Oran panosu

Görev

Bu modülde oranları tek tek kurduk. Bu atölyede onları bir panoya dizeceksin: bir şirketin sağlığını tek bakışta gösteren, iki yılı yan yana koyan ve her satırı bir soruya bağlayan on satırlık bir tablo. Bir uçağın gösterge paneli gibi düşün: tek bir gösterge uçağın durumunu söylemez, ama on gösterge birlikte bakıldığında pilot neyin yolunda gitmediğini görür.

Pano bir oranlar listesi değildir. Her satırın üç sütunu vardır: oranın adı ve tanımı, iki yılın değeri, ve o oranın cevap verdiği soru. Bir oranın neden panoda olduğunu söyleyemiyorsan, o oran panoda olmamalı.

On satırı dört aileden seç. Kârlılık için en az iki oran: üretimin ya da işin bütününün bıraktığı pay ile ortaklara kalan pay. Verimlilik için en az iki: aktif devir hızı ve alacak ya da stok devri. Likidite için en az bir: cari oran ya da asit-test. Borçluluk için en az iki: borcun kazanca göre büyüklüğü ve kazancın borç maliyetini kaç kez karşıladığı; döviz borcu varsa kur farkı da bu maliyete eklenir. Bir satırı özkaynak kârlılığına ayır; kalan satırları şirketin işine göre seç. Zarar eden bir şirkette özkaynak kârlılığı yerine kasanın kaç yıl yeteceği, perakendede stok devri, sanayide aktif devri daha çok şey söyler.

Panonun altına üç bölüm ekle. Birincisi tanımlar notu: her oranın payında ve paydasında ne olduğu, ortalama mı yıl sonu bakiyesi mi kullanıldığı ve tabloların enflasyona göre düzeltilmiş olup olmadığı. İkincisi en büyük üç değişim: iki yıl arasında en çok değişen üç oran ve her birinin nedeni. Üçüncüsü tek cümlelik teşhis: panonun bütününden çıkan bir cümle ve yönetime sorulacak bir soru.

Kapı 1 dosyandaki şirketle çalış; rakamların bir kısmını önceki sayfalarında zaten hesapladın. İki yıllık rapora ulaşamıyorsan örnek çözümdeki panoyu kendi kelimelerinle yeniden kur ve her sorunun cevabını sen yaz.

Örnek çözüm

Önce kârlılık satırlarını hesaplıyor.

Sonra verimlilik ve likidite satırları. Aktif devri 7.6'daki ortalamalardan alıyor; alacak devrini, karşılaştırılabilir olsun diye iki yıl için de yıl sonu bakiyesiyle hesaplıyor.

Son olarak borçluluk satırları. Geçen yıl sonu banka kredileri 332 milyon, nakit 26 milyondu; bu yıl 400 ve 30 milyon.

Onuncu satıra özkaynak kârlılığını koyuyor: 7.6'dan yaklaşık 0,1363 ve 0,0339. Her satırın yanına bir soru yazıyor. Brüt marj: ürünlerimiz eskisi kadar kazandırıyor mu? Faaliyet marjı: satış ve yönetim giderlerimiz büyümeye ayak uyduruyor mu? Net marj: finansman ve kur kârımızın ne kadarını alıyor? Aktif devri: varlıklarımızı ne kadar yoğun kullanıyoruz? Alacak devri: müşterilerimiz eskisi kadar hızlı ödüyor mu? Cari oran: kısa vadeli borçlarımızı karşılayabilir miyiz? Net borç/FAVÖK: borcumuz kazancımıza göre ne kadar büyüdü? Finansman yükü karşılama: kazancımız borcun bedelini kaç kez ödüyor? Özkaynak kârlılığı: ortakların parası ne kazandırıyor?

Tanımlar notuna üç şey yazıyor: aktif devri ve özkaynak kârlılığı ortalama bakiyelerle, alacak devri ve cari oran yıl sonu bakiyeleriyle hesaplandı; borç yalnız banka kredilerini kapsıyor; tablolar şirketin iç raporlarıdır ve enflasyona göre düzeltilmemiştir, bu yüzden devir ve kârlılık oranları olduğundan yüksek olabilir.

En büyük üç değişimi seçiyor. Birincisi finansman yükü karşılama: 2,5'ten 1,2'ye; neden kur farkının 4 milyondan 40 milyona çıkması. İkincisi net marj: yaklaşık dörtte birine indi; nedeni aynı kur farkı ve faaliyet marjındaki bir puanlık düşüş. Üçüncüsü net borç/FAVÖK: 2,19'dan 2,57'ye; nedeni yeni kredi ve kurla büyüyen avro borcu.

Panonun geri kalanı sakin: alacak devri ve cari oran yerinde, aktif devri hafifçe iyileşmiş, brüt marj bir puan düşmüş. Elif tek cümlelik teşhisini yazıyor: "İşimiz eskisi kadar verimli çalışıyor; sorunumuz işte değil, avro borcunun kurla büyüyen yükünde." Altına yönetime sorusunu ekliyor: "Yeni pres hattı için alınacak kredi lira mı avro mu olacak, ve finansman yükü karşılama oranını hangi düzeyin altına düşürmemeyi hedefliyoruz?"

