Satıştan hızlı büyüyen alacak ve stok

Açılış

Murat Bey'in ortaklara yazdığı nota ilk cevap bankadan geliyor. Şirketin kredi uzmanı notu okumuş ve kısa bir soru sormuş: "Rakibin alacağı yüzde otuz yedi buçuk, satışı yüzde yirmi beş artmış diyorsunuz. Sizin alacağınız ne kadar arttı?"

Murat Bey soruyu haklı buluyor. Bir başkasının tablosunda gördüğü farkı kendi tablosunda da aramadan kimseye işaret etmemeli. Ama asıl öğrenmek istediği, bu farkın ne zaman bir şey söylediği ve ne zaman söylemediği.

Tek fikir

Alacak ve stok normalde satışla birlikte büyür. Satıştan belirgin biçimde hızlı büyüdüklerinde bir değişiklik olmuştur: vade gevşemiş, talep zayıflamış ya da hasılat zorlanmış olabilir. Oran farkı gösterir; hangisi olduğunu kırılım ve sonraki dönemin tahsilatı söyler.

Kavram

7.3'te devir hızlarını, 8.1'de bu hızların güne çevrilmiş hâllerini gördük. Bir şirket her yıl aynı koşullarla satıyor, aynı vadeyi veriyor ve aynı sürede üretiyorsa, alacağı ve stoğu satışıyla aynı oranda büyür; tahsil süresi ve stok tutma süresi yerinde kalır. Bu dersin sorusu, bu dengenin bozulduğu yıldır: iki büyüme hızı ayrıldığında ne oldu?

Endeks, iki büyüme hızını tek sayıda birleştirir. Alacak yüzde otuz yedi buçuk, satış yüzde yirmi beş arttıysa endeks 1,375 ÷ 1,25 = 1,1 olur. Aynı mantık stoğa da uygulanır; stok satışların maliyetiyle karşılaştırılır, çünkü stok maliyetle tutulur.

Alacak satıştan hızlı büyüdüğünde akla gelen ilk açıklama masum olabilir. Şirket rekabet yüzünden vadeyi uzatmış olabilir; 8.2'de gördüğümüz gibi bu bir finansman kararıdır ve bedeli vardır, ama hile değildir. Satışın bir kısmı ödemesi yavaş bir müşteriye ya da kamu kurumuna kaymış olabilir. Yılın son ayında gerçek bir sipariş patlaması olmuş olabilir. Daha rahatsız edici açıklamalar da var: müşteriler ödeyemiyor ve karşılık ayrılmıyor, ya da 9.2'de gördüğümüz gibi dönem sonunda bayilere fazla mal gönderilmiş ve tahsil edilemeyecek bir alacak yazılmıştır.

Stok için kırılım daha da önemlidir. Toplam stok satışla aynı oranda büyürken içindeki parçalar ters yönlere gidebilir. Hammadde stoğu, fiyat artışı beklenirken bilerek büyütülebilir; Türkiye'de enflasyonun yüksek olduğu yıllarda bu sık rastlanan, savunulabilir bir karardır. Yarı mamul stoğu üretim hattının akışıyla değişir. Mamul stoğunun satıştan hızlı büyümesi ise çoğu zaman üretilenin satılamadığını gösterir: talep düşmüş, bir müşteri siparişini ertelemiş ya da şirket satamayacağından fazlasını üretmiştir.

Bu son durumun bir kâr etkisi de vardır. 3.3'te satışların maliyetinin içinde fabrikanın sabit giderlerinin de bulunduğunu gördük. Bir şirket satabileceğinden fazla ürettiğinde, sabit giderin bir kısmı satılan mallara değil depodaki mamullere yüklenir ve bilançoda bekler. O yılın brüt kârı yükselir; mal satılmazsa ve sonra değer düşüklüğü yazılırsa, kâr o yıl geri verilir.

Enflasyonun da bu oranlara bir etkisi var. Satış bugünün fiyatlarıyla yazılırken stok aylar önceki maliyetle durur; yüksek enflasyonda stokun satışa oranı olduğundan küçük görünür ve fiyat artışı yavaşladığında birden büyür. İki yılın oranı karşılaştırılırken bu kaymanın büyüklüğü akılda tutulmalı ve mümkünse 6.4'te gördüğümüz enflasyona göre düzeltilmiş tablolar kullanılmalıdır.

Karşılaştırmanın zamanı da önemlidir. Endeks yıl sonu bakiyelerini yıllık satışla karşılaştırır; satışı mevsime bağlı bir şirkette yılın son ayları ağırsa alacak her yıl sonunda şişkin görünür ve bu bir değişiklik değildir. Bu yüzden endeks aynı tarihlerin karşılaştırmasıdır: yıl sonu yıl sonuyla, eylül sonu bir önceki yılın eylül sonuyla. Ara dönem raporu yayımlayan şirketlerde çeyrek bakiyeleri kullanmak, farkı bir yıl beklemeden görmeyi sağlar; ama çeyrek satışı yıllığa çevrilirken mevsim etkisi hesaba katılmalıdır. Payda olarak yalnızca son çeyreğin satışı kullanılırsa 9.2'de gördüğümüz yıl sonu yığılması endeksi tek başına aşağı çeker.

