Bilgi Grafiğinde Gezinme

Açılış sahnesi

Gülsüm elli iki yaşında, bir ilkokulda müdür yardımcısı. Bir genetik yatkınlık firmasına yanağının içinden aldığı sürüntüyü postalamış ve üç hafta sonra on iki sayfalık bir rapor gelmiş. Dördüncü sayfada bir satırda duruyor: "Koroner arter hastalığı için poligenik risk skorunuz 78. yüzdelikte; bu skorun klinik geçerliliği sınırlıdır." Cümlenin her kelimesi Türkçe, ama cümle bir şey söylemiyor.

Bilmediği kelime tek değil. "Poligenik" ne demek, "risk skoru" neyin toplamı, "78. yüzdelik" kime göre ve "klinik geçerlilik" neden sınırlı? Üstelik bunlardan hangisinin hangisini gerektirdiğini de bilmiyor. Gülsüm'ün önünde iki seçenek var ve ikisi de kötü.

Birincisi okumaya devam etmek. Satırı atlar, beşinci sayfaya geçer; oradaki her yorum dördüncü sayfadaki skorun üstüne kurulmuştur ve iki sayfa sonra hiçbir şey anlamıyordur. İkincisi en baştan başlamak. Lisede okuduğu biyoloji kitabını bulur, hücre bölünmesinden başlar ve dördüncü sayfaya dönene kadar üç hafta geçer, merakı söner. Bu ders üçüncü bir yolu anlatıyor: takıldığın kavramdan zinciri geriye doğru yürümek.

Bu derste ne olacak

Önce müfredat ile bilgi arasındaki şekil farkını kuracağız: biri sıra, öteki ağ. Sonra geriye yürüme tekniğini Gülsüm'ün satırı üzerinde adım adım uygulayacağız. Bilmediğin bir kavramdan başlayıp kendi cümlenle tanımlayabildiğin ilk kavrama kadar gideceğiz ve orada duracağız.

Ardından dersin en önemli kısmı geliyor, bir uyarı. Akademinin bilgi grafiği serbest dolaşmak için değil, onarım için var. Bunun neden öyle olduğunu iki kanıt kartıyla konuşacağız ve kartların ikisinin aynı soruya cevap vermediğini göreceğiz.

Sıfır noktası

Bir sözlük düşün, bir de bir metro haritası. Sözlükte kelimeler sıralı ve aradığını bulmak kolay, ama komşu iki kelimenin birbiriyle hiçbir ilişkisi yok; "abaküs" ile "abartı" yan yana duruyor ve ortak bir işleri yok. Metro haritasında ise sıra yok, bağlantı var. Harita hangi istasyona hangisinden geçerek ulaşıldığını gösteriyor.

Müfredat sözlüğe benziyor: bir sırası var ve baştan sona okunuyor. Önceki derslerde kurduğumuz on üç seviye ve dört öbek bu sıranın büyük ölçeğiydi. Bilgi ise metro haritasına benziyor ve Gülsüm'ün raporundaki satır, o haritada tek bir istasyon.

On beş alanın geri kalanı da kaydın parçası: benzersiz bir kod, Türkçe ad, İngilizce ve Latince eş adlar, kısa tanım, alan ve alt alan, akademik seviye, bağlı vakalar ve bağlı müdahaleler. Bu alanlardan ikisi burada özellikle önemli. Kanıt durumu ve güvenlik etiketi kavramın kendisine bağlı, onu anlatan derse değil. Aynı kavram hangi derste geçerse geçsin aynı kanıt durumuyla geçiyor; bir ders onu daha iyimser, öbürü daha temkinli anlatamıyor.

Mekanizma

Zinciri geriye yürümek

Akademi on ana zinciri adıyla tanımlıyor; insülin direnci, inflamasyon, tiroid, yorgunluk ve detoks iddiaları bunlardan birkaçı. Gülsüm'ün satırının durduğu zincir genetik kişiselleştirme zinciri ve on adımdan oluşuyor: DNA, varyant, Mendel genetiği, kompleks özellik, GWAS, poligenik risk, klinik geçerlilik, eyleme geçirilebilirlik, etik, hassas tıp. Rapordaki satır bu zincirin altıncı ve yedinci düğümlerini aynı cümlede kullanıyor.

Teknik şu: takıldığın düğümden geriye doğru tek tek yürü ve her düğümde kendine aynı soruyu sor. Bunu kendi cümlemle tanımlayabiliyor muyum? "Poligenik risk": hayır. Geriye. "GWAS": kelimeyi ilk kez görüyor, hayır. Geriye. "Kompleks özellik": kısmen; birden çok şeyin etkilediği bir özellik olduğunu tahmin ediyor ama neyin nasıl etkilediğini söyleyemiyor. Geriye. "Mendel genetiği": evet; tek bir genin iki kopyasından birinin baskın, ötekinin çekinik olabildiğini ve bunun kuşaktan kuşağa nasıl dağıldığını anlatabiliyor.

