Stoğun bağladığı para

Açılış

Elif pres bölümünün deposunda sac rulolarını sayıyor. Raflar tavana kadar dolu. Depo sorumlusu gururla anlatıyor: "Geçen yıl tedarikçi iki kez geç teslim etti, hat bir gün durdu. O günden beri altı haftalık sac tutuyoruz. Bir daha durmayacağız."

Elif hattın bir gün durmasının maliyetini biliyor; 0.1'den beri bölümün maliyetlerini izliyor. Ama rafta duran altı haftalık sacın maliyetini hiç hesaplamamış. Rulolar orada sessizce duruyor, kimseye fatura kesmiyor. Yine de parası çoktan ödendi ve o para başka bir yerde çalışmıyor.

Tek fikir

Stok, kasadan çıkmış ama henüz geri gelmemiş paradır. Rafta bekleyen her liranın faizi işler, deposu ve sigortası ödenir, eskime ihtimali büyür. Stok kararı, bu taşıma maliyetini stoksuz kalmanın maliyetiyle karşılaştırarak verilir; ikisinden biri görünür, öteki görünmez kaldığında karar hep aynı yöne kayar.

Kavram

8.1'de stok tutma süresinin döngünün bir parçası olduğunu gördük. Bu derste o süreyi liraya ve maliyete çeviriyoruz. Stok bir işletmenin en kolay görünen ama en zor ölçülen varlıklarından biridir: rafta durduğu için somuttur, ama ne kadarının gerçekten gerekli olduğu, ne kadarının fazladan beklediği çoğu zaman bilinmez.

Stoğu tutmanın bir maliyeti vardır ve bu maliyet gelir tablosunda tek bir satırda görünmez.

Bu bileşenlerin her biri başka bir yerde görünür. Finansman maliyeti, stoğu finanse eden kredinin faizi olarak finansman giderleri arasında kaybolur. Depolama ve sigorta, TMS 2'nin kuralına göre stoğun maliyetine eklenmez, oluştukları dönemin gideri olarak faaliyet giderlerine yazılır. Eskime ise ancak stok değer kaybettiğinde, bir değer düşüklüğü olarak ortaya çıkar. Taşıma maliyeti bu yüzden bir yönetim hesabıdır: kimse onu bir arada görmeyi istemezse, kimse onu bir arada görmez.

Taşıma maliyetinin karşısında stoksuz kalmanın maliyeti durur: duran bir üretim hattı, kaçan bir sipariş, aceleyle pahalıya alınan bir parça. Bu maliyetten korunmak için işletmeler bir tampon tutar.

Emniyet stoğu meşrudur. Sorun, onun ne kadar olacağının çoğu zaman bir hesapla değil bir korkuyla belirlenmesidir. Bir kez yaşanan bir aksaklık, yıllarca sürecek bir fazla stok politikasına dönüşebilir. Doğru soru şudur: bir aksaklığın beklenen maliyeti, onu önlemek için tutulan stoğun yıllık taşıma maliyetinden büyük mü?

Stoğun bir kısmı ise hiç dönmez.

Yavaş dönen stok ortalama stok devir hızının içinde kaybolur. Depoda yüz kalem varsa ve onunun hiç hareket etmediyse, ortalama hâlâ makul görünebilir. TMS 2 stokların maliyet ile net gerçekleşebilir değerin düşük olanıyla değerlenmesini ister; satılamayan ya da fiyatı düşen stok bu yüzden bir gün değer düşüklüğüyle bilançodan silinir. Ama değer düşüklüğü yazılana kadar o stok her yıl taşıma maliyeti doğurmaya devam eder. 4.2'de Murat Bey'in şirketinde eski model makinelerde yazılan değer düşüklüğü bunun bir örneğiydi.

Türkiye'de stok kararlarını zorlaştıran bir etken daha var: enflasyon ve kur. Fiyatların hızla arttığı bir ortamda erken alınan stok, 7.8'de gördüğümüz gibi bir stok kazancı doğurabilir ve bu, fazla stoğu cazip gösterebilir. Ama bu kazanç bir tahmine dayanır; fiyatlar beklendiği kadar artmazsa ya da kur düşerse, stok kazancı yerine yüksek bir taşıma maliyeti kalır. Stoğu bir yatırım aracı gibi kullanmak, işletme sermayesi kararını bir fiyat tahminine bağlamak demektir.

Stok azaltmanın iki ayrı etkisi olduğunu ayırmak da gerekir. Birincisi bir kerelik nakit etkisidir: stok azaldığı yıl, azalan tutar kadar para kasaya geri döner ve nakit akış tablosunda işletme bölümünde bir giriş olarak görünür. İkincisi her yıl tekrarlanan bir tasarruftur: daha az stoğun daha az taşıma maliyeti. Bir karar sunulurken bu ikisi karıştırılmamalıdır; on altı milyonluk stok azaltımı on altı milyonluk yıllık bir kazanç değil, bir kerelik on altı milyon artı her yıl onun taşıma maliyeti kadar tasarruftur. Stoğu siparişe göre üretmeye ve tedarikçiden sık ama küçük teslimat almaya dayanan yaklaşımlar, ikinci kalemi büyütmenin yollarıdır; ama tedarik zincirinin güvenilir olmasını gerektirir ve aksaklıklara karşı daha kırılgandır.

