Kazanç yönetimi

Açılış

Yılın bitmesine üç hafta var. Genel müdür Elif'i odasına çağırıyor ve önüne yıl sonu tahminini koyuyor: net kâr 10 milyon. Yönetim kurulu yıl başında 12 milyon açıklamıştı. "İki milyon lazım," diyor genel müdür. "Hile istemiyorum. Ama elimizde ne var, bir bak."

Elif masasına dönünce bir liste yapmaya başlıyor. Listenin ilk satırına bir soru yazıyor: hangisi bir tercih, hangisi bir maliyet, hangisi bir çizgi?

Tek fikir

Kazanç yönetimi, yöneticinin muhasebe tercihlerini ya da gerçek iş kararlarını, raporlanan kârı bir hedefe yaklaştırmak için kullanmasıdır. Kurallar içinde kalabilir ama yine de değer yok edebilir; kuralı aşınca hileye dönüşür. Çizgiyi standardın en iyi tahmin şartı ve işlemin ekonomik özü belirler.

Kavram

9.5'te çizginin öbür yanını, skandalları gördük. Bu ders çizginin bu yanında, gündelik şirket hayatında olanlara bakıyor: hiçbir kuralı açıkça çiğnemeden kârı biraz yukarı ya da biraz aşağı itmek.

Kazanç yönetiminin iki yolu vardır. Birincisi muhasebe tercihleridir. 2.7'de ve 6.2'de gördüğümüz faydalı ömür, karşılık oranı, stok değerleme yöntemi ya da satışın hangi gün yazılacağı gibi kararlar standartların izin verdiği aralıkta yapılır, ama aralığın hangi ucunun seçildiği kârı değiştirir. İkincisi gerçek iş kararlarıdır: bakımı ertelemek, reklamı kısmak, işe alımı dondurmak, yıl sonunda iskontoyla satış yapmak. Bunlar muhasebe değil, şirketin gerçekten yaptığı şeylerdir.

İki yol arasındaki fark bir paradokstur. Muhasebe tercihleri denetçinin gözündedir ve sınırı standart çizer. Gerçek faaliyetlerle kazanç yönetimi ise hiçbir standardı ihlal etmez; denetçi ertelenmiş bakımı sorgulamaz. Ama şirkete gerçek nakit ve değer kaybettirebilir. Ertelenen bakım ertesi yıl daha pahalı bir arızaya, kısılan reklam bir sonraki yılın satışına dönüşür.

Düzleştirmenin en bilinen aracı karşılıklardır. İyi bir yılda gerektiğinden büyük bir karşılık ayrılır ve kâr düşer; kötü bir yılda karşılık iptal edilir ve kâr yükselir. Standart buna açık bir sınır koyar. TMS 37'ye göre belirsizlik altında temkinli davranmak gerekir, ama belirsizlik aşırı karşılık ayrılmasını ya da borçların kasıtlı olarak olduğundan yüksek gösterilmesini haklı kılmaz. Karşılıklar her raporlama döneminin sonunda o andaki en iyi tahmini yansıtacak biçimde gözden geçirilir. Yani karşılığın ölçüsü, yönetimin hangi kârı görmek istediği değil, o gün eldeki bilgiyle yükümlülüğün en gerçekçi tahminidir.

Çizgi üç soruyla aranabilir. Bu tercih, aynı bilgiyle ve hedef olmasaydı da yapılır mıydı? Tercihin gerekçesi belgelenebilir mi, yoksa yalnız istenen sonuç mu? İşlemin ekonomik özü kayıtla aynı mı? 9.2'de gördüğümüz, müşterinin istemediği malın yıl sonunda faturalanması üçüncü sorudan geçemez: kayıt bir satış söyler, öz bir depo transferidir. Orada artık kazanç yönetimi değil, hasılatın kural dışı tanınması vardır.

Yöneticilerin bu baskıyı neden hissettiği de anlaşılır. Hedef tutmayınca piyasa, banka ya da yönetim kurulu yalnız rakamı değil, yönetimin kendi geleceğini öngörme yeteneğini de sorgular. Türkiye'de borsada işlem gören şirketler için bu baskı çeyrek raporlarında, borsada olmayan şirketler için kredi sözleşmelerindeki kâr ve borç oranlarında ve yönetici primlerinde yoğunlaşır. Baskının kaynağı farklıdır, araçlar aynıdır.

Dışarıdan bakan biri kazanç yönetimini doğrudan göremez, ama izlerini arayabilir. İlki kârın bir eşiğe yakınlığıdır: kâr yıllar boyunca hedefin, önceki yılın ya da sıfırın hemen üstünde duruyorsa, her yıl aynı küçük payla geçiliyorsa, bu payın nereden geldiği sorulmaya değer. İkincisi takdire dayalı giderlerin oranıdır: karşılık giderinin, bakım ve onarım giderinin, reklam ve araştırma harcamasının hasılata oranı tam da kârın sıkıştığı yıl düşmüşse, düşüşün bir iş gerekçesi aranır. Üçüncüsü yatırımın amortismana oranıdır; 5.4'te gördüğümüz gibi yatırım yıllarca amortismanın altında kalıyorsa şirket bugünün kârını yarının makinelerinden ödüyor olabilir. Dördüncüsü dipnottur: tahmin değişiklikleri, ömür uzatmaları ve karşılık iptalleri burada etkileriyle birlikte yazılır. Hiçbiri tek başına kanıt değildir; birlikte okunduklarında bir soru listesi oluşturur.

