Seviye 2 kontrolü

Kapsam

Bu kontrol Seviye 2'nin üç modülünü kapsar. Modül 7 tablolardaki rakamları birbirine bölerek oran kurdu: kârlılık, varlık verimliliği, likidite, borçluluk, özkaynak kârlılığının üç parçası, sektörle karşılaştırma ve yüksek enflasyonda oranların neden yanılttığı. Modül 8 işletme sermayesini günlere çevirdi: nakit dönüşüm döngüsü, vadeli satışın gizli kredisi, stoğun bağladığı para, erken ödeme iskontosu, çek ve senet, faktoring ve enflasyonda işletme sermayesi. Modül 9 sayıların ne kadar güvenilir olduğunu sordu: kâr kalitesi, agresif hasılat, satıştan ayrışan alacak ve stok büyümesi, ilişkili taraflarla yapılan işlemler, skandalların ortak deseni ve kazanç yönetimi.

Kontrol iki parçadan oluşuyor. On iki soru bir oranı yorumlamayı, bir kararın bedelini görmeyi ya da bir uyarı işaretini doğru yere koymayı ölçüyor. Üç hesap sorusu aynı hayalî şirket üzerinde ilerliyor ve Seviye 2'nin üç ana aracını birleştiriyor: oranları ve özkaynak kârlılığının ayrıştırmasını kurmak, işletme sermayesini güne çevirmek ve kârın kasaya ne ölçüde girdiğini sınamak. Yanıtlar en sonda; önce kendin cevapla, sonra karşılaştır. Her yanıtın sonundaki ders kodu, yeniden okuman gereken yeri gösterir.

Kontrolün amacı bir not vermek değil, Seviye 3'e taşıyacağın soruları netleştirmek. Seviye 3 şirketin içine giriyor ve maliyetin türlerini, katkı payını, başabaş noktasını ve kısa vadeli kararları ele alıyor. Orada dışarıdan okuduğun oranların içeriden nasıl üretildiğini göreceksin: brüt marjı oluşturan maliyetin hangi kısmının üretim arttıkça büyüdüğünü, hangisinin sabit kaldığını. Burada zorlandığın soruları Finans Defteri'ne yaz ve Kapı 1 şirketi için doldurduğun oran panosunu, alacak ve stok sayfasını ve dört iz tablosunu yanına koy; bu kontrolün soruları o sayfaların sorduklarını tekrar soruyor.

Sorular

1. Tek başına bir oran neden bir şey söylemez? Bir oranın anlamlı hale gelmesi için hangi iki karşılaştırma zeminine ihtiyaç vardır?
2. İki şirketin net kâr marjı aynı, ama birinin özkaynak kârlılığı ötekinden belirgin biçimde yüksek. DuPont ayrıştırmasıyla bu farkın hangi iki kaynaktan gelebileceğini açıkla ve hangisinin daha riskli olabileceğini yaz.
3. Cari oranı 1,5 olan bir şirketin asit-test oranı 0,6. Bu iki oran arasındaki fark neyi gösterir ve şirketin kısa vadeli borçlarını ödeme gücü hakkında neyi düşündürür?
4. Net borcun FAVÖK'e oranı ile faiz karşılama oranı borçluluğun hangi iki farklı yüzünü ölçer? Kefaletler ve teminat mektupları bu oranlara nasıl eklenir?
5. Bir şirketin oranını sektörün medyanıyla değil çeyrek değerleriyle karşılaştırmak neden daha bilgilendiricidir? Emsal grubu seçerken dikkat edilmesi gereken bir noktayı yaz.
6. Yüksek enflasyonda tarihî maliyetle kayıtlı bir fabrika binası özkaynak kârlılığını ve aktif devir hızını nasıl etkiler? Bu durumda bir oranı yorumlarken ne yapılmalıdır?
7. Bir şirket bayilerine verdiği vadeyi 60 günden 120 güne uzatıyor ve fiyatı değiştirmiyor. Bu kararın nakit dönüşüm döngüsüne, işletme sermayesi ihtiyacına ve örtük olarak verilen krediye etkisini açıkla.
8. Rücu hakkı olan faktoring ile rücusuz faktoring arasındaki fark nedir? Rücu hakkı olan faktoringde alacağın riski neden şirkette kalır?
9. Enflasyonun yüksek olduğu bir yılda tahakkuk oranı yüksek çıkan bir şirketin kâr kalitesini yorumlarken hangi iki kalemi ayrıca incelersin?
10. Bir şirketin yıllık satışında son üç ayın ağırlığı bir önceki yıldan çok daha büyük çıkmış, yeni yılın ilk çeyreğinde satıştan iadeler yükselmiş. Bu iki işareti birlikte nasıl okursun ve hangi soruları sorarsın?
11. Bir grup şirketinin bireysel tablosundaki hasılat, konsolide tablodaki hasılattan neden daha yüksek olabilir? Aynı ailenin farklı ana ortaklıklara bağlı iki şirketi arasındaki satış neden hiçbir konsolide tabloda elimine edilmez?
12. Bir yönetici kâr hedefini tutturmak için planlı bakımı gelecek yıla erteliyor. Bu kazanç yönetiminin hangi türüdür, neden denetçinin gözünden kaçabilir ve şirkete bedeli ne olabilir?

