Borçluluk ve faiz karşılama

Açılış

Elif'in şirketinde yönetim kurulu yeni bir yatırım için kredi kullanmayı tartışıyor. Genel müdür rahat: "Borç özkaynağımızın biraz üstünde, sektörde herkes böyle." Finans müdürü ise başka bir rakamı gösteriyor: "Borcun büyüklüğü bir şey söylüyor, ama asıl soru faizini ödeyip ödeyemeyeceğimiz. Geçen yıl faaliyet kârımızın neredeyse tamamı faize ve kur farkına gitti."

Elif iki cümleyi de not ediyor. İkisi de doğru, ama iki ayrı soruya cevap veriyor. Birincisi borcun ne kadar büyük olduğunu, ikincisi borcun ne kadar ağır olduğunu soruyor.

Tek fikir

Borçluluk oranları borcun büyüklüğünü iki ayrı şeyle karşılaştırır: borç/özkaynak ortakların koyduğu parayla, net borç/FAVÖK işin bir yılda ürettiği kazançla. Faiz karşılama oranı ise borcun faizinin işin kazancıyla kaç kez ödenebildiğini gösterir; borcun taşınabilirliği büyüklükten çok bu iki sonuncuda okunur.

Kavram

Likidite oranları kısa vadeli borçları sordu. Bu derste soru genişliyor: şirket bütün borçlarının ağırlığını, uzun vadede de, kaldırabilir mi? Borç kendi başına kötü değildir; 4.6'da gördüğümüz gibi özkaynakla birlikte şirketin varlıklarını finanse eden iki kaynaktan biridir ve iyi kullanıldığında ortakların kazancını büyütür. Ama borcun bir takvimi ve bir faizi vardır; işler kötü gittiğinde de ödenmesi gerekir. Borçluluk oranları bu riskin büyüklüğünü ölçer.

Borç/özkaynak oranı bilançonun kendisine bakar. Yüksek olması, şirketin işler kötü gittiğinde kayıpları karşılayacak bir özkaynak tamponunun ince olduğunu söyler. Ama bilançodaki rakamlar tarihî maliyetle tutuluyorsa ve enflasyon düzeltmesi yapılmamışsa, özkaynak olduğundan küçük, oran olduğundan büyük görünebilir.

Net borç çoğu zaman FAVÖK'e bölünür. Bu oran, şirketin bugünkü faaliyet kazancıyla borcunu kaç yılda kapatabileceğine dair kaba bir ölçüdür. Kaba, çünkü 3.5'te gördüğümüz gibi FAVÖK vergiyi, yatırımı ve işletme sermayesi ihtiyacını dışarıda bırakır; gerçek geri ödeme süresi bundan uzundur. Yine de bankalar kredi sözleşmelerinde bu oranı sıkça kullanır, çünkü hesaplaması kolaydır ve şirketler arasında karşılaştırılabilir. Murat Bey'in şirketinin sözleşmesinde 3.5'te gördüğümüz sınır bu türdendi.

Faiz karşılama oranı borcun ağırlığını en doğrudan gösteren ölçüdür. Oran birin altına inerse, şirket işinden kazandığıyla faizini bile ödeyemiyor demektir; aradaki farkı ya nakdinden, ya yeni borçtan, ya da varlık satarak kapatır. Oranın hangi kârla hesaplandığı önemlidir: FAVÖK ile hesaplanan oran faaliyet kârıyla hesaplanandan her zaman yüksektir, çünkü amortismanı dışarıda bırakır.

Türkiye'de bu oranları okurken iki ek konu öne çıkar. Birincisi döviz borcudur. Kur yükseldiğinde döviz borcunun lira karşılığı büyür ve gelir tablosuna kur farkı gideri olarak yansır. Faiz karşılama oranı yalnız faizle hesaplanırsa bu yük görünmez; kur farkını da içeren bir finansman yükü oranı daha gerçekçi bir resim verir. İkincisi yüksek faizdir. Nominal faizler yüksekken aynı borç tutarı çok daha büyük bir faiz gideri doğurur ve faiz karşılama oranı borç/özkaynak oranından çok daha hızlı bozulur. Bu yüzden borcun büyüklüğünü değil, maliyetini ve para birimini birlikte okumak gerekir.

Bir şirketin ne kadar borç taşıyabileceği işin yapısına da bağlıdır. Arsası, binası ve makineleri olan bir üretici, bunları teminat gösterebildiği için daha fazla borçla çalışabilir; kredi veren banka, işler kötü giderse bu varlıklara başvurabileceğini bilir. Değeri çalışanlarında, yazılımında ya da markasında olan bir hizmet şirketi ise aynı borcu taşıyamaz, çünkü kötü bir günde satılabilecek somut bir şeyi azdır. Kazancı dalgalı işler de, örneğin mevsimlik ya da ihracata bağımlı olanlar, kazancı istikrarlı işlerden daha az borç taşımalıdır, çünkü faiz kötü yılda da ödenir. Aynı borç/özkaynak oranı bu yüzden bir sektörde rahat, ötekinde tehlikeli olabilir.

