Varlık verimliliği

Açılış

Murat Bey 7.1'de kendi şirketiyle rakibin aynı net kâr marjına sahip olduğunu görmüştü: her ikisi de satışın 0,08'ini kâr olarak tutuyordu. Ama bir şey kafasını kurcalıyor. Rakip bu satışı yapmak için ne kadar fabrika, ne kadar stok, ne kadar alacak taşıyor? Aynı marjla çalışan iki şirketten biri aynı satışı yarı yarıya daha az varlıkla yapıyorsa, kim daha iyi iş çıkarıyor?

Muhasebe müdürü cevabı başka bir oranda arıyor: "Marj her satıştan ne kaldığını söyler. Devir hızı ise elimizdeki varlıklarla kaç kez satış yaptığımızı."

Tek fikir

Devir hızları, varlıkların, depodaki malın ve müşterideki paranın bir yılda kaç kez döndüğünü gösterir. Marj her satıştan ne kadar kaldığını, devir hızı bunun ne kadar sık tekrarlandığını söyler; kârlılık ikisinin birlikte sonucudur.

Kavram

7.2'de kârlılığı gelir tablosunun basamaklarında aradık. Ama bir şirketin kârı yalnız her satıştan ne kaldığına bağlı değildir; o satışları yapmak için ne kadar varlık bağladığına da bağlıdır. Fabrikası, deposu ve müşteri alacakları için çok para bağlayan bir şirket, aynı marjla daha az sermaye kullanan rakibinden daha az kazandırır. Varlık verimliliği oranları bu ikinci yüzü ölçer. Hepsinin yapısı aynıdır: bir yıllık akışı, gelir tablosundan bir rakamı, bir bilanço kalemine bölmek. 7.1'de gördüğümüz kural burada önemlidir: payda olarak çoğu zaman iki bilanço gününün bakiyelerinin ortalaması kullanılır.

Aktif devir hızı sektörden sektöre çok değişir. Bir süpermarket zinciri az varlıkla çok satış yapar ve devir hızı yüksektir; bir enerji santrali ya da çelik fabrikası büyük varlıklarla görece az satış yapar ve devir hızı düşüktür. Bu yüzden devir hızı en çok aynı sektördeki şirketler arasında ve bir şirketin kendi yılları arasında anlam taşır.

Stok devir hızında pay olarak hasılat değil satışların maliyeti kullanılır, çünkü stok maliyetle tutulur; hasılatı stoğa bölmek kâr payını da hesaba katar ve hızı olduğundan yüksek gösterir. Devir hızının düşmesi, depoda daha uzun bekleyen mal demektir: ya satışlar yavaşlamıştır, ya şirket sezona hazırlık yapıyordur, ya da satılamayan eski ürünler birikmiştir. 4.2'de gördüğümüz değer düşüklüğü riski en çok bu son durumda doğar.

Alacak devir hızının düşmesi, müşterilere daha uzun vade verildiğini ya da tahsilatın geciktiğini söyler. Murat Bey'in şirketinde 5.6'daki ilkbahar sıkışıklığı tam olarak buradan doğmuştu. Bu hızlar bir sonraki modülde güne çevrilecek ve stokta, alacakta ve tedarikçi borcunda geçen günlerden nakit döngüsü kurulacak; burada önemli olan, bir yılda kaç kez döndüklerini görmek ve yıllar arasındaki değişimi okumaktır.

Devir hızlarını okurken üç tuzağa dikkat etmek gerekir. Birincisi mevsimselliktir. Tarım makineleri gibi mevsimlik işlerde yıl sonu stok ve alacak bakiyesi yılın ortalamasını temsil etmeyebilir; iki yıl sonu bakiyesinin ortalaması bile bunu tam düzeltmez. İkincisi enflasyondur. Tarihî maliyetle tutulan duran varlıklar bugünün satışlarına bölündüğünde aktif devir hızı olduğundan yüksek görünür; eski bir fabrika, yeni kurulmuş bir rakibinkinden daha verimli görünebilir yalnızca daha ucuza alındığı için. Üçüncüsü, devir hızının yüksek olmasının her zaman iyi olmadığıdır. Stoğu çok düşük tutan bir şirket hızlı döner ama müşteri istediğinde malı veremeyebilir; alacak vadesini çok kısa tutan bir şirket hızlı tahsil eder ama satışını rakibe kaptırabilir. Doğru hız, işin yapısına ve müşteri ilişkisine göre değişir.

Son olarak devir hızı ile marj arasındaki ilişkiye dikkat etmek gerekir. Yüksek marjlı işler çoğu zaman düşük devir hızıyla, düşük marjlı işler yüksek devir hızıyla çalışır. Bir kuyumcu az satar ama her satıştan çok kazanır; bir market çok satar ama her satıştan az kazanır. İkisi aynı kârlılığa farklı yollardan ulaşabilir. Modülün ilerleyen bir dersinde bu ikisini özkaynak kârlılığının parçaları olarak birlikte okuyacağız.