Hesap soruları

1. Bir şirketin bu yılki hasılatı 600.000 lira, net kârı 36.000 lira. Ortalama toplam varlık 480.000, ortalama özkaynak 200.000 lira. Yıl sonunda dönen varlıklar 300.000 lira, bunun 120.000 lirası stok; kısa vadeli borçlar 200.000 lira. Net kâr marjını, aktif devir hızını, kaldıracı ve özkaynak kârlılığını hesapla; DuPont çarpımının sonucu doğrudan hesapla aynı mı, kontrol et. Ardından cari oranı ve asit-test oranını bul.
2. Aynı şirkette satışların maliyeti 420.000 lira. Ortalama ticari alacak 90.000, ortalama stok 70.000, ortalama ticari borç 56.000 lira. Yılı 365 gün sayarak alacak tahsil süresini, stok tutma süresini, borç ödeme süresini ve nakit dönüşüm döngüsünü hesapla. Tedarikçi 10 gün içinde ödemede 0,02 iskonto, aksi hâlde 40 gün vade veriyorsa iskontodan vazgeçmenin basit yıllık örtük faizini bul.
3. Aynı şirketin işletme faaliyetlerinden nakdi 12.000 lira. Net kâr ile bu nakit arasındaki farkı bul ve onu ortalama toplam varlığa böl. Şirketin ticari alacağı geçen yıl sonunda 70.000, bu yıl sonunda 110.000 lira; geçen yılın hasılatı 500.000 lira. Alacak endeksini hesapla ve bu iki sonucu birlikte yorumla.

