Kârlılık oranları

Açılış

Hastanenin yönetim kurulu toplantısında finans direktörü tek bir slayt gösteriyor: "Hasılat 200 milyondan 250 milyona, net kâr 27 milyondan 30 milyona çıktı. Rekor yıl." Salonda alkış var. Dr. Kerem alkışa katılıyor, ama aklında bir rakam dönüyor. Kardiyoloji servisinde sarf malzemesi maliyetleri bu yıl çok artmıştı ve hasta başına düşen hekim ücreti de yükselmişti.

Toplantıdan sonra finans direktörüne bir soru soruyor: "Kâr arttı, ama her yüz liralık hasılattan kalan pay da arttı mı?" Direktör gülümsüyor: "Onu hesaplamadım. Kâr artmışsa pay da artmıştır herhalde."

Tek fikir

Kârlılık oranları gelir tablosunu basamak basamak yüzdeye çevirir: brüt marj, esas faaliyet marjı ve net marj. İki yıl yan yana konduğunda hangi basamakta ne kadar kaybedildiği görülür; kâr tutarı artarken marjlar düşebilir ve bozulmanın başladığı satır ancak bu basamaklarda bulunur.

Kavram

3.3'te brüt kâr marjını gördük: brüt kârın hasılata bölünmesi. Bu derste aynı mantığı gelir tablosunun her basamağına uyguluyoruz. Her marj aynı soruyu farklı bir yükseklikten sorar: her yüz liralık satıştan bu basamakta ne kadar kalıyor?

Brüt kâr marjı, ürünün ya da hizmetin kendisinin ne kadar kazandırdığını gösterir. Payında satışların maliyeti düşülmüş kâr vardır: hammadde, doğrudan işçilik, üretimle ilgili amortisman. Bu marjdaki bir düşüş, girdi fiyatlarının arttığını, satış fiyatlarının geride kaldığını ya da satış karmasının daha düşük kârlı ürünlere kaydığını söyler.

Faaliyet kâr marjı, işin tamamının, yani üretimin yanında satışın ve yönetimin de ne kadar verimli işlediğini gösterir. Brüt marj sabitken faaliyet marjı düşüyorsa, sorun ürünün maliyetinde değil, onu satmanın ve yönetmenin maliyetindedir.

Net marj en kapsamlı ölçüdür, ama en karışık olanı da odur. Faaliyet marjı ile net marj arasındaki fark finansman yapısından, kurdan, tek seferlik kalemlerden ve vergiden gelir. 7.1'de Elif'in şirketinde brüt marj neredeyse yerinde dururken net marjın çöktüğünü gördük; fark bu ara basamaklardaydı.

Marjları tek tek hesaplamak yerine bütün gelir tablosunu bir kerede yüzdeye çevirmek de mümkündür.

Ortak boyutlu tabloda iki yılı yan yana koymak, bozulmanın hangi satırda başladığını bir bakışta gösterir. Satışların maliyeti hasılatın 0,7'sinden 0,74'üne çıktıysa, kayıp dört puandır ve faaliyet ile net marja olduğu gibi yansır, başka bir satır onu telafi etmiyorsa.

Marjları okurken iki şeye dikkat etmek gerekir. Birincisi 1.1'deki ayrım: marj dört puan düştüyse bu, marjın dört yüzde düştüğü anlamına gelmez; 0,30'dan 0,26'ya inen bir marj, kendi büyüklüğünün yaklaşık sekizde birini kaybetmiştir. Toplantıda hangi ifadenin kullanıldığı dinleyenin algısını değiştirir. İkincisi sınıflandırmadır. Bir şirket bir gideri satışların maliyetine, öteki aynı gideri genel yönetim giderlerine koyabilir; standart, giderlerin işlevine göre sınıflandırılmasının dağıtım için yargı gerektirebileceğini açıkça kabul eder. 3.3'te Kerem'in hastanesinin brüt marjı bir hastane grubunun raporuyla karşılaştırıldığında sınıflandırma farkı yüzünden yanıltıcı çıkmıştı. İki şirketi karşılaştırırken bu yüzden faaliyet marjı brüt marjdan daha güvenilir bir zemindir: satışların maliyeti ile faaliyet giderleri arasındaki sınır ne olursa olsun, ikisinin toplamı aynıdır.

Türkiye'de marjları okurken bir uyarı daha gerekir. Tablolar enflasyona göre düzeltilmemişse, satışların maliyetine giren stok ve amortisman eski fiyatlarla, hasılat ise bugünün fiyatlarıyla yazılmıştır. Aylar önce ucuza alınmış hammadde bugünün fiyatından satıldığında brüt marj olduğundan yüksek görünür; makineler yıllar önceki maliyetleriyle amortismana tabi tutulduğunda da amortisman gideri küçük kalır. Bu yüzden düzeltilmemiş tablolarda yüksek bir marj, işin gerçek kârlılığından çok fiyat artışının bir yan etkisi olabilir. 6.4'te gördüğümüz düzeltme bu farkı büyük ölçüde kapatır; düzeltilmiş ve düzeltilmemiş iki marjı birbiriyle karşılaştırmamak gerekir.

