Belirsizlik Düğümleri

Açılış sahnesi

Salı sabahı, bir eğitim hastanesinin ilaç bilgi birimi. Eczacı Aslı'nın telefonu çalıyor; arayan, sekiz haftalık gebe olduğunu söyleyen bir kadın. Son haftalarda geceleri mide yanması yaşıyor ve evde mide yanması için iki ayrı şurup var. Birinin kullanma talimatında "Gebelik" başlığı altında şu cümle yazıyor: "Gebe kadınlarda kullanımına ilişkin yeterli veri bulunmamaktadır." Öbürünün kutusundan çıkan renkli broşürde ise gebelik hiç geçmiyor; ne bir uyarı, ne bir başlık.

Kadının ilk yorumu tanıdık: "Birincisi riskli olmalı ki uyarı yazmışlar, ikincisinde bir şey yazmadığına göre sorun yok." Aslı ona iki kâğıdı tersinden okumayı öneriyor. Birinci talimat bir boşluğu gösteriyor ve seni durduruyor. İkinci broşür boşluğu hiç çizmemiş ve seni emin yapıyor; oysa emin olduğun yer, büyük olasılıkla kimsenin bakmadığı yer. Bu ders bir haritada bilmemenin nasıl gösterileceğini ve gösterilmediğinde nereye gittiğini anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önce bir haritadaki boşluğun tek tür olmadığını göreceğiz: üç ayrı boşluk aynı görünüyor ve aynı şey değil. Sonra bu dersin asıl önerisine geleceğiz: bilmemeyi bir delik olarak değil, adı ve içeriği olan bir öğe olarak çizmek. Üçüncü bölümde işaretlenmemiş boşluğun okuyucuda ne olduğuna bakacağız, çünkü boşluk boş kalmıyor. Dördüncü bölümde bu işaretlemenin en sık dile getirilen itirazını sınayacağız: belirsizliği yazmak güveni zedeler mi?

Sıfır noktası

Bir önceki ders zincirlerin halkalarını dayanaklarına göre ayırmayı istedi ve bunun haritada nasıl gösterileceğini söylemedi. Buradan başlıyoruz, çünkü bir haritada karşılaşacağın boşluk üç ayrı şeyden biri olabilir. Birincisi, soru hiç sorulmamıştır: kimse o konuyu araştırmamıştır. İkincisi, soru sorulmuş ama bir cevap çıkmamıştır; araştırma yapılmış ve veri yetersiz kalmıştır. Üçüncüsü, soru sorulmuş ve cevaplar birbiriyle çelişmiştir; burada bilgi yokluğu değil, uzlaşmazlık vardır.

Aslı'nın masasındaki iki kâğıt bu üç türün ikisini taşıyor olabilir. "Yeterli veri bulunmamaktadır" cümlesi ikinci türe benziyor: bir yerde bakılmış ve sonuç çıkmamış. Broşürdeki sessizlik ise üç türden herhangi biri olabilir ve kâğıda bakarak hangisi olduğunu anlamanın yolu yok. Hiç sorulmamış olabilir, sorulup cevapsız kalmış olabilir, hatta çelişkili sonuçlar bulunmuş ve broşüre alınmamış olabilir.

Karşılaştırma matrisleri dersinde boş hücreyi iki anlamıyla ele almıştık: araştırılmadı ve araştırıldı ama bulunamadı. Üçüncü tür oraya da eklenmeli. Çelişkili kanıt, boş bir hücrede "bilinmiyor" gibi görünür, oysa aslında bilinen bir uzlaşmazlıktır.

Mekanizma

Delik değil, düğüm

Bu dersin önerisi tek cümlede toplanıyor: bilmemeyi haritadan çıkarmak yerine haritaya bir öğe olarak koymak. Boşluğu silmek de, düzgün bir çizgiyle üstünü kapatmak da aynı sonucu verir; okur orada bir şey olmadığını sanır. Öğe olarak çizilen bir boşluk ise okuru durdurur ve ona nereye bakacağını söyler.

Bir delik ile bir düğüm arasındaki fark işlevsel. Deliğe hiçbir şey bağlanamaz; düğüme bağlanabilir. Aslı telefondaki kadına bunu yapmayı öğretiyor: kâğıdın kenarına "ikinci şurubun gebelikte kullanımı" diye bir kutu çizip içine "broşürde yok, tür belirsiz" yazıyor. O andan sonra sessizlik bir onay gibi okunmuyor; adı olan, üzerinde çalışılabilecek bir bilinmeyen olarak duruyor.

Aslı'nın kutusunun kapatıcı sorusu şu: "Bu ürünün gebelikte kullanımı araştırılmış mı; araştırıldıysa ne bulunmuş?" Böylece harita iki şeyi birden yapıyor: bildiklerini gösteriyor ve bilmediklerini aranabilir hâle getiriyor. Bir öğrenen için bu ikinci kısım genellikle daha değerli, çünkü öğrenmenin nereden devam edeceğini söylüyor.