Endeksin söylemediği şeyi de bilmek gerekir. 1,1 bir hüküm değil, bir sorudur. Cevap üç yerden gelir: alacağın ve stoğun kırılımı (hangi müşteri, hangi stok türü), dipnottaki yaşlandırma tablosu ve karşılık, ve izleyen dönemde alacağın tahsil edilip edilmediği, stoğun satılıp satılmadığı.

Vakalarda

Kırılım tabloyu değiştiriyor. Rakibin öteki bayilerinde alacak satıştan yavaş büyümüş; tahsilat iyileşmiş. Bütün fark ilişkili bayide: o bayinin alacağı iki katına çıkmış, satışı yarı yarıya artmış. 1,1'lik endeks, iyi işleyen bir tahsilatın ve tek bir bayide biriken alacağın ortalaması. Murat Bey kredi uzmanına kendi şirketinin rakamlarını da gönderiyor: alacakları 52 milyondan 70 milyona çıkmış ve bu artışın nedenini biliyor: bayilere bilerek uzattığı vade. Kendi farkının açıklaması bir karar, rakibinkinin açıklaması henüz bir soru. Notuna bir cümle ekliyor: rakibin genel tahsilat sorunu yok, tek bir ilişkili bayiye verilen vade ve gönderilen mal var. Bu farkı sınamanın yolu, gelecek yılın altı aylık raporunda o bayiden alacağın ne kadarının tahsil edildiğine bakmak.

Toplam stok satışla aynı hızda büyümüş, çünkü iki ters hareket birbirini götürmüş. Hammadde 8.3'teki sac stoğunu azaltma kararıyla düşmüş; mamul ise maliyetle orantılı düzeyin yaklaşık 27 milyon üstünde. Elif bu fazlayı açıklamaya çalışıyor. Sekiz milyonu 9.2'de faturası kesilmeyen standart bağlantı parçaları. Kalanın büyük kısmı, model değişimi yüzünden hattını 8 ocağa kadar durduran otomobil üreticisinin ikinci modeline ait parçalar; müşteri bunlar için faturala-elde tut talebinde bulunmamış, parçalar teslim gününü bekliyor. Elif'in sayfası bir uyarıyla bitiyor: bu fazlalık ocak sevkiyatlarıyla erimezse, sorun geçici bir hat duruşu değil, talebin kendisidir. Ocak sonunda mamul stoğunu yeniden ölçmeyi öneriyor.

Murat Bey'de toplam bir farkı gösterdi ve kırılım onu tek bir müşteriye indirdi. Elif'te toplam hiçbir fark göstermedi ve kırılım bir farkı ortaya çıkardı. İki durumda da sayıyı anlamlı kılan, onu parçalarına ayırmak oldu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Alacak ve stok sayfası: iki endeks, kırılımdan en çok sapan kalem, bu sapmanın masum ve rahatsız edici birer açıklaması ve gelecek raporda bakılacak tek satır.

Özet

1. Alacak ve stok normalde satışla birlikte büyür; ayrıldıkları yıl bir şey değişmiştir.
2. Alacak endeksi iki büyüme hızını tek sayıda birleştirir; stok satışların maliyetiyle karşılaştırılır.
3. Toplam bir farkı saklayabilir ya da büyütebilir; müşteri ve stok türü kırılımı farkın nerede olduğunu gösterir.
4. Endeks bir sorudur; cevap yaşlandırma tablosunda, karşılıkta ve gelecek dönemin tahsilatında ve satışında aranır.

Kendini sına

1. Rakibin alacak endeksi nedir ve kırılım bu sayıyı nasıl değiştiriyor?
2. Elif'in şirketinde toplam stok satışla aynı hızda büyüdüğü hâlde neden bir fark var?
3. Stok endeksi neden satışla değil satışların maliyetiyle hesaplanır?

Yanıtlar

1. Endeks (110 ÷ 500) ÷ (80 ÷ 400) = 1,1. Kırılımda ilişkili bayide yaklaşık 1,333, öteki bayilerde yaklaşık 0,857 çıkıyor; bütün fark tek bir ilişkili bayide toplanmış.
2. Hammadde 50'den 36'ya düşerken mamul 60'tan 100'e çıkmış; iki hareket toplamda birbirini götürüyor. Mamul, maliyetle orantılı düzeyin yaklaşık 27 milyon üstünde.
3. Stok maliyetle tutulur. Satışla karşılaştırılırsa marjdaki bir değişim, stokta hiçbir şey değişmemişken oranı oynatır.

Sonraki derse köprü

Murat Bey'in bulduğu fark, rakibin grup içinden sayılabilecek bir bayiye yaptığı satışta toplandı. Sonraki ders ilişkili taraf işlemlerini ele alıyor: aynı aileye ya da gruba ait şirketler arasındaki satış ve borç, tabloları nasıl şişirebilir?