Son olarak, bu oranların hiçbiri borcun vadesini göstermez. Aynı net borç/FAVÖK oranına sahip iki şirketten birinin borcu beş yıla yayılmış, ötekininki gelecek yıl dolacak olabilir. 4.5'te gördüğümüz kısa ve uzun vade ayrımı ve dipnottaki vade tablosu bu yüzden oranların yanında okunur.

Vakalarda

Borçluluk rahat görünüyor: net borç bir buçuk yıllık FAVÖK'ten az, faiz kazancın yedi buçukta biri. Murat Bey bir şeyi daha hesaba katıyor: 3.6'da gördüğü gibi kredinin tamamı avro. Kur 40'tan 50'ye çıkarsa borcun lira karşılığı 60 milyondan 75 milyona çıkar; oran hâlâ sınırın çok altında kalır. Şirketin borç sorunu büyüklükte değil, 5.6'da gördüğü gibi takvimde ve likiditede. Ama banka bir şeyi daha soracak: 4.8'de dipnotta gördüğü, Karaman'daki bayinin kredisine verilen 20 milyonluk kefalet. Bilançoda yok, ama bayi ödeyemezse şirketin borcuna dönüşür. Murat Bey bunu da ekleyerek oranı yeniden hesaplıyor.

Oran hâlâ sınırın altında, ama bilanço dışındaki tek bir kalem onu yarı yarıya büyütüyor. Murat Bey görüşmeye bu iki rakamı birlikte götürmeye karar veriyor; bankanın sormasını beklemektense kendisi anlatmak daha fazla güven yaratır.

Yalnız faize bakınca iki yıl neredeyse aynı: faaliyet kârı faizi yaklaşık üç kez karşılıyor. Kur farkı eklenince tablo değişiyor: bu yıl faaliyet kârının finansman yükünü karşılama gücü 1,2'ye inmiş. Genel müdürün "borç özkaynağın biraz üstünde" cümlesi doğru, finans müdürünün "kârımızın neredeyse tamamı faize ve kura gitti" cümlesi de. Elif yönetim kuruluna yeni kredinin lira mı avro mu olacağını, ve avro olacaksa 6.2'de gördüğü 32 milyonluk duyarlılığın nasıl büyüyeceğini sormaya karar veriyor. Bir soru daha ekliyor: yeni yatırım faaliyet kârını ne kadar artıracak ve bu artış yeni kredinin faizini ve kur riskini karşılayacak mı? Yatırımın gerekçesi bu sorunun cevabına dayanmalı.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Borç sayfası: borcun özkaynağa oranı iki tanımla, net borcun FAVÖK'e oranı, iki tür karşılama oranı, borcun vadesi ve para birimi, en büyük riskin büyüklükte mi, maliyette mi, kurda mı yoksa takvimde mi olduğu.

Özet

1. Borç/özkaynak borcu ortakların parasıyla, net borç/FAVÖK işin yıllık kazancıyla karşılaştırır; ikisi de borcun büyüklüğünü ölçer.
2. Faiz karşılama oranı işin kazancının faizi kaç kez karşıladığını gösterir ve borcun ağırlığını en doğrudan ölçer.
3. Döviz borcu taşıyan şirketlerde kur farkı finansman yüküne eklenmeden karşılama oranı yanıltıcı olur.
4. Oranların tanımı her hesapta belirtilir; vade ve para birimi oranların yanında dipnottan okunur.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketinin net borç/FAVÖK oranı nedir ve borç sözleşmesindeki sınıra göre ne söylüyor?
2. Elif'in şirketinde faiz karşılama oranı iki yıl neredeyse aynıyken neden finansman yükü karşılama oranı çok düşmüş?
3. Borç/özkaynak oranı makul bir şirket neden borç sıkıntısına düşebilir?

Yanıtlar

1. Net borç 52 milyon, FAVÖK 39 milyon; oran yaklaşık 1,33. Sözleşmedeki 3 sınırının çok altında. Şirketin borç sorunu büyüklükte değil, alacaklar nedeniyle nakdin geç gelmesinde.
2. Çünkü kur farkı gideri bir yılda 4 milyondan 40 milyona çıktı. Yalnız faizle oran 2,86'dan 2,8'e inerken, kur farkı dahil finansman yüküyle 2,5'ten 1,2'ye düştü.
3. Çünkü borcun büyüklüğü taşınabilirliğini söylemez. Faiz ve kur farkı kazancın büyük kısmını tüketiyorsa ya da borcun büyük kısmı yakın bir vadede doluyorsa, oran makul olsa bile şirket ödemekte zorlanabilir.

Sonraki derse köprü

Borç riskin kaynağıdır, ama aynı zamanda ortakların kazancını büyüten bir kaldıraçtır. Sonraki ders özkaynak kârlılığını üç parçaya ayırıyor: marj, devir hızı ve kaldıraç. Bu modülde gördüğün oranların birbirine nasıl bağlandığını ve özkaynak kârlılığının hangi parçadan geldiğini göreceksin.