Yanıtlar

1. Çünkü bir oranın büyük ya da küçük olduğu ancak bir şeye göre söylenebilir. İki temel zemin vardır: şirketin kendi geçmişi, yani aynı oranın önceki yıllardaki değeri, ve benzer şirketler, yani emsal grubu ya da sektör. Ders 7.1.
2. Fark ya aktif devir hızından, yani aynı varlıkla daha çok satış yapılmasından, ya da kaldıraçtan, yani varlıkların daha büyük kısmının borçla finanse edilmesinden gelir. Kaldıraçtan gelen yüksek kârlılık, satışlar düştüğünde faiz yükü yüzünden kâr daha hızlı eridiği için daha risklidir. Ders 7.6.
3. Fark stoktur: dönen varlıkların büyük kısmı stokta duruyor. Stok satılmadan nakde dönmediği için, şirketin kısa vadeli borçlarını ödemesi stoğun ne kadar hızlı satılabildiğine bağlıdır; satış yavaşlarsa likidite cari oranın gösterdiğinden zayıftır. Ders 7.4.
4. Net borç bölü FAVÖK, borcun işin kazancıyla kaç yılda ödenebileceğini, yani borcun büyüklüğünü ölçer. Faiz karşılama oranı, faaliyet kârının faiz giderini kaç kez karşıladığını, yani yıllık taşıma yükünü ölçer. Kefaletler ve teminat mektupları bilançoda borç olarak durmaz; dipnottan alınıp gerçekleşme ihtimali yüksek olanlar net borca eklenerek ikinci bir oran hesaplanır. Ders 7.5 ve 4.8.
5. Çünkü medyan yalnız ortayı gösterir; çeyrek değerler şirketin dağılımın neresinde durduğunu, alt dörtte birde mi üst dörtte birde mi olduğunu söyler. Emsal grubunda büyüklük, iş modeli ve muhasebe kural seti benzer şirketler seçilmelidir; BOBİ FRS ve TFRS uygulayan şirketler birlikte konunca oranlar karşılaştırılamaz hale gelebilir. Ders 7.7.
6. Bina eski lirayla kayıtlı olduğu için varlık toplamı ve özkaynak küçük görünür; bugünün lirasıyla yapılan satış ve kâr bu küçük paydaya bölününce özkaynak kârlılığı ve aktif devir hızı olduğundan yüksek çıkar. Yorum yapmadan önce büyük varlıkları bugünkü değeriyle yeniden ölçmek ya da düzeltilmiş tablolara geçmek gerekir. Ders 7.8.
7. Alacak tahsil süresi uzar, nakit dönüşüm döngüsü aynı ölçüde uzar ve satış hacmi değişmese bile alacakta bağlanan para, dolayısıyla işletme sermayesi ihtiyacı artar. Fiyat değişmediği için şirket bayilere faizsiz bir kredi vermiş olur; bu kredinin bedeli, bağlanan paranın finansman maliyetidir. Ders 8.1, 8.2 ve 8.8.
8. Rücu hakkı varsa, alacağın asıl borçlusu ödemediğinde faktoring şirketi tutarı satıcı şirketten talep eder; rücusuz faktoringde tahsil edilememe riski faktoring şirketine geçer. Rücu hakkı olan faktoringde alacak ekonomik olarak satılmamış, teminat gösterilerek borç alınmıştır; risk satıcıdadır. Ders 8.6.
9. Birincisi, enflasyon düzeltmesinden doğan parasal pozisyon kalemidir; gelir tablosunda bir kazanç ya da kayıp olarak görünür, nakit akışında hiçbir karşılığı yoktur. İkincisi stokta tutulurken fiyatı artan malın brüt kâra eklediği paydır; fiyatlar aynı hızla artmayı sürdürmezse ertesi yıl bu pay kaybolur. İkisi de kârın işin kendisinden değil enflasyondan gelen kısmıdır. Ders 9.1, 6.4 ve 8.7.
10. İki işaret birlikte, yıl sonunda bayilere ya da müşterilere fazla mal gönderilmiş ve bir kısmının yeni yılda geri dönmüş olabileceğini düşündürür. Sorulacaklar: aralıktaki satışlar birkaç müşteride mi toplanıyor, bu müşterilere geri gönderme hakkı ya da ek süre tanındı mı, ocakta geri gelen mallar hangi ayın faturasına ait. Karşılaştırma önce şirketin önceki yıllarıyla, sonra benzer mevsimselliği olan rakiplerle yapılır. Ders 9.2.
11. Bireysel tabloda bağlı ortaklığın ana ortaklığa yaptığı satış hasılattır; konsolide tabloda ise iki şirket tek bir işletme gibi ele alınır; aralarındaki satış, karşılıklı alacak-borç ve henüz dışarı satılmamış maldaki kâr tablodan çıkarılır. Farklı ana ortaklıklara bağlı aile şirketleri aynı konsolide tabloya girmez; aralarındaki satış her iki şirketin tablosunda kalır. Ders 9.4.
12. Gerçek faaliyetlerle kazanç yönetimidir. Muhasebe kaydı doğrudur ve hiçbir standart ihlal edilmez; bu yüzden denetçi ertelenmiş bakımı sorgulamaz. Bedeli, gelecek yıl daha pahalı bir arıza, üretim duruşu ya da makinenin ömrünün kısalması olabilir. Ders 9.6 ve 8.3.
13. Net kâr marjı 0,06, aktif devir hızı 1,25, kaldıraç 2,4; çarpımları 0,18 ve doğrudan hesaplanan özkaynak kârlılığı da 0,18. Cari oran 1,5, asit-test oranı 0,9: stok çıkarılınca dönen varlıklar kısa vadeli borçları karşılamıyor. Ders 7.2, 7.3, 7.4 ve 7.6.

14. Alacak tahsil süresi yaklaşık 54,75 gün, stok tutma süresi yaklaşık 60,83 gün, borç ödeme süresi yaklaşık 48,67 gün; nakit dönüşüm döngüsü yaklaşık 66,91 gün. İskontodan vazgeçmenin basit yıllık örtük faizi yaklaşık 0,248; şirketin bundan ucuza borç bulabildiği her durumda iskontoyu almak daha ucuzdur. Ders 8.1 ve 8.4.

15. Toplam tahakkuk 24.000 lira; ortalama varlıklara oranı 0,05. Alacak endeksi yaklaşık 1,31: alacak satıştan belirgin biçimde hızlı büyümüş. Kârın üçte ikisi kâğıtta kalmış ve bu tahakkukun büyük kısmı alacakta bekliyor. Sonuç bir suçlama değil, bir inceleme listesidir: alacağın müşterilere göre kırılımına, yaşlandırma tablosuna ve gelecek dönemin tahsilatına bakılmalıdır. Ders 9.1 ve 9.3.

Sonraki derse köprü

Seviye 2 boyunca tabloları dışarıdan okudun ve sayılara soru sordun. Seviye 3 şirketin içine giriyor. İlk ders basit görünen bir soruyla başlıyor: maliyet neye göre sabit ya da değişkendir? Aynı giderin bir kararda sabit, başka bir kararda değişken sayılabildiğini göreceksin.