Kavram Haritası Quizi

Açılış

Semiha protein haritasını bitirdiği akşam, kızının lise biyoloji kitabının bölüm sonundaki hazır kavram haritasına göz atıyor. Kutulardaki her bilgi doğru: mitokondri bir organel, tiroid hormonu metabolizma hızını artırıyor, hücre zarı maddelerin geçişini düzenliyor. Ama "mitokondri bir organeldir" diyen ok ile "tiroid hormonu metabolizmayı hızlandırır" diyen ok aynı kalınlıkta, aynı renkte çizilmiş. Kitabı açan bir öğrenci ikisini aynı türden bir bağ sanacak ve bir sınıf üyeliğini bir etki gibi okuyabilecek.

Önceki derste bütün kararlar senindi ve neyi neden çizdiğini biliyordun. Bu quizde kararlar başkasının: sana başkalarının kurduğu harita parçaları verilecek ve tek bir iş istenecek, kusuru bul. Parçaların hepsinde bilgi doğru görünüyor; kusur bilginin kendisinde değil, kurulma biçiminde. Kendi haritasını doğru kuran biri, bir başkasının haritasındaki sessiz hatayı görmeyi ayrıca öğrenmek zorunda.

On beş soru var ve modülün dört ayrımına göre dört bölüme ayrılmış. Üç soru seçenekli, on iki soru açık uçlu; bu karışım bilinçli ve gerekçesi değerlendirme bölümünde. Cevabı okumadan önce kendi cevabını bir kâğıda yaz, yoksa quiz bir tanıma sınamasına döner.

Bölüm 1 — Sınır ve düzey

1. Bir öğrenci "enzim" kavramını üç örnekle öğretiyor ve üçü de sindirim enzimi. Haritasının hangi kusuru var?

Doğru: Örnek çeşitliliği yok. Örnekler kavramla ilgisi olmayan bir yönden, yani çalıştıkları yerden ayrışmadığı için öğrenen sindirimde çalışmayı kavramın koşulu sayabilir. Bu ilgisiz bir özelliğin sessizce koşula dönüşmesi; örnekler ancak birbirinden farklılaştığında kavramın gerçek gereklerini gösterir.

2. Bir haritada "hormon" kavramının altına dört örnek yazılmış, hiç karşı örnek yok. Bu neden bir eksik?

Doğru: Örnekler kavramın içini doldurur, sınırını çizmez; hepsi çizginin aynı yanındadır. Kavram sınırını gösteren şey, kavrama en yakın duran ama içine girmeyen durumdur. Dört örneğin yanına tek bir kıl payı karşı örnek eklemek, beşinci örnekten daha çok şey öğretir.

3. Aşağıdaki karşı örneklerden hangisi bir kavramın sınırını en çok bilgilendirir? Tek bir seçenek işaretle.

A) Kavramla hiçbir ortak özelliği olmayan bir durum.

B) Kavramın bütün özelliklerini taşıyan bir durum.

C) Kavramın özelliklerinin neredeyse tamamını taşıyan ama bir tanesini taşımayan durum.

D) Kavramın adını taşıyan ama alanı farklı olan bir durum.

Doğru: C. Uzak bir karşı örnek çizgiyi oynatmaz, çünkü onun dışarıda olduğunu okuyucu zaten biliyordu. Ayrımı yapan tek şey, farkın tek bir özelliğe indiği durumdur; kaplıcada ısınmış ama ateşi olmayan misafir bunun iyi bir örneğiydi.

4. Bir haritada üst kavram olarak "doğal ürünler" yazılmış ve altındaki her ürüne güvenli olma özelliği devralınmış. Hata nerede?

Doğru: Bu bir sahte üst kavram. Grup ortak bir özellik değil ortak bir köken ya da etiket bildiriyor ve kaynak bir güvenlik niteliği taşımıyor. Devralma çalışmayı sürdürdüğü için grup, aslında bulunmayan bir özelliği bütün alt kavramlara dağıtıyor.

5. Bir hiyerarşide zincir yedi basamak aşağı iniyor ve her basamakta yalnızca bir alt kavram duruyor. Bu yapı neyi başaramıyor?

Doğru: Hiçbir şeyi sıkıştırmıyor; bu gereksiz derinlik. Bir kavramın üstte durması ancak birkaç kavramı birden topladığında işe yarar, çünkü devralınan özellik o zaman bir kez saklanıp birçok yerde kullanılır. Tek dallı bir iniş yalnızca derinlik üretir.

Bölüm 2 — Etki ve sıra

6. Bir haritada iki kavram arasına düz bir ok çizilmiş ve dayanağı "ikisi birlikte yükseliyor" olarak yazılmış. Oku nasıl çizmek gerekir? Tek bir seçenek işaretle.

A) Düz kalabilir, çünkü birlikte yükselmek etkinin kanıtıdır.