Elif panoyu toplantıdan önce finans müdürüne gösteriyor. Müdür iki öneri getiriyor. Birincisi, enflasyona göre düzeltilmiş tabloların hazır olduğu ilk yıl panoyu o tablolarla yeniden kurmak ve iki versiyonu yan yana tutmak; böylece hangi oranın enflasyondan ne kadar etkilendiği görülür. İkincisi, panoyu her çeyrek güncellemek; yıllık pano bir sorunu ancak yıl bittikten sonra gösterir. Elif ikisini de not ediyor ve panonun altına küçük bir satır ekliyor: güncelleme tarihi ve bir sonraki güncellemenin ne zaman yapılacağı.

Bu panonun güçlü yanı, on satırın birbirini doğrulaması: kârlılığın bozulduğu yeri net marj, nedenini karşılama oranı, büyüklüğünü net borç oranı gösteriyor; verimlilik ve likidite satırları ise sorunun operasyonda olmadığını teyit ediyor. Tek bir oran bu teşhisi koyamazdı.

Hatayı bul

Zeynep'in finans ekibine yeni katılan bir stajyer, yatırımcı sunumu için bir oran panosu hazırlamış. Panoda tek bir yılın on oranı var. Özkaynak kârlılığı eksi 0,57 olarak yazılmış ve yanına "çok kötü" notu düşülmüş. Cari oran 6,125 ve yanında "mükemmel likidite" yazıyor. Brüt marj 0,3 ve yanında "yazılım sektörü ortalamasının çok altında" yazıyor. Stok devri hasılatın stoğa bölünmesiyle 7,5 bulunmuş. Panoda hiçbir oranın tanımı yok, rakamların hangi esasla yazıldığı söylenmemiş ve hiçbir satır bir soruya bağlanmamış. Sorunları bulmaya çalış.

Cevap

Birinci sorun, panonun tek bir yılı göstermesi. Bir oranın yönü, iki yıl yan yana konmadan bilinemez; Zeynep'in şirketinde asıl haber, işletme nakdindeki kaybın daralmasıdır ve bu ancak yıllar karşılaştırıldığında görünür. İkinci sorun, zarar eden bir şirkette özkaynak kârlılığının panonun merkezine konması. Eksi bir özkaynak kârlılığı, giriş evresindeki bir şirket için beklenen bir sonuçtur; asıl soru kasanın kaç yıl yeteceği ve zararın daralıp daralmadığıdır. Üçüncü sorun, yüksek cari oranın "mükemmel" diye okunması. Bu oran kasada bekleyen yatırımcı parasından geliyor; zarar eden bir şirket için anlamlı ölçü, bu paranın kaç yıllık açığı karşılayacağıdır. Dördüncü sorun, yanlış emsal grubu: şirket ürün satan bir perakendecidir, brüt marjı yazılım şirketleriyle değil e-ticaret ve perakende şirketleriyle karşılaştırılmalıdır. Beşinci sorun, stok devrinin hasılatla hesaplanması: stok maliyetle tutulduğu için oranın payında hasılat değil satışların maliyeti bulunmalı; doğru değer 5,25'tir. Altıncı sorun, tanımların ve soruların eksikliği: okuyan yatırımcı hangi oranın neden panoda olduğunu ve neyi ölçtüğünü bilemez. Bu altı sorun birlikte düzeltilmeden pano, şirketi anlatmak yerine yanlış bir izlenim bırakır.

Teslim

Defter: Oran panosu sayfası: on satır, iki yıl, on soru; tanımlar notu, en büyük üç değişim, teşhis cümlesi ve yönetime soru. Kapı 1 dosyasında okuma notunun hemen arkasına konur.

Rubrik

1. Oranların seçimi. Zayıf: oranlar tek bir aileden ya da rastgele seçilmiş. Yeterli: dört aileden en az birer oran var. Güçlü: oranlar şirketin işine göre seçilmiş; zarar eden ya da mevsimlik bir şirkette uygun ölçüler kullanılmış.
2. Tanımların açıklığı. Zayıf: tanım yok. Yeterli: her satırda bölünen ve bölen rakam belirtilmiş. Güçlü: ortalama ya da yıl sonu bakiyesi, borcun kapsamı ve enflasyon düzeltmesi açıkça belirtilmiş ve iki yılda aynı tanım kullanılmış.
3. Her satırın sorusu. Zayıf: satırlar bir soruya bağlanmamış. Yeterli: her satırın yanında bir soru var. Güçlü: sorular şirketin kendi durumuna özgü ve birbirini tamamlıyor.
4. Değişimlerin açıklanması. Zayıf: değişimler yalnız listelenmiş. Yeterli: en büyük üç değişim seçilmiş ve nedenleri yazılmış. Güçlü: değişimler birbirine bağlanmış ve hangi satırın hangi satırı doğruladığı gösterilmiş.
5. Teşhis ve soru. Zayıf: teşhis bir yargıdan ibaret. Yeterli: teşhis rakamlara dayanıyor. Güçlü: teşhis sorunun nerede olduğunu ve nerede olmadığını söylüyor; soru dışarıdan cevaplanamayacak bir karara yöneliyor.

Sonraki derse köprü

Elif'in panosunda alacak devri iki yıl da 5'te duruyordu ve sorun orada değildi. Murat Bey'in şirketinde ise sorunun asıl yeri alacaklar ve stoklardı. Sonraki modül bu devir hızlarını güne çeviriyor ve nakit dönüşüm döngüsünü kuruyor: malın depoda, paranın müşteride beklediği günlerden tedarikçiye ödeme süresini düşerek, bir liranın işin içinde kaç gün kaldığını hesaplayacaksın.