Son olarak marjın tutarla birlikte okunması gerekir. Marj düşerken kâr tutarı artabilir, çünkü hasılat büyümüştür. Bu kötü bir haber değildir; ama büyümenin her yeni lirasının eskisinden daha az kazandırdığını söyler ve büyüme durduğunda kâr tutarının da hızla düşebileceğini hatırlatır.

Vakalarda

Kâr üç milyon artmış, ama üç marjın üçü de düşmüş. Kerem bozulmanın hangi basamakta başladığını arıyor. Brüt marj dört puan düşmüş; faaliyet marjı yalnız iki puan. Demek ki faaliyet giderleri hasılattan daha yavaş büyümüş ve kaybın bir kısmını telafi etmiş: geçen yıl hasılatın 0,12'si olan faaliyet giderleri bu yıl 0,1'e inmiş. Kaybın kaynağı satışların maliyetinde. Kerem bunu bir oranla daha doğrulamak istiyor: satışların maliyetinin hasılata oranı, iki yıl arasında tam olarak brüt marjın kaybettiği kadar artmış olmalı.

Kerem toplantıya bir sonraki soruyla dönüyor: satışların maliyetindeki dört puanlık artışın ne kadarı personel, ne kadarı sarf malzemesi? Kendi servisindeki gözlem, yani sarf fiyatlarının artışı, bu sorunun yarısını cevaplayabilir; öteki yarısını muhasebe ayrıştıracak. Finans direktörüne şunu da söylüyor: "Rekor kâr doğru. Ama her yüz liralık hasılattan kalan pay on üç buçuktan on ikiye indi. Büyüme durursa kâr bu marjla düşer."

Brüt marj 0,3: ürünün kendisi para kazandırıyor. Ama pazarlama tek başına satışın 0,633'ünü yutuyor; faaliyet marjı eksi 0,7. Zeynep yatırımcıya bunu saklamadan göstermeye karar veriyor, çünkü marjlar sorunun nerede olduğunu kesin biçimde söylüyor: ürün değil, müşteri kazanmanın maliyeti. Sunumda tek bir hedef koyuyor: pazarlamanın hasılata oranını her yıl düşürmek. Hasılat büyürken pazarlama aynı kalırsa oran kendiliğinden düşecek; asıl soru, büyümenin pazarlamaya bağlı olup olmadığı. Sunumun hazırlığında bir yatırımcı ona önceden bir soru gönderiyor: reklamı yarıya indirseniz satışlarınız ne kadar düşer? Zeynep bu sorunun cevabını marjlardan değil, kampanyaların sonuçlarından bulacağını biliyor; ama marjlar, cevabın neden bu kadar önemli olduğunu gösteriyor. Pazarlamanın hasılata oranı ancak reklamsız gelen müşteriler büyüdükçe düşebilir.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Marj sayfası: iki yılın ortak boyutlu gelir tablosu, üç marj, en büyük değişimin olduğu basamak ve onu açıklayan satır.

Özet

1. Brüt kâr marjı ürünün kendisinin, faaliyet kâr marjı işin tamamının, net kâr marjı finansman, kur ve vergi dahil sonucun ne kadar kazandırdığını gösterir.
2. İki marj arasındaki fark aradaki gider satırlarının hasılata oranıdır; ortak boyutlu gelir tablosu bu satırları bir bakışta gösterir.
3. Kâr tutarı artarken marjlar düşebilir; bu, büyümenin her yeni lirasının daha az kazandırdığını söyler.
4. Marj değişimleri puanla söylenir ve iki şirket karşılaştırılırken sınıflandırma farklarına dayanıklı olduğu için faaliyet marjı tercih edilir.

Kendini sına

1. Kerem'in hastanesinde kâr arttığı halde üç marjın da düşmesi ne anlama geliyor?
2. Brüt marj dört puan, faaliyet marjı iki puan düştüyse aradaki fark nereden gelir?
3. Zeynep'in şirketinde ortak boyutlu tablo, zararın kaynağı hakkında ne söylüyor?

Yanıtlar

1. Hasılat büyüdüğü için kâr tutarı arttı, ama her yüz liralık hasılattan kalan pay her basamakta azaldı: brüt marj 0,3'ten 0,26'ya, faaliyet marjı 0,18'den 0,16'ya, net marj 0,135'ten 0,12'ye. Büyüme durursa kâr bu düşük marjlarla geriler.
2. Faaliyet giderlerinin hasılata oranının düşmesinden: geçen yıl 0,12 olan oran bu yıl 0,1'e indi ve brüt marjdaki kaybın iki puanını telafi etti.
3. Ürünün kendisi kazandırıyor, çünkü brüt marj 0,3. Zararın asıl kaynağı pazarlama: satışın yaklaşık 0,633'ünü tüketiyor. Sorun üretimde değil, müşteri kazanmanın maliyetinde.

Sonraki derse köprü

Marjlar her lira satıştan ne kadar kaldığını gösterdi. Ama bir şirketin aynı varlıklarla ne kadar satış yaptığını göstermedi. Sonraki ders varlık verimliliğine geçiyor: aktif, stok ve alacak devir hızını hesaplayacak ve bir şirketin parasının ne kadar süre depoda ve müşteride beklediğini göreceksin.