Çek ve senet

Açılış

Murat Bey'in şirketinde muhasebe müdürü bir zarfı masaya koyuyor: bankadan geri gelen bir çek. Üzerinde "karşılıksızdır" şerhi var. Çeki bir çiftçi, traktör ekipmanı için Karaman'daki bayiye vermiş; bayi onu ciro edip şirkete makine bedeli olarak ödemiş; şirket de onu bankaya ciro edip vadesinden önce paraya çevirmiş. Şimdi banka parayı geri istiyor.

Murat Bey çekin arkasındaki imzalara bakıyor: çiftçi, bayi, kendi şirketi. Bu zincirde parayı kim ödeyecek? Ve bayilerden aldıkları onlarca ileri tarihli çekin kaçında aynı risk var?

Tek fikir

Çek ve bono, vadeli satışın Türkiye'de en sık kâğıda bağlandığı iki araçtır. İkisi de ciroyla el değiştirebilir ve zincirdeki her imza sahibi ödemeden sorumlu olur. Bu, alacağı nakde yakınlaştırır ama karşılıksız çıkma riskini ortadan kaldırmaz; riski zincirdeki herkese dağıtır.

Kavram

8.2'de vadeli satışın satıcının müşteriye açtığı bir kredi olduğunu gördük. Türkiye'de bu kredi çoğu zaman açık hesapta kalmaz, bir kâğıda bağlanır. Alıcı satıcıya ya ileri bir tarih yazılmış bir çek verir ya da belirli bir vadede ödemeyi vaat eden bir bono imzalar. İki belge de Türk Ticaret Kanunu'nda kambiyo senedi olarak düzenlenir ve sıradan bir alacaktan daha güçlü bir takip imkânı verir. Girişimcilik Akademisi'nin çek ve senet dersi aynı belgelerin riskini bir esnafın ya da küçük bir girişimin gözünden tartar; bu ders onları bir şirketin alacak portföyünün parçası olarak okuyor.

Kanunun çek hakkındaki en önemli hükmü, uygulamayla çelişir gibi görünür. Çek görüldüğünde ödenir; düzenleme tarihi olarak gösterilen günden önce bankaya ibraz edilen çek, ibraz edildiği gün ödenir. Yani "ileri tarihli çek" hukuken bir vade içermez; üzerindeki tarih, taraflar arasında bir anlaşmadır. Uygulamada alıcılar ileri tarih yazarak çeki bir vade aracı gibi kullanır ve satıcı da çeki o tarihten önce bankaya götürmez. Kanun ayrıca çekin, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde bankaya ibraz edilmesini ister; süre düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.

Bononun bir bankaya bağlı olması gerekmez; düzenleyenin kendisi ödemeyi vaat eder. Kanun, bononun "bono" ya da "emre yazılı senet" kelimesini, kayıtsız şartsız ödeme vaadini, vadeyi, ödeme yerini, lehine düzenlenen kişiyi, düzenleme tarihini ve yerini ve düzenleyenin imzasını içermesini ister.

Her iki belgenin de gücü, el değiştirebilmesinden gelir.

Ciro zinciri riski dağıtır. Bir bayi, çiftçiden aldığı çeki ciro edip üreticiye verdiğinde, çek karşılıksız çıkarsa üretici yalnız çiftçiye değil bayiye de başvurabilir. Hamilin elinde, zincirdeki bütün imzaların sorumluluğu vardır. Bu yüzden bir çekin değeri, yalnız düzenleyenin değil, arkasındaki imzaların da ödeme gücüne bağlıdır.

Risk ise ortadan kalkmaz. Düzenleyenin hesabında yeterli para yoksa banka çeki ödemez ve üzerine karşılıksız olduğunu yazar. 5941 sayılı Çek Kanunu, kanuni süresinde ibraz edilen bir çekin karşılıksız çıkmasına sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı öngörür; çek bedeli faiziyle ödenirse dava düşer. Bu yaptırım alacaklıya parasını kendiliğinden getirmez; takip yine alacaklının işidir.

Bir işletme için çek ve senetler bilançoda ticari alacaklar içinde yer alır ve 7.4'te gördüğümüz gibi bazen nakde yakın sayılır: bankada iskonto ettirilerek vadesinden önce paraya çevrilebilir. Ama iskonto ettiren işletme de zincirde bir ciranta olur; çek karşılıksız çıkarsa banka parayı ondan geri ister. Vadesinden önce paraya çevrilen çek, riskini bankaya devretmez.

Bu ders bir alacak aracının işleyişini anlatır; belirli bir çekin ya da senedin takibi için bir avukata ya da mali müşavire danışmak gerekir ve bu ders yatırım, hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez.