Durduğun yer burası. Boşluk dördüncü sayfadaki satırda değildi; Mendel genetiği ile kompleks özellik arasındaydı. Gülsüm on adımlık zincirin altıncı düğümünden üçüncüsüne yürüdü ve aradaki iki kavramı, kompleks özelliği ve GWAS'ı, çalışması gerektiğini buldu. Bu üç haftalık bir geri dönüş değil, iki kavramlık bir onarım; sonra satıra dönüp "poligenik"in ne dediğini yeniden okuyabilir.

Durma ölçüsü de net ve kendini kandırmayı zorlaştırıyor: tanıyabilmek yetmiyor, tanımlayabilmek gerekiyor. "GWAS" kelimesini ikinci kez gördüğünde Gülsüm'e tanıdık gelecek, ama bu onun ne olduğunu söyleyebileceği anlamına gelmiyor. Tanıdıklık hissi ile metinsiz üretebilmek arasındaki farkı öğrenme yolculuğu dersinde görmüştün (L00-P01-M01-D02); geriye yürüme, o farkı her düğümde bir kez daha uygulamak.

Grafik neden serbest gezinme aracı değil?

Şimdi dersin uyarı bölümü. Kavramlar arasında serbestçe dolaşabilmek çekici görünüyor: ilgini çekene tıkla, oradan bir başkasına geç. Ama bu, yeni başlayan biri için çoğu zaman iyi çalışmıyor ve bunu iki ayrı soruyu ayırarak görmek gerekiyor.

Bu kart grafiğin var olma gerekçesi; birinci soru "bir yapı gösterilmeli mi?" ve cevabı evet. Aynı grafiğin nasıl kullanılacağı ise ayrı bir soru.

İki kart birlikte akademinin kararını veriyor: grafik var, ama varsayılan yol sıra. Grafiğe sırada takıldığında iniyorsun; gezinmek için değil, onarmak için. Akademinin yönlendirme kurallarının ilki de bunu söylüyor: bilinmeyen bir temel terim seni en yakın ön koşul düğümüne gönderiyor, rastgele bir komşuya değil.

Gülsüm de birinci kişi olabilirdi. "Koroner arter" kelimesine tıklasa kalp damarlarına, oradan kolesterole, oradan bir diyet sayfasına gidebilirdi; her sayfa ilginç, hiçbiri dördüncü sayfadaki satırı açan sayfa değil. Onu ikinci kişi yapan şey, her adımda aynı soruyu sorması ve cevap "evet" olduğunda durmasıydı.

Klinik gerçeklik

Bu tekniğin akademi dışında da bir karşılığı var. Bir sağlık iddiasıyla karşılaştığında aynı geriye yürüme işliyor: iddia neye dayanıyor, o dayanak neye dayanıyor, en sonda ölçülmüş bir şey var mı? Zincirin bir yerinde ölçüm yerine bir varsayım çıkıyorsa, iddia orada kırılıyor.

Gülsüm'ün raporundaki satırın kendisi de bir zincirin halkası. Zincirde poligenik riskten sonra klinik geçerlilik, ondan sonra eyleme geçirilebilirlik geliyor; yani bir skorun hesaplanabilmesi, bir hastalığı öngördüğü anlamına gelmiyor, öngörmesi de bir şey yapılabileceği anlamına gelmiyor. Raporun "klinik geçerliliği sınırlıdır" demesi, tam bu iki halka arasındaki mesafeyi söylüyor. Bilgi grafiğinde gezinmeyi öğrenmek bu yüzden yalnız bir çalışma tekniği değil, bir iddia zincirini sökmenin de provası.

Kendini sına

1. Müfredat ile bilginin şekli neden farklı? Sözlük ve metro haritası benzetmesini kendi cümlenle kur.
2. Bir düğüm yalnız tanım taşımıyor. Kanıt durumunun derse değil kavrama bağlı olması ne sağlıyor?
3. Geriye yürüme tekniğini Gülsüm'ün satırı üzerinde adım adım anlat. Durma ölçütü ne ve Gülsüm hangi düğümde durdu?
4. "Anlamadıysam baştan başlamalıyım" neden yanlış? Baştan başlamanın gizlediği şey ne?
5. İki kart aynı grafiğe bakıyor ama farklı sorulara cevap veriyor. O iki soru ne?
6. Akademi neden varsayılan olarak sırayı kullanıyor ve grafiği ne zaman devreye sokuyor?
7. Vakadaki birinci kişi daha çok sayfa okudu ama ilerlemedi. Eksik olan neydi?
8. Genetik kişiselleştirme zincirinde poligenik riskten sonra gelen iki halka, bir skorun ne söylemediğini nasıl gösteriyor?

Bir sonraki derse köprü

Bu derste her kavramın, hangi derste geçerse geçsin aynı kanıt durumunu taşıdığını gördük. Dersler ise aynı işi görmüyor. Sıradaki ders, her dersin başındaki iki harflik etiketin dersin zorluğunu değil işlevini bildirdiğini anlatıyor: kavram kurmak, bir mekanizmayı açıklamak, bir iddiayı çözümlemek, uygulatmak ya da sınamak. Orada, bir yolun nasıl işlediğini adım adım anlatan bir mekanizma dersinin neden "bu işe yarıyor" demediğini ve en ikna edici ders türünün klinik sonuç hakkında neden en az şeyi söylediğini göreceksin.