değişip değişmediğini sormanı bile engelliyor. İki kaynak karşılaştırılırken bu satır bazen bütün çelişkiyi tek başına açıklıyor.

Vakadaki kılavuzu yazanlar hata yapmamıştı; kendi günlerindeki kanıtı doğru özetlemişlerdi. Değişen kılavuz değil, onun altındaki kanıttı. Aşağıdaki kart bunun istisna değil, sentezleyici kaynakların doğal bir riski olduğunu söylüyor.

Kartın notu, bir basamak sıralamasının tek başına yetmediğini de gösteriyor. Normalde kılavuz tek bir derlemenin üstünde durur, ama beş yıl önceki bir kılavuz bugünkü bir derlemeden sonra yayımlanmış kanıtı hiç görmemiş olabilir. Basamak ve tarih birlikte okunur; biri ötekinin yerini tutmaz.

İki tuzak

Karşılaştırmayı yarıda bırakmanın iki yolu var ve ikisi de rahatlatıcı. Birincisi iki kaynağı birden reddetmek: "Çelişiyorlarsa ikisi de güvenilmez." Bu cümle yorgun bir akşam için cazip, ama yanlış. Çelişki çoğu zaman bir kaynağın ötekinden daha ağır bastığı anlamına gelir; ikisinin de değersiz olduğu anlamına gelmez. Gülşen iki haberi de reddetseydi, kas zorlanmasına dair gerçekten işine yarayabilecek bir bilgiyi de kaybedecekti.

İkincisi iki kaynağı birden kabul etmek: "İkisi de bir şekilde doğru olmalı." Bu cümle uzlaştırıcı ve adil görünüyor, ama alanları karşılaştırma işini atlıyor. Görünür bir çelişkide iki kaynağın ikisi de doğru olabilir; bunu kart gösterir, iyi niyet göstermez. Gerçek bir çelişkide ise biri yanılıyordur ve hangisinin yanıldığını bulmadan ikisini aynı çerçeveye sığdırmak, sorunu saklamaktır.

Klinik gerçeklik

Sağlıkla ilgili iki kaynak çeliştiğinde uygulanacak sıra üç sorudan oluşuyor. Önce nüfus, karşılaştırma ve sonuç satırlarını yan yana koyarsın ve gerçekten aynı soruyu sorup sormadıklarına bakarsın. Aynı soruyu soruyorlarsa hangisinin tasarımı daha güçlü, yani hangisi daha yüksek bir basamakta duruyor diye sorarsın. Basamaklar eşitse ya da sıralama beklenmedik görünüyorsa tarihe bakarsın: eskisi gerçekten geride mi kaldı, yoksa yenisi henüz tekrarlanmamış tek bir çalışma mı?

Bu üç sorudan sonra hâlâ net bir cevap yoksa dürüst cevap "şu an bilinmiyor" olabilir. Bu bir zayıflık değil; epistemik alçakgönüllülük dersinin (c) kutusuna düşen, yeri belli bir cevaptır. Gülşen'in tahtası da böyle bitti. İki sütun, iki farklı soruya iki farklı cevap veriyordu ve voleybol oyuncularında germenin sakatlığa etkisini doğrudan ölçen bir kart tahtada yoktu. Takımın kararı bu yüzden bir kanıt sonucu değil, açıkça işaretlenmiş bir tercih olarak kaldı.

Kendini sına

1. Görünür çelişki ile gerçek çelişki arasındaki fark ne? Gülşen'in tahtasındaki iki haber hangisine düşüyor ve bunu hangi satırlar gösteriyor?
2. İki iddiayı karşılaştırırken yan yana yazdığın satırlar neler? Bu satırlar hangi dersteki karttan geliyor?
3. B rozetli ilk kart neden "bir bölümü" diyor, "hepsi" demiyor?
4. Nüfus, karşılaştırma ve sonuç eşleştiyse ağırlığı ne belirler? Ses tonu neden burada hiçbir şey ayırmaz?
5. Vakadaki kılavuz yayımlandığı gün yanlış mıydı? Çelişki neden geliyordu?
6. "En kesin konuşan haklıdır" neden bu derste kesinlik dili dersindekinden de tehlikeli?
7. İki tuzağı ayır: hangisi reddetmek, hangisi kabul etmek ve ikisi de karşılaştırmanın hangi adımını atlıyor?

Bir sonraki derse köprü

Gülşen tahtayı sildiğinde kararı artık iki başlığa değil iki karta dayanıyordu. Ama tahtada yaptığın karşılaştırma bir şeyi ölçmüyor: sen, ağır basan tarafı gördükten sonra gerçekten başka türlü düşünmeye başladın mı? Bir sonraki ders, Fikrini Güncelleme Becerisi, bir kanıtı kabul etmek ile ondan kurduğun açıklamayı gerçekten değiştirmek arasındaki farkın peşine düşüyor. İkisinin aynı işlem olmadığını gösteren bir terimle ve farkı görünür kılan basit bir kayıtla çalışıyor.