Vakalarda

Banka çeki 20 Mart'ta ibraz etmiş; süre içinde. Bu, şirketin hem zincirdeki önceki imzalara başvurma hakkını hem de düzenleyen hakkında şikâyet hakkını koruyor. Çekin bedeli 750.000 lira. Banka parayı şirketten geri alıyor, çünkü şirket iskonto için çeki ciro etmişti. Şirket şimdi bayiye ve çiftçiye başvuracak.

Sonra Murat Bey asıl soruyu soruyor: bayilerden alınan çek portföyünde bu riskin ne kadar büyük olduğu. Muhasebe müdürü son bir yılın kayıtlarını çıkarıyor: yıl içinde 25 milyonluk çek tahsil edilmiş, bunun 1,2 milyonu karşılıksız çıkmış, karşılıksız çıkanların 0,9 milyonu sonradan bayilerden tahsil edilmiş.

Çeklerin karşılıksız çıkma oranı küçük görünüyor, ama kalıcı kaybın asıl belirleyicisi zincirdeki bayinin ödeme gücü. Karaman'daki bayi, 4.8'de şirketin banka kredisine kefil olduğu ve şirkete olan ödemelerini geciktiren bayiydi; zincirdeki imzası bugün tek başına bir güvence sayılmıyor. Murat Bey iki karar veriyor: Karaman bayisinden gelen müşteri çekleri iskonto edilmeden önce karekodla düzenleyenin kayıtları kontrol edilecek, ve bu bayiden ciro yoluyla alınan çeklerin toplamı için bir üst sınır konacak.

Elif farkı satın alma müdürüne şöyle anlatıyor: açık hesapta bir gecikme bir tartışma konusu olur; bonoda ise vade günü ödenmezse tedarikçi kambiyo senetlerine özgü daha hızlı bir takip yoluna başvurabilir, ve bonoyu ciroyla devralan her hamil de şirkete başvurma hakkı kazanır. Şirket bonoyu imzaladığı anda, 8.4'te hesapladığı tedarikçi vadesini bir taahhüde çeviriyor. Elif bunun bir avantajı olduğunu da görüyor: tedarikçi bonoyla daha uzun vade vermeye razı. Ama nakit takvimine, vade günü ertelenemeyecek kesin bir çıkış olarak yazılması gerekiyor.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Çek ve senet sayfası: portföyün büyüklüğü, karşılıksız ve kalıcı kayıp oranları, en riskli ciranta ve bir kontrol kuralı.

Özet

1. Çek bir bankaya verilmiş ödeme havalesidir ve görüldüğünde ödenir; ileri tarih hukuken bir vade değil, taraflar arasında bir anlaşmadır.
2. Bono, düzenleyenin belirli bir vadede ödeme vaadidir ve kanunda sayılan unsurları taşımalıdır.
3. Ciro zinciri riski dağıtır: hamil, zincirdeki bütün imzalara başvurabilir; iskonto ettiren işletme de bu zincirin bir parçasıdır.
4. Karşılıksız çeke Çek Kanunu'nda adli para cezası ve çek yasağı öngörülür, ama tahsilat yine alacaklının takibine bağlıdır.

Kendini sına

1. 15 Mart tarihli ve aynı yerde ödenecek bir çekin son ibraz günü nedir?
2. Murat Bey'in şirketi iskonto ettirdiği çek karşılıksız çıktığında neden parayı bankaya geri ödüyor?
3. Bono ile ileri tarihli çek arasındaki temel fark nedir?

Yanıtlar

1. 25 Mart. Aynı yerde ödenecek çek on gün içinde ibraz edilmelidir ve süre düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
2. Çünkü çeki bankaya ciro ederek iskonto ettirdi ve bu ciroyla zincirde sorumlu hâle geldi. Banka, hamil olarak cirantalara başvurabilir; şirket de kendisinden önceki imzalara, yani bayiye ve çiftçiye başvurur.
3. Bono açıkça bir vade taşır ve ödemeyi düzenleyenin kendisi vaat eder. Çek ise bir bankaya verilmiş havaledir ve kanuna göre görüldüğünde ödenir; üzerindeki ileri tarih hukuken bir vade değildir.

Sonraki derse köprü

Murat Bey'in şirketi çeki bankada iskonto ettirerek parayı vadesinden önce almıştı. Alacağı vadesinden önce paraya çevirmenin bir başka yolu daha var: alacağı bir finans kuruluşuna devretmek. Sonraki ders faktoringi ve alacak finansmanını ele alıyor ve bunun maliyetini hesaplayacak.