B) Yönü ters çevrilmelidir, çünkü sonuç her zaman önce ölçülür.

C) Kesik çizilmelidir, çünkü birlikte değişmek birden çok yapıyla uyumludur ve veri aralarında seçim yapmıyor.

D) Silinmelidir, çünkü birlikte değişen iki şey arasında hiçbir ilişki yoktur.

Doğru: C. Birlikte değişmek üç ayrı yapıyla uyumludur: birinin diğerini üretmesi, bunun tersi ya da her ikisini aynı anda hareket ettiren başka bir etkenin bulunması. Müdahale sınaması yapılmadan ok düz çizilemez. D de yanlış, çünkü ilişki vardır; bilinmeyen, ilişkinin türüdür.

7. Bir şema hem "bu, şunun bir türüdür" hem "bu, şunu artırır" bağlarını aynı biçimde çiziyor. Okuyucuda hangi hata doğar? Tek bir seçenek işaretle.

A) Okuyucu sınıflandırmayı etki gibi okur ve bir sınıf üyeliğinden müdahale önerisi çıkarabilir.

B) Okuyucu etki oklarını hiç fark etmez.

C) Hiçbir hata doğmaz, çünkü iki bağ da doğrudur.

D) Okuyucu süreçteki adımların sırasını karıştırır.

Doğru: A. İçerme oku bir sınıflandırma bildirir; zamanı ve müdahaleyle ilgisi yoktur. Nedensel ok ise bir müdahale iddiası taşır ve iki ok aynı göründüğünde okuyucu bu farkı göremez. Semiha'nın baktığı kitaptaki kusur tam buydu: bir hiyerarşiye "bunu değiştirirsem ne olur" sorusu sorulamaz.

8. Bir süreç şeması düz bir hat hâlinde çizilmiş ve hiçbir yerinde soru işareti yok. Şemanın gizlediği şey büyük olasılıkla nedir?

Doğru: Dallanma noktaları. Süreç bir koşula göre ayrıldığı yerde bir kutu değil bir soru taşır ve o sorunun cevabı sonraki bütün adımları belirler. Tek hatlı çizilmiş bir süreç, okuyanın kendi durumunun hangi yoldan geçtiğini sormasını engeller.

9. Bir ekip bir sürecin en görünür adımını hızlandırıyor ve toplam süre değişmiyor. Neyi atlamışlar?

Doğru: Darboğaz adımını. Toplam hızı, tamamlanmadan sonrakilerin başlayamadığı adım belirler; onun dışındaki adımları hızlandırmak sonuca yansımaz. Görünür adım ile kilitleyen adım çoğu zaman aynı adım değildir.

Bölüm 3 — Matris ve zincir

10. Bir karşılaştırma tablosunun bütün hücreleri doğru ve tablo yine yanıltıcı. Çarpıtma nereye yerleşmiş olabilir?

Doğru: Ölçüt seçimine. Bir ölçüt sütun olarak açılmadıysa karşılaştırmanın hiçbir yerinde görünmez ve okuyucu eksikliğini anlayamaz; hücreler doğruyken sonuç baştan belirlenmiş olur. İkinci bir aday da örtük ağırlık: bütün sütunlar eşit genişlikte durur, oysa gerçek kararda ölçütlerin önemi eşit değildir.

11. Bir tabloda bir seçeneğin iki hücresi boş. Bu boşlukları tahminle doldurmak neden zarar verir?

Doğru: Doldurulan hücre ile ölçülen hücre tabloda aynı görünür. Ayrım kaybolduğunda tablonun tamamının güvenilirliği gider, çünkü okuyucu hangi hücreye güvenebileceğini artık bilemez. Boş hücre boş bırakılır ve sebebi işaretlenir: araştırılmadı mı, araştırılıp bulunamadı mı?

12. Bir zincirin altı halkası var ve her halka tek tek makul. Zincirin bütününe duyulan güven hangi yöne gitmeli ve neden?

Doğru: Aşağı. Zincir güveni halkalar boyunca toplanmaz, çarpılır: her halkaya onda dokuz güven versen bile altı halkanın bütünü 0,9 × 0,9 × 0,9 × 0,9 × 0,9 × 0,9 ≈ 0,53 çıkar, yani yazı turadan pek farklı değil. Buna ikinci bir kural eklenir: en zayıf halka bütüne bir tavan koyar. Halkalardan biri yalnız yarı yarıya güvenilirse, öteki beş halka ne kadar sağlam olursa olsun zincir o yarının üstüne çıkamaz.

13. Bir tanıtım şemasında ilk üç ok yerleşik fizyolojiye, son ok bir çıkarıma dayanıyor ve dördü aynı çizgiyle çizilmiş. Okuyucuda ne oluyor?