Bu eğilim bir dikkatsizlik değil, aktarımın doğal davranışı. Telefondaki kadın akşam eşine konuşmayı anlatırken büyük olasılıkla "eczacı ikincisini kullanma dedi" diyecek; oysa Aslı böyle bir şey söylemedi, yalnız bir soru bıraktı. Bir haritayı üçüncü kişiye anlatan biri sadeleştirir ve sadeleştirirken ilk attığı şey nitelemeler olur. Bu yüzden belirsizlik işaretleri atılması en zor biçimde yazılır: düğümün adının içine konur, dipnota bırakılmaz.

İşaretlenmeyen boşluk boş kalmaz

Bu bulgu belirsizliği işaretlemenin gerekçesini değiştiriyor. Kadının "yazmadığına göre sorun yok" cümlesi, bir hafta sonra "broşürde gebelikte kullanılabilir yazıyordu" diye hatırlanabilir. İşaret bir incelik ya da alçakgönüllülük değil; boşluğun sessizce doldurulmasını engelleyen tek araç.

İtiraz: belirsizliği yazmak güveni zedeler mi?

Belirsizliği açıkça göstermeye en sık gelen itiraz bu. Kaygı şu: her yerde soru işareti olan bir kaynak güvenilmez görünür ve okur onu bırakıp daha kendinden emin konuşan bir kaynağa gider. Açılıştaki kadın da tam bu yüzden, uyarı yazan talimatı daha "korkutucu" bulmuştu.

Bunun pratik sonucu ölçülü bir kural. Her cümleye niteleme eklenmez; belirsizlik haritada kendi düğümünde toplanır ve orada bir kez, net biçimde durur. Kullanma talimatındaki tek cümle bunun iyi bir örneği: bütün metni şüpheyle doldurmuyor, bilinmeyeni kendi başlığının altında bir kez söylüyor.

Klinik gerçeklik

Sağlık bilgisinde en sık karşılaşacağın belirsizlik türü üçüncüsü: araştırılmış ve cevaplar çelişkili. Bu tür tanıtım metinlerinde neredeyse hiç görünmez; çelişkili kanıt ya hiç anılmaz ya da destekleyen tarafı seçilerek anılır ve okuyucu bir uzlaşma varmış gibi okur.

Buna karşılık asıl tehlikeli olan birinci tür, hiç araştırılmamış olan. Bir ürün hakkında etkileşim verisi bulunmuyorsa bu, etkileşim olmadığı anlamına gelmez; kimsenin bakmadığı anlamına gelir. Aslı'nın masasındaki renkli broşür de aynı sessizliği gebelik için taşıyordu. Bu ayrım tek bir soruyla yapılıyor: bu bilinmiyor mu, yoksa hiç mi sorulmamış? Risk ölçüleri programında L01-P04-M02-D06 bu ayrımın karar üzerindeki bedelini, bilinmeyen zararın sıfır sayılmasını, ayrıca ele alacak.

Kendini sına

1. İki kâğıttan hangisi daha tehlikeliydi ve neden? Tehlikeyi üreten şey yanlış bilgi miydi?
2. Bir haritadaki boşluğun üç türünü yaz. Hangisi bilgi yokluğu değil?
3. Broşürdeki sessizlik üç türden hangisi? Kâğıda bakarak bunu neden söyleyemiyorsun?
4. Delik ile düğüm arasındaki işlevsel fark nedir? Aslı'nın kutusuna ne bağlanabiliyor?
5. Kapatıcı soru bir belirsizliği neye dönüştürüyor? Aslı'nın kapatıcı sorusunu kendi cümlelerinle yaz.
6. Bir harita başkasına anlatılırken ilk kaybolan şey neden nitelemeler oluyor? Buna karşı ne yapılır?
7. Okuyucu söylenmemiş bir şeyi ne yapıyor ve sonra onu kime mal ediyor? Belirsizliği yazmanın güveni zedelediği kaygısı ölçüldüğünde ne çıktı?
8. Bir ürün hakkında etkileşim verisi yoksa bundan ne çıkar, ne çıkmaz?

Bir sonraki derse köprü

Belirsizlik düğümlerinin yanına kapatıcı sorular yazdık ve o soruların bir gideceği yer olması gerekiyor. Aynı şey bildiğimiz kısımlar için de geçerli: haritadaki her düz ok bir yerden geldi ve o yer haritanın üstünde görünmüyor. Aslı kadına "yeterli veri yok" cümlesinin talimatın hangi başlığında yazdığını göstermeseydi, o cümle de bir hafta sonra kimin söylediği bilinmeyen bir hatıraya dönüşürdü.

Sıradaki ders haritanın kutuların ve okların altındaki katmanını kuruyor: her bağın nereden geldiğini gösteren adresleri. Orada bir haritanın, aradan zaman geçtikten sonra aramayı baştan yapmadan denetlenebilmesinin ne demek olduğunu göreceksin. Bir de en sinsi kayıt hatasını: kendi çıkardığın bir sonucu, kaynağın söylediği bir şeymiş gibi not etmeyi.