Kesinlik Dilinin Tehlikesi

Açılış sahnesi

Bir ilkokulun bahçesinde öğle teneffüsü bitmek üzere. Yedi yaşındaki Deniz oyun parkındaki tırmanma ağından, yaklaşık bir metre yükseklikten kauçuk zemine düşüyor ve ağlayarak kalkıyor. Okulun sağlık odasındaki hemşire Nermin, olayı gören iki nöbetçi öğretmene soruyor. Kaan Bey kararlı: "Kesinlikle başını çarpmadı, sol kolunun üstüne düştü, gözümün önündeydi." Aylin Hanım tereddütlü: "Sanırım koluna düştü, ama o an kaydırağın başındaki itişmeye bakıyordum, emin değilim."

Nermin veliye gidecek bilgi notuna Kaan Bey'in cümlesini yazıyor: "Kol üstüne düştü, baş çarpması yok." Ertesi sabah okul yönetimi, velinin sorusu üzerine bahçe kamerasının kaydını açıyor. Deniz gerçekten önce sol kolunun üstüne düşmüş; ama kolu kayınca başının yan tarafı da zemine hafifçe değmiş. Kaan Bey'in cümlesinin bir yarısı doğruydu, öteki yarısı değildi.

Burada ilginç olan, yanlış yarının hangisi olduğu. Kaan Bey kolun zemine değdiğini gerçekten görmüştü. Başın çarpmadığını ise görmemişti; kol üstüne düşen birinin başını çarpmayacağını düşünmüş ve bu düşünceyi gözlemin devamı gibi söylemişti. "Kesinlikle" kelimesi de tam o ikinci yarının başında duruyordu. Bu ders, kesinlik kelimesinin bir cümlede neden en çok oraya yerleştiğini soruyor.

Bu derste ne olacak

Önce kesinlik kelimelerinin bir güven derecesi bildirmediğini, derece sorusunu kapattığını göreceğiz. Sonra bu kelimelerin dinleyende neden bu kadar inandırıcı olduğuna bakacağız; bir kanıt kartı bu inandırıcılığın iddianın doğruluğuna hiç bakmadığını söylüyor. Ardından epistemik alçakgönüllülük dersinin ayrılma noktasını geri çağıracağız ve kesinlik kelimesinin bir cümlenin hangi yarısına yapışma eğiliminde olduğunu, Kaan Bey'in cümlesinde ve bir ürün cümlesinde, adım adım göreceğiz.

Kapanışa doğru ters yönden bir baskı var. Temkinli konuşmanın dinleyende bir bedeli olabiliyor ve bu bedel insanları kesin dile doğru itiyor. Dersin sonunda elinde tek bir alışkanlık kalacak: bir cümlede kesinlik kelimesi gördüğünde önce onun nereye yapıştığına bakmak.

Sıfır noktası

Güven düzeyini ifade etmek dersinde güveni bir sayıya ya da sayıma bağlamayı öğrenmiştin. "Büyük ihtimalle" yerine "on kişiden yedisinde" dediğinde güven paylaşılabilir oluyordu, çünkü dinleyen kendi ölçeğiyle değil senin sayınla okuyordu. Kalibrasyon da o sayının sonuçlarla ne kadar örtüştüğünü soruyordu. Bütün bu araçların ortak varsayımı, ortada bir derece bulunmasıydı.

Kesinlik kelimeleri bu varsayımı ortadan kaldırıyor. "Kesinlikle", "hiç şüphesiz", "kanıtlanmıştır", "asla" bir yüzde bildirmiyor; yüzde sorusunun hiç sorulmamasını istiyor. Sayıya çevirmeye kalkarsan elinde yalnız iki uç kalıyor, yüzde yüz ya da yüzde sıfır. Bir sözel güven ifadesi dinleyende yanlış bir dereceye karşılık gelebilirdi; bir kesinlik kelimesi ise derecenin kendisini masadan kaldırıyor.

Sorun kelimenin kendisinde değil, çünkü bazı şeyler gerçekten kesindir ve onları kesin söylemek doğrudur. Kalibrasyon diliyle düşünürsen "kesinlikle" yüzde yüzlük bir güvendir. Kaan Bey'in bir dönem boyunca yirmi ayrı olay için "kesinlikle" dediğini ve bunların ikisinin tutmadığını düşün: 18 ÷ 20 = 0,90. Bu fena bir isabet değil, ama söylenen yüzde yüz ile gerçekleşen yüzde doksan arasında on puan var ve o on puan tam da kontrolün gerektiği yer. Asıl soru, o iki tutmayan cümlede kesinliğin hangi kısma yapıştığı.

