Kişisel öğrenme sözleşmesi

Açılış sahnesi

Bu dersi bitirdikten üç ay sonrasından bir sahne düşün. Mahalledeki kuru temizleme dükkânını işleten Cihan, bir cumartesi öğleden sonra tezgâhın arkasında ütü yaparken komşusu Güzide Hanım içeri giriyor. Ceketini bırakırken çantasından bir ilaç kutusu çıkarıyor: "Sen şu sağlık derslerine başlamıştın ya. Hekimin yazdığı bu ilacı iki haftadır içmiyorum, kendimi de gayet iyi hissediyorum. Tamamen bıraksam bir şey olur mu?" Cihan'ın ağzından bir an "İyi hissediyorsan..." diye bir cümle çıkmak üzere; soru sıcak, Güzide Hanım ona güveniyor ve bir şey biliyor olmak insanı konuşmaya itiyor.

Sonra gözü kasanın yanındaki camın altına sıkıştırdığı küçük kâğıda gidiyor. Kâğıtta kendi el yazısıyla, üç ay önce bu dersin sonunda yazdığı bir satır var: "Eğer bir yakınım ilacını bırakmayı düşündüğünü söylerse, fikir vermeyeceğim; reçeteyi yazan hekime ya da eczacıya danışmasını söyleyeceğim." Cihan cümleyi neredeyse kelimesi kelimesine söylüyor, sonra ekliyor: "İki haftadır içmediğini de mutlaka söyle, o önemli." Güzide Hanım ertesi gün eczaneye uğruyor. O anda Cihan'ı tutan şey, okuduğu dokuz dersin herhangi bir cümlesi değildi; kendi yazdığı, tam o an için önceden hazırladığı cümleydi.

Bu derste ne olacak

Bu bir uygulama görevi: okuyup geçilecek bir ders değil, sonunda elinde bir belge olacak. Önce sözleşmenin neden işe yaradığına kısaca bakacağız. Sonra altı maddeyi tek tek yazacaksın; her maddenin yanında neden orada olduğu da duracak. Ardından sözleşmenin nasıl sınanacağını ve nasıl güncelleneceğini konuşacağız.

Süre yaklaşık kırk dakika. Bir kâğıt ya da boş bir belge aç ve bu dersi onu doldururken oku. Cihan'ın cam altındaki satırı gibi, yazacağın en az bir cümlenin gerçek bir anda işine yaraması hedefimiz.

Sıfır noktası

Dokuz derstir sınırları konuşuyoruz. Bu akademi tanı koymayı öğretir, tanı koyma yetkisi vermez; tedavinin nasıl çalıştığını öğretir, tedavi başlatma yetkisi vermez; bir iddiayı sökmeyi öğretir, o iddiayı birinin hayatına uygulama yetkisi vermez. Bu sınırlar bugün, sakin bir anda, kimse senden bir şey istemezken çok makul geliyor. Sınandıkları an ise başka: bir yakının ağrı çekerken, arkadaşın panikleyip mesaj atarken ya da kendi tahlilinde beklenmedik bir değer görürken.

Bir kural, ihlal edilmeden önce yazılırsa tutar; ihlal anında yazılan kural, kural değil bahanedir. Bunun bir adı var ve davranış biliminde iyi çalışılmış bir araçtır: kişi bir niyeti "eğer X olursa, Y yaparım" biçiminde, önceden ve somut olarak yazdığında, o niyeti uygulama olasılığı artar. Cihan'ın camın altındaki satırı tam olarak bu biçimdeydi.

B rozeti burada dürüst bir rozettir: bu görev sihirli değil. Hiçbir şey yazmamaktan ölçülebilir biçimde daha iyi, o kadar. Etkinin küçük–orta olması, sözleşmenin tek başına seni koruyacağını değil, doğru anda doğru cümleyi eline vermeye yardım edeceğini söylüyor.

Uygulama

Altı madde var. Her birini kendi cümlelerinle yaz ve kopyalama, çünkü kopyalanan cümle sınandığında hatırlanmıyor. Tek istisna dördüncü madde; orada neden kopyalamanın serbest olduğunu da göreceksin.