Vakalarda

Sonra bu fazlanın yıllık taşıma maliyetini hesaplıyor. Şirketin lira kredi faizi örnek olarak yıllık 0,45; depolama, sigorta ve paslanma riski için yıllık 0,02 ekliyor.

Sonra öteki tarafa bakıyor: hattın bir gün durmasının maliyeti. 0.1'den beri bölümün maliyetlerini izlediği için kaba bir rakamı var: kaybedilen üretim ve fazla mesai birlikte günde yaklaşık 1,5 milyon lira. Geçen yılki iki gecikme birer hafta sürmüştü ve hat, o sırada stok bir haftalık olduğu için bir gün durmuştu; iki haftalık emniyet stoğu bu tür bir gecikmeyi zaten karşılıyor. Altı haftalık stok, yalnızca dört haftadan uzun bir gecikmeye karşı bir koruma sağlıyor. Elif böyle bir gecikmenin yılda yedi buçuk milyonluk bir sigortayı hak edip etmediğini soruyor.

Fazla stoğun yıllık maliyeti, hattın beş günlük duruşuna eşit. Dört haftadan uzun bir gecikme her yıl yaşanmıyorsa, fazla stok bir korumadan çok bir maliyettir. Elif depo sorumlusuyla birlikte bir öneri hazırlıyor: emniyet stoğu üç haftaya indirilsin, tedarikçiyle teslim süresini garanti eden bir sözleşme konuşulsun ve ikinci bir tedarikçi onaylansın. Stok üç haftaya indiğinde 12 milyon lira bir kerede kasaya dönecek ve her yıl bunun taşıma maliyeti kadar tasarruf sağlanacak.

Kırk makinenin yarım yıllık taşıma maliyeti, otuz iki makinenin brüt kârına denk geliyor; depoda bekleyen her makine, bir sonraki sezon satıldığında getireceği kârın büyük kısmını beklerken tüketiyor. Murat Bey 4.2'deki eski modelleri de hatırlıyor: on makinede 380.000 liralık değer düşüklüğü yazılmıştı. Yeni sezonda yeni model çıkarsa, bu kırk makinenin bir kısmı da eski modele dönüşebilir. Genel müdüre iki seçenek götürüyor: sezon sonunda bayilere stoktaki makineler için küçük bir indirimle erken alım teklifi yapmak ya da gelecek yıl sezon sonu üretimini siparişe göre planlayıp stoğu baştan azaltmak.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Stok sayfası: en büyük kalem, olağan tüketim ve tedarik süresi, makul ve mevcut stok, fazla stok, yıllık taşıma maliyeti ve kaç günlük duruşa eşit olduğu.

Özet

1. Stok, kasadan çıkmış ama henüz geri gelmemiş paradır; taşıma maliyeti finansman, depolama, sigorta ve eskimeden oluşur.
2. Bu maliyetler gelir tablosunun farklı satırlarına dağılır; ancak bir yönetim hesabıyla bir arada görülür.
3. Emniyet stoğu meşrudur, ama büyüklüğü bir korkuyla değil, aksaklıkların süresi ve sıklığıyla belirlenir.
4. Yavaş dönen stok ortalamanın içinde kaybolur ve bir gün değer düşüklüğüyle bilançodan silinir.

Kendini sına

1. Elif'in deposundaki fazla sac ne kadar para bağlıyor ve yıllık taşıma maliyeti nedir?
2. Fazla stoğun yıllık maliyeti hattın kaç günlük duruşuna eşit ve bu neden önemli?
3. Murat Bey'in sezon sonu stoğunun altı aylık taşıma maliyeti nedir?

Yanıtlar

1. Altı haftalık stok 24 milyon, makul iki haftalık stok 8 milyon; fazla 16 milyon. Örnek yıllık 0,45 faiz ve 0,02 depolama oranıyla yıllık taşıma maliyeti 7,52 milyon lira.
2. Yaklaşık beş günlük duruşa. Fazla stok yalnız dört haftadan uzun bir gecikmeye karşı koruma sağlıyor; böyle bir gecikme her yıl yaşanmıyorsa, korumanın maliyeti beklenen kayıptan büyüktür.
3. 9,12 milyonluk stok, örnek yıllık 0,48 faiz ve 0,03 depolama oranıyla altı ayda yaklaşık 2,33 milyon lira taşıma maliyeti doğurur; bu, yaklaşık otuz iki makinenin brüt kârına denk.

Sonraki derse köprü

Stok ve vadeli satış parayı işin içinde bekletiyordu. Döngünün öbür ucunda tedarikçi var: ona ne zaman ödendiği de döngüyü değiştirir. Sonraki ders ticari borcu ve erken ödeme iskontosunu ele alıyor: tedarikçiden vade almanın faydasını ve erken ödeme indiriminin yıllık maliyetini hesaplayacaksın.