Mekanizma

Kesin konuşan kişi neden inandırıcı?

Nermin'in Kaan Bey'in cümlesini seçmesi dikkatsizlik değildi. Kaan Bey'in cümlesi kısa, net ve tamamlanmıştı; Aylin Hanım'ınki bir çekince ve bir gerekçe taşıyordu. Bir bilgi notuna ikisinden birini yazmak zorunda kalan herkes büyük olasılıkla aynı seçimi yapardı. Aşağıdaki kart bu eğilimin sistemli biçimde arandığını söylüyor.

Kartın X rozeti burada dersin merkezinde duruyor. Reddedilen varsayım, kesin konuşanın daha doğru bilgi taşıdığı; dinleyende oluşan güven ise iddianın kanıt durumuna hiç bakmadan yükseliyor. Sesin netliği bir kanal, cümlenin altındaki kanıt başka bir kanal ve ikisi birbirini beslemiyor. Kaan Bey'in doğru yarısı da yanlış yarısı da aynı netlikte söylendi; dinleyen için ikisini ayıracak hiçbir işaret yoktu.

Kesinlik nerede beliriyor?

Epistemik alçakgönüllülük dersinde (L00-P03-M01-D01) bir iddiayı kendi cümlen olarak yazıp her yüklemine "bunu nereden biliyorum?" diye sormuştun. Cevaplar üç kutuya düşüyordu: kendim gördüm, adı ve yeri belli bir kaynaktan aldım, kaynağını bulamıyorum. Ayrılma noktası da ilk (c) kutusunun başladığı yerdi ve çoğu zaman "öyleyse", "bu yüzden" gibi bir bağlaçta çıkıyordu. Şimdi aynı işlemi kesinlik kelimesi taşıyan bir cümleye uygulayınca bir örüntü beliriyor.

Kaan Bey'in cümlesini açık hâliyle yaz: "Sol kolunun üstüne düştü, bu yüzden kesinlikle başını çarpmadı." İlk yüklem (a) kutusuna düşüyor, çünkü Kaan Bey onu kendi gözüyle gördü ve kamera da doğruladı. İkinci yüklem hiçbir gözleme dayanmıyor; kol üstüne düşmenin başı koruyacağı fikrinden türetilmiş ve (c) kutusunda kalıyor. Ayrılma noktası konuşmada hiç söylenmemiş olan "bu yüzden" ve kesinlik kelimesi tam onun hemen sağında duruyor.

İki cümle çok farklı yerlerden geliyor. Biri teneffüste telaşla konuşan bir öğretmenin, öteki masada düşünülerek yazılmış bir ürün metninin cümlesi. Yine de yapıları aynı: gözlenebilir bir ilk yarı, sessiz bir bağlaç ve hiçbir yerde ölçülmemiş bir ikinci yarı. Kesinlik kelimesi ikisinde de kanıtın bittiği yerde beliriyor, sanki o boşluğu kapatmak için oraya konmuş gibi.

Buradan genel bir kural çıkıyor: bir cümlede kesinlik kelimesi gördüğünde önce onun hangi yarıya yapıştığına bak. Kanıtlı yarıya yapışmışsa gereksiz ama zararsız bir süstür. Ayrılma noktasından sonraki yarıya yapışmışsa, orası tam da en çok sorgulanması gereken yerdir. Kelimenin sana söylediği şey kesinlik değil, bir adres.

Temkinli konuşmanın bedeli

Kesin dilin tehlikeli olduğunu bilmek onu kullanmayı bırakmaya yetmiyor, çünkü ters yönden bir baskı var. Aylin Hanım'ın cümlesi daha isabetliydi, ama bilgi notuna girmedi. Temkin, dinleyenin kulağında çoğu zaman bir bilgi değil bir eksiklik gibi duyuluyor.