Doğru: Sağlam oklar zayıf olanı taşıyor. Eşit görünen oklarda biçim aynı olduğu için dayanak farkı okunamıyor ve zincirin tamamı ilk üç okun güveniyle okunuyor. Düzeltmesi her halkayı ayrı etiketlemek: ölçüldü mü, çıkarıldı mı, yoksa varsayıldı mı?

Bölüm 4 — Belirsizlik ve adres

14. Bir haritada bir konu hakkında hiçbir işaret yok. Bu boşluk üç ayrı şey olabilir; üçünü yaz ve hangisinin sağlıkta en yanlış okunduğunu söyle.

Doğru: Kimse araştırmamıştır; araştırılmıştır ve bir sonuç çıkmamıştır; ya da sonuçlar birbirine ters düşmüştür. En yanlış okunan birincisi: veri bulunmaması, olumsuz sonuç bulunması sayılıyor. Oysa veri yokluğu yalnızca kimsenin bakmadığını bildirir ve işaretlenmemiş bir sessiz boşluk okuyucunun varsayımıyla dolar.

15. Bir harita bir yıl önce çizilmiş ve altında yalnız bağlantı adresleri var; adreslerin bir kısmı artık açılmıyor. İki ayrı kusur var; ikisini de adlandır.

Doğru: Birincisi kaynak çürümesi, yani adresin zamanla işlemez hâle gelmesi; hata yapılmadığı için fark edilmesi zordur ve çözümü adresin yanına künye yazmaktır. İkincisi sızmış çıkarım riski: kaynağın dediği ile haritayı çizenin çıkardığı aynı satırda tutulmuş. İkisi ayrı kolonlara yazılmadığında bir hafta sonra ayırt edilemez.

Değerlendirme

Seçenekli üç soruda, yani 3, 6 ve 7'de, üçünde de doğru cevap beklenir. Bunlar iki gösterimi birbirinden ayırma soruları ve karıştırmanın bedeli yüksek: sınırı uzak karşı örnekle çizen, birlikte değişmeyi etki sanan ya da içerme okunu etki oku gibi okuyan biri kurduğu her haritaya aynı hatayı taşır.

Açık uçlu on iki sorunun en az dokuzunda kusuru adıyla göstermen gerekir. "Bir şey yanlış" demek yetmez; hangi kuralın çiğnendiği yazılmalı, örneğin "sahte üst kavram" ya da "kaynak çürümesi". Adını koyamadığın bir kusuru kendi haritanda da göremezsin.

Soru biçimlerinin karışık olması bir çeşitlilik tercihi değil. Aşağıdaki kart bunun nedenini gösteriyor.

Kaçırdığın soru hangi derse çıkıyor

• Soru 1–3 → kavram, örnek ve karşı örnek
• Soru 4–5 → hiyerarşik bilgi yapıları
• Soru 6–7 → nedensel haritalar
• Soru 8–9 → süreç haritaları
• Soru 10–11 → karşılaştırma matrisleri
• Soru 12–13 → mekanizma zincirleri
• Soru 14 → belirsizlik düğümleri
• Soru 15 → kaynak bağlantıları

Bir soruyu kaçırmak dersi baştan okumayı gerektirmiyor. O dersin yalnız kavram tanımına dön ve kendi haritanda o kuralın nerede geçtiğini bul. Kuralı kendi çizimin üzerinde görmek, dersi ikinci kez okumaktan hızlı çalışıyor.

Modülün kapanışı

Bu modül tek bir iddia üzerine kuruldu: bir alanı öğrenmek, o alandaki olguları biriktirmek değil, aralarındaki ilişkilerin türünü ayırt etmek. On ders boyunca beş ayrı ilişki türü çıktı ve hiçbiri diğerinin yerine geçmedi. Bir şey neyin türüdür, bir şey neyi değiştirir, bir şey neyden sonra gelir, iki şey hangi ölçütlerde ayrılır, bir sonuç hangi adımlardan geçerek üretilir. Buna iki katman eklendi: bilmediğin yerler haritada birer öğe olarak durdu ve bildiğin her şeyin altına nereden geldiği yazıldı.

Şimdi elinde bir harita var ve bu harita bir sorun taşıyor. Harita, onu besleyen kayıtlar kadar sağlam; Semiha'nın dördüncü halkası da sonunda bir not satırına, sağ kolona yazılan bir cümleye dayanıyordu. Okuduğun bir metinden, dinlediğin bir dersten ya da yaşadığın bir durumdan haritaya ne gireceğine hangi anda karar veriyorsun ve o anki kayıt aylar sonra hâlâ iş görüyor mu?

Sıradaki modül bu soruyla açılıyor. İlk ders not almanın tek bir iş olmadığını gösterecek: bir şeyi kaybetmemek için hızla alınan geçici not ile kaynağa dönmeden okunabilecek kalıcı not ayrı ölçütlerle yazılıyor. İkisinin arasındaki adım, geçici notun kalıcıya yeniden yazılması, atlanması en kolay ve bedeli en geç ödenen adım.