Madde 1 — Neden buradayım

Bir paragraf yaz: bu akademiye neden başladığını, mümkün olduğunca dürüst biçimde. Yaygın gerçek sebepler arasında kendi ya da bir yakınının çözülmemiş bir sağlık sorunu, mesleki merak, bilim okuryazarlığı isteği, bir tanıya duyulan güvensizlik ya da yalnızca konunun ilginç gelmesi var. Hiçbiri utanılacak bir sebep değil.

Bunu yazmanın işlevi şu: beklentin yanlışsa, en ucuz zamanda fark edersin. Sebebin "birine tanı koyabilmek" ise, bu akademi sana onu vermeyecek ve bunu ileride değil şimdi bilmen daha iyi. Yazdığın sebep, sonraki derslerde öğrenme hedeflerini kurarken de geri döneceğin bir başlangıç noktası olacak.

Madde 2 — Ne bekliyorum, ne beklemiyorum

İki liste yaz, her birinde en az üç madde olsun. Aşağıdaki örnekler yalnız biçimi göstermek için; kendi listen başka olabilir.

Bekliyorum: örneğin bir tahlil sonucunu bağlamına yerleştirebilmek, bir çalışmanın tasarımını tanıyabilmek, bir takviye iddiasını sınayabilmek.

Beklemiyorum: örneğin tanı koyabilmek, birine ilaç önerebilmek, bir hekimin kararını denetleyebilmek.

İkinci listeyi yazmak birincisinden daha önemli. Beklenti listesi seni motive eder; beklememe listesi ise, bir gün birinin sana tam o listedeki şeyi sorduğu anda, zaten verilmiş bir karar olarak karşına çıkar.

Madde 3 — Sınırlarım

Bu maddenin biçimi serbest değil: eğer–ise biçiminde yazılacak, çünkü sınandığı an düşünmeye vakit olmayacak. En az beş satır yaz. Kişisel sağlık tavsiyesinin sınırlarını konuştuğumuz dersteki kırmızı kuşak burada senin cümlelerinle görünmeli. Örnek biçim:

• Eğer biri benden tahlilini yorumlamamı isterse, yorum yapmayacağım; onun yerine hekimine soracağı soruları birlikte yazacağım.
• Eğer bir yakınım ilacını bırakmayı düşündüğünü söylerse, fikir vermeyeceğim; reçeteyi yazan hekime ya da eczacıya danışmasını söyleyeceğim.
• Eğer kendi tahlilimde beklenmedik bir değer görürsem, önce internette aramayacağım; not alıp randevumda soracağım.

Kalan iki satırı kendi hayatına göre yaz ve en sık karşılaşacağın durumları düşün. Cihan'ın ikinci satırı işe yaradı, çünkü dükkânına gelen komşuların ona en çok ilaçlarını sorduğunu biliyordu. Senin için bu durum bir aile grubu, bir iş yeri ya da spor salonundaki bir sohbet olabilir; satırın tetikleyicisi ne kadar somutsa, o an geldiğinde onu o kadar kolay tanırsın.

Madde 4 — Acil eşiğim

Acil durumlarda platformun rolünü konuştuğumuz dersteki tehlike işaretleri listesinden, senin ve yakın çevrenin durumuna en uygun beş maddeyi seç ve yaz. Evde küçük bir çocuk varsa bebeklerle ilgili satır, yaşlı bir yakınla yaşıyorsan bilinç bulanıklığı ya da tek taraflı güçsüzlük satırı buraya girmeli. Yanına iki şey ekle: bulunduğun yerdeki acil çağrı numarası ve en yakın acil servisin adı.

Bu maddenin kopyalanması serbesttir, hatta önerilir. Burada özgünlük değil, doğruluk ve erişilebilirlik önemli; bir tehlike işaretini kendi cümlenle yazarken yanlış hatırlamak, onu kelimesi kelimesine kopyalamaktan daha büyük bir risk taşır. Öteki maddeler senin kararlarını taşıyor, bu madde ise bir gerçeği.