Vakalarda

Kendi şirketi her lira varlıkla rakipten daha çok satış yapıyor. Aynı marjla birlikte okununca bu, şirketinin varlıklarına göre daha çok kazandırdığı anlamına geliyor. Sonra alacaklara bakıyor.

Burada rakip önde: alacaklarını yılda bir kez daha fazla tahsil ediyor. Murat Bey bunun bir kısmının ilişkili bayiden geldiğinden şüpheleniyor; ama yine de kendi bayilerine verdiği vadenin rakibinkinden uzun olduğunu not ediyor. Bir sonraki bayi toplantısında vadeyi konuşmadan önce, her bayinin kendi alacak devrini ayrı ayrı çıkarmayı ve en yavaş ödeyen beş bayiyi listelemeyi planlıyor. Son olarak stok devir hızını hesaplıyor.

Makineler depoda yılda beş buçuk kez dönüyor. Murat Bey bunun ortalama bir rakam olduğunu biliyor: ilkbaharda depo boşalıyor, sonbaharda doluyor. Yıl sonu bakiyesi sezona hazırlık yapılan bir döneme denk geldiği için, yıllık ortalama stok bu iki bakiyenin ortalamasından muhtemelen daha düşük. Notuna "mevsimsellik nedeniyle stok devri olduğundan düşük görünebilir" diye ekliyor.

Elif bir şeyi fark ediyor: alacak ve stok, satışla aynı oranda, 1,2 katına büyümüş. Yani devir hızları bozulmamış; şirket eskisi kadar verimli çalışıyor. Ama aynı verimlilik, büyüyen bir şirkette her yıl daha fazla paranın alacak ve stokta bağlanması demek. 5.3'teki 44 milyonluk nakit ihtiyacı bir verimlilik kaybından değil, verimliliğin sabit kalmasından doğmuştu. Devir hızını yükseltmenin, yani müşteriye daha kısa vade ya da depoda daha az stok, büyümenin nakit ihtiyacını azaltmanın tek yolu olduğunu not ediyor. Etkinin büyüklüğünü görmek için bir hesap daha yapıyor: alacak devir hızı 6'ya çıkarılabilseydi, ortalama alacak ne olurdu?

Tahsilatı biraz hızlandırmak, yıl içinde kullanılan 28 milyonluk yeni kredinin büyük bölümünü gereksiz kılacaktı. Elif bunu satış ekibine bir hedef olarak önermeye karar veriyor.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Devir sayfası: iki yılın üç devir hızı, değişimlerin kaynağı, mevsimsellik notu ve büyümenin bağladığı nakit hakkında bir cümle.

Özet

1. Aktif devir hızı varlıkların, stok devir hızı depodaki malın, alacak devir hızı müşteriye verilen vadenin bir yılda kaç kez döndüğünü gösterir.
2. Devir hızları ortalama bakiyelerle hesaplanır; stok devrinde pay satışların maliyetidir.
3. Mevsimsellik ve enflasyon devir hızlarını yanıltabilir; yüksek hız her zaman iyi değildir.
4. Marj ne kadar kaldığını, devir hızı ne kadar sık kaldığını söyler; büyüyen bir şirkette sabit devir hızı bile her yıl daha fazla nakit bağlar.

Kendini sına

1. Konya'daki şirketle rakibinin aktif devir hızları nedir ve aynı net kâr marjıyla birlikte ne anlatır?
2. Stok devir hızında pay neden satışların maliyetidir?
3. Elif'in şirketinde devir hızları bozulmadığı halde neden nakit ihtiyacı doğdu?

Yanıtlar

1. Murat Bey'in şirketinde yaklaşık 1,485, rakipte 1,25. İki şirket aynı marjla çalıştığı için, Murat Bey'in şirketi her lira varlıkla daha çok satış yapıyor ve varlıklarına göre daha çok kâr ediyor.
2. Çünkü stok bilançoda maliyetle tutulur. Hasılatı stoğa bölmek paya kâr marjını da ekler ve stoğun dönüş hızını olduğundan yüksek gösterir.
3. Çünkü alacak ve stok satışla aynı oranda, 1,2 katına büyüdü. Verimlilik sabit kaldı, ama büyüyen satış her yıl alacakta ve stokta daha fazla para bağladı. Nakit ihtiyacını azaltmanın yolu devir hızını yükseltmekti.

Sonraki derse köprü

Devir hızları varlıkların ne kadar yoğun kullanıldığını gösterdi. Bir şirketin kısa vadeli borçlarını zamanında ödeyip ödeyemeyeceğini ise göstermedi. Sonraki ders likidite oranlarına geçiyor: cari oranı ve asit-test oranını hesaplayacak ve yüksek likiditenin neden her zaman iyi olmadığını göreceksin.