Kartın C rozeti sınırlı bir kanıt olduğunu söylüyor ve notu bağlama göre değişen bir etkiyi anlatıyor. Yine de dersin bulduğu şeyi değiştirmiyor. Dürüst konuşmanın bir maliyeti varsa, kesin konuşmak için bir teşvik de var demektir; kanıt öyle söylemese bile. Bir ürün metni yazan kişi de bir veliye açıklama yapan öğretmen de bu teşviki hisseder ve cümlenin en zayıf yerine en güçlü kelimeyi koymak, o anda en kolay yoldur.

Klinik gerçeklik

Sağlık iddialarında kesinlik dili en sık birkaç kelimede toplanıyor: "kanıtlanmıştır", "kesin çözüm", "garantili", "asla başarısız olmaz." Bu kelimelerin hiçbiri bir rozet değil; hiçbiri hangi nüfusta, neye kıyasla, ne kadar sağlam bir kanıttan söz ettiğini söylemiyor. Söylemedikleri için de her zaman en yüksek rozetin yerine oturuyorlar. Güven düzeyini ifade etmek dersinin sonunda rozetin tam bu boşluğu doldurduğunu görmüştün: sözel bir izlenim yerine kanıtın türünü gösteren sabit bir işaret.

Pratik alışkanlık iki adımlık. Kesinlik kelimesini gördüğünde cümleyi kendi iddian olarak yazar ve ayrılma noktasını ararsın. Sonra kelimenin o noktanın hangi tarafında durduğuna bakarsın. Çoğu zaman sağ tarafta duruyor, çünkü zayıf uç tutunacak bir şeye en çok ihtiyaç duyan yer. Bu alışkanlık cümleyi çürütmüyor; O çanta bir çocuğun duruşuna gerçekten iyi geliyor da olabilir. Yaptığı şey, sorunun nereye sorulacağını göstermek.

Aynı alışkanlık klinik iletişimde ters yönde de işe yarıyor. Nermin, Kaan Bey'e yalnız bir soru sorsaydı cümle kendiliğinden ikiye ayrılırdı: "Kolunu gördünüz; başını da gördünüz mü?" Bu soru kimseyi suçlamıyor ve kimsenin sözünü geçersiz saymıyor. Yalnız kesinlik kelimesini, gözlem ile çıkarım arasındaki sınıra geri taşıyor ve bilgi notuna girecek cümleyi gerçekten görülen kısımla sınırlıyor.

Kendini sına

1. Kaan Bey'in cümlesinin hangi yarısı doğru çıktı, hangisi yanlış? Yanlış yarıyı doğru yarıdan ayıran şey neydi?
2. Kesinlik kelimesi neden bir sözel güven ifadesinden farklı bir sorun yaratıyor? Sayıya çevirmeye kalkınca elinde ne kalıyor?
3. Yirmi "kesinlikle"nin on sekizi tuttuysa isabet kaç? Söylenen güvenle arasındaki fark neyi gösteriyor?
4. X rozetli kart hangi varsayımı reddediyor? Dinleyendeki doğruluk algısı neye bakmıyor?
5. Çanta vakasında ayrılma noktası hangi kelime? "Kesinlikle" hangi yarıya yapışmış ve bu neden rastlantı değil?
6. Bir cümlede kesinlik kelimesi gördüğünde ilk ne yaparsın? Kelime kanıtlı yarıdaysa ne anlama gelir, zayıf yarıdaysa ne?
7. C rozetli kart hangi baskıyı gösteriyor? Bu baskı kesin dili neden teşvik ediyor?
8. Nermin'in Kaan Bey'e sorabileceği tek soru neydi ve bu soru cümlede neyi değiştirirdi?

Bir sonraki derse köprü

Kaan Bey ile Aylin Hanım aynı düşüşü anlattı, ama ikisinin sözünü yan yana koyduğunda gerçekten çelişip çelişmediklerini söylemek kolay değil; biri kolu, öteki bahçenin başka bir köşesini görüyordu. Kaynaklar arasında da durum böyle: iki kaynak zıt şey söylediğinde ikisi de aynı kesin tonu kullanabilir ve bu dersin aracı hangisine inanacağını söylemez. Bir sonraki ders, Çelişen Kanıtla Karşılaşmak, tonu bir kenara bırakıp önce şunu soruyor: iki iddia aynı nüfus, aynı karşılaştırma ve aynı sonuç hakkında mı konuşuyor? Oradaki ayrım görünür bir çelişki ile gerçek bir çelişki arasında ve bir çelişkinin hangisi olduğunu ancak iki kartı yan yana yazdığında görebiliyorsun.