Vakalarda

Elif üç seçeneği üç ayrı kutuya koyuyor. Üçüncüsü çizginin öbür yanında: müşteri malı istemiyor, kabul belgesi geriye tarihli, hasılatın şartları sağlanmıyor. Bu bir tercih değil, yanlış bir kayıt. İkincisi bir muhasebe tahmini. Elif yaşlandırma tablosuna bakıyor; büyük bir müşterinin vadesi geçmiş borcunu bu ay ödediğini görüyor ve karşılığın bir kısmının artık gerekmediğini belgeleyebiliyor. Tahmin hedef olmasaydı da aynı yönde değişirdi; bu yüzden savunulabilir. Birincisi kuralları çiğnemiyor ama bir maliyeti var. 8.3'te hattın bir günlük duruşunun yaklaşık 1,5 milyona mal olduğunu hesaplamıştı: ertelenen bakımın getireceği tek bir günlük arıza, kazanılan bütün kârı geri alır. Elif genel müdüre yalnız ikinci seçeneği öneriyor ve açığın kalan 1,5 milyonunun yönetim kuruluna olduğu gibi açıklanmasını savunuyor.

Öneri iki yılı 27'de buluşturuyor: kâr hiç düşmemiş gibi görünüyor. Kerem önerinin neden çekici olduğunu anlıyor; yatırımcıya düz bir eğri göstermek, yükselip düşen bir eğriden kolay. Ama standardın cümlesini de biliyor: belirsizlik aşırı karşılık ayrılmasını haklı kılmaz ve karşılık o günkü en iyi tahmini yansıtır. Avukatın tahmini 3 milyon olduğu sürece 6 milyonluk karşılık en iyi tahmin değil, bir yastık. Kerem bir şeyi daha görüyor: gerçek düşüş gizlenirse, yönetim kurulu yeni rakibe karşı önlem almak için gereken uyarıyı da almamış olur. Düz eğri okuru rahatlatır, ama okurdan bir bilgiyi saklar.

Elif'te kâr yukarı itilmek isteniyor, Kerem'de aşağı. İki yönün de ölçüsü aynı: tahmin, hedef olmasaydı da aynı olur muydu?

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Kazanç yönetimi sayfası: üç yılın oranları, kârın bir eşiğe yakın durduğu yıl ve o yıl için "tahmin hedef olmasaydı da aynı olur muydu?" sorusuna verdiğin cevap.

Özet

1. Kazanç yönetimi, muhasebe tercihleri ya da gerçek iş kararlarıyla raporlanan kârı bir hedefe yaklaştırmaktır.
2. Gerçek faaliyetlerle kazanç yönetimi standardı ihlal etmez ama değer yok edebilir; muhasebe tercihlerinin sınırını standardın en iyi tahmin şartı çizer.
3. Kâr düzleştirme iyi yılda kârı aşağı, kötü yılda yukarı çeker; aşırı karşılık bunun en bilinen aracıdır ve standart tarafından sınırlanır.
4. Çizginin sorusu: tahmin hedef olmasaydı da aynı olur muydu, gerekçesi belgelenebilir mi ve kayıt işlemin özünü mü anlatıyor?

Kendini sına

1. Elif'in üç seçeneğinden hangisi çizginin öbür yanında ve neden?
2. Kerem'in hastanesinde karşılık artırılırsa iki yılın kârı ne olur ve öneri neden standarda uymuyor?
3. Bakım ertelemesi neden kurallara uygun olduğu hâlde Elif'in önerisi olmuyor?

Yanıtlar

1. Ocak sevkiyatının geriye tarihli kabulle aralıkta faturalanması. Müşteri malı istemiyor ve hasılatın şartları sağlanmıyor; kayıt bir satış söylüyor, öz bir depo transferi. Bu bir tercih değil, yanlış bir kayıt.
2. 30 − 3 = 27 milyon bu yıl, 24 + 3 = 27 milyon gelecek yıl. Avukatın en olası tahmini hâlâ 3 milyon; belirsizlik aşırı karşılık ayrılmasını haklı kılmaz.
3. Çünkü bakımın 1,5 milyonluk tasarrufu, hattın bir günlük duruşunun yaklaşık 1,5 milyonluk maliyetiyle silinebilir. Kural ihlali yok, ama şirketin değeri riske giriyor.

Sonraki derse köprü

Seviye 2 bu dersle tamamlanıyor: oranlar, işletme sermayesi ve sayılara güvenmenin işaretleri. Sonraki ders Seviye 2 kontrolü; on iki soru ve üç hesapla bu üç modülde kurduklarını sınayacaksın.