Madde 5 — Belirsizlik cümlem

Tek bir cümle yaz: "bilmiyorum" demenin senin ağzına uyan hâlini. Bunun neden ayrı bir madde olduğunu bilgi, beceri, yetkinlik ve yetkiyi ayırdığımız derste görmüştük; güven ile doğruluk arasındaki uyum sınırlıdır ve emin hissetmek bir kanıt değildir. Ama "bilmiyorum" demek pratikte zordur, özellikle senden bir şey bekleyen birinin karşısında. Hazır bir cümlen varsa onu daha kolay söylersin. Örnekler:

• "Bunu bilmiyorum ve tahmin yürütmek istemiyorum."
• "Bu konuda okuduklarım var ama senin durumuna uyarlayacak bilgim yok."
• "Emin değilim — emin olmadığımda söylemeyi tercih ediyorum."

Kendi cümleni yaz ve yüksek sesle söyle. Kulağına yabancı geliyorsa değiştir; sınandığı an ağzından çıkmayacak bir cümle, kâğıtta ne kadar doğru olursa olsun işe yaramaz. İyi bir belirsizlik cümlesi hem dürüst hem de karşındakini kırmadan kapıyı açık bırakan bir cümledir.

Madde 6 — Gözden geçirme tarihi

Bir tarih yaz: bundan üç ay sonrası. O gün bu belgeyi açıp üç soru soracaksın: Sınırlarımı zorlayan bir durumla karşılaştım mı? Karşılaştıysam ne yaptım? Belge o an işe yaradı mı, yoksa hatırlamadım mı?

Üçüncü sorunun cevabı "hatırlamadım" ise, belge fazla uzun demektir ve kısaltman gerekir. Cihan'ın kâğıdı bu yüzden tek satırdı: belgesinin tamamını değil, en sık sınanan satırını camın altına koymuştu. Belgeyi nereye koyacağına da şimdi karar ver; üç ay sonra bulamayacağın bir sözleşme, hiç yazılmamış bir sözleşmeden farksızdır.

Kendini sına

1. Belgeni bitirdin mi? Altı madde de yazılı mı?
2. Madde 3'teki satırlarını yüksek sesle oku. Gerçekten söyleyebileceğin cümleler mi, yoksa kâğıt üzerinde mi kalıyorlar?
3. Belgeyi nereye koyacaksın? Üç ay sonra bulabileceğin bir yer mi?
4. Madde 1'de yazdığın sebep ile Madde 2'deki "beklemiyorum" listesi çelişiyor mu? Çelişiyorsa hangisini değiştireceksin?
5. Belgendeki en sık sınanacak satır hangisi? Cihan gibi onu gözünün önünde tutabileceğin bir yer var mı?

Modülün kapanışı

Bu modül boyunca hep aynı şeyi yaptık: bir eğitim programının kendi sınırını yazması. Bunun neden en başta durduğunu şimdi söyleyebiliriz. Sınırı sonradan öğrenmek geç kalır, çünkü bilgi biriktikçe sınırı kabul etmek zorlaşır ve tavsiye verme baskısı öğrendikçe artar. Bir de şu var: sınırını yazan bir program, yazdığı her şeyde daha güvenilirdir; sınırını yazmayan bir program, sınırının olmadığını ima eder ve sağlıkta sınırsızlık iddiası, en güvenilmez iddiadır.

Sıradaki modül, bu sınırın öğrencinin kendi güvenliğine dönük yüzünü ele alıyor: tehlike işaretleri, ertelenmemesi gereken başvurular, ilaçlar, riskli takviyeler, ağır eliminasyon, sağlık kaygısı ve kişisel veriler. İlk dersi (L00-P01-M03-D01), Madde 4'e yazdığın işaretlerin neden alt alta dizilmiş bir liste olarak akılda kalmadığını soruyor. Orada işaretleri tehdit ettikleri işleve göre beş grupta toplayacak ve bir işaretin sana bir tanı değil, yalnızca beklemenin artık senin kararın olmadığını söyleyen bir eşik olduğunu göreceksin.