Kapı 1 — Şirket okuma notu

Görev

Finans Defteri'ni açtığın gün dört kapı tanımlamıştın; birincisi bir şirketi okumaktı. O günden bu yana Kapı 1 dosyana gelir tablosu notunu, bilanço notunu, nakit akış notunu, dipnot haritasını, denetim raporu sayfasını ve enflasyon sayfasını koydun. Bu atölyede bu sayfaları tek bir sayfada birleştireceksin. Okuyucun şirketi hiç tanımayan ama on dakikada bir fikir edinmek isteyen biri: yöneticin, bir iş arkadaşın, ya da bir yıl sonraki sen.

Sayfa, akademinin başından beri her sayıya sorduğumuz dört soruya cevap verir; bu kez sorular tek bir sayıya değil bütün bir şirkete sorulur.

Birinci soru neyi ölçüyor: bu şirket parasını nereden kazanıyor? Gelir tablosundan hasılatın ve kârın kaynağını, nakit akışından kârın ne kadarının kasaya girdiğini yaz. İki sayı ve bir cümle yeter.

İkinci soru hangi zamana ait: okuduğun rakamlar hangi döneme ait, tablolar enflasyona göre düzeltilmiş mi, ve rapordan sonra özel durum açıklamalarında rakamları değiştirebilecek bir gelişme var mı?

Üçüncü soru neye göre: rakamları neyle karşılaştırdın? Geçen yılla, aynı sektörden bir şirketle ya da yönetimin faaliyet raporunda verdiği sözle. Karşılaştırma yoksa yargı da yoktur.

Dördüncü soru ne kadar emin: rakamlar ne kadar sağlam? Denetim görüşünü, kilit denetim konularını, dipnottaki önemli tahminleri, ilişkili taraf işlemlerini ve koşullu yükümlülükleri bu soruya yaz.

Sayfanın sonunda iki satır daha bulunur: şirket hakkında tek cümlelik bir özet ve cevabı ancak yönetimden alınabilecek bir soru. Kapı 1 dosyan eksikse örnek çözümdeki rakiple çalışabilirsin; o zaman notun üstüne «alıştırma» yaz.

Yazmadan önce sırayı kur. Önce dört sorunun her biri için dosyandaki sayfalardan bir ya da iki rakam seç; sonra her rakamın yanına onu açıklayan tek bir cümle yaz. Rakamı olmayan cümleyi sayfaya koyma. Sayfa uzarsa kısaltacağın yer genellikle birinci sorudur: okur hasılatın ayrıntısını değil, kârın kaynağını ve kasaya ne kadarının girdiğini bilmek ister. En çok emek isteyen yer dördüncü sorudur, çünkü güvenin kaynağı tek bir sayfada değil denetim raporu, dipnot ve özel durumlar arasına dağılmıştır.

Örnek çözüm

Önce birinci soruya, şirketin parasını nereden kazandığına bakıyor. Hasılatın üçte biri tek bir bayiden geliyor.

Sonra kârın kasaya ne kadar girdiğine bakıyor.

Kârın yarısından azı kasaya girmiş. Farkın büyük kısmı tek bir satırda: alacak artışı.

İkinci soru için tarihleri yazıyor: yıllık rapor 1 Mart'ta, son gün yüklenmiş; tablolar düzeltilmiş, yani karşılaştırma sütunundaki geçen yıl da bu yılın lirasıyla. Şubat ortasındaki özel durum açıklaması, rapordaki rakamlardan sonra ilişkili bayiyle beş yıllık yeni bir sözleşme imzalandığını ve vadenin uzatıldığını söylüyor; yani alacak riski rapor tarihinden sonra büyümüş olabilir.

Üçüncü soru için iki karşılaştırma seçiyor. Birincisi kendi şirketi: kendi şirketinde işletme nakdinin kâra oranı 0,67'ydi; rakibinki 0,45. İkincisi amortisman. Kendi şirketinde benzer makineler on iki yılda amortismana tabi tutuluyor. Rakibin makine parkının maliyeti dipnotta 120 milyon görünüyor; aynı parkı on iki yılda amortismana tabi tutsaydı yıllık gider ne olurdu?

Rakibin kârının bir kısmı işten değil, daha uzun bir ömür tahmininden geliyor. Murat Bey bunun yanlış olduğunu söylemiyor; denetçi de bu tahmini kilit konu sayıp incelemiş. Ama iki şirketin kârını yan yana koyarken bu farkı not ediyor.

Dördüncü soru için güven kaynaklarını sıralıyor: görüş olumlu, rakamlar kurallara uygun hazırlanmış. Ancak denetim raporunun kilit konular bölümü, onun dipnottan kendi çıkardığı riskleri tekrar ediyor. İlişkili bayiden olan 60 milyonluk alacak, 200 milyonluk özkaynağın onda üçüne denk geliyor ve bu bakiye için karşılık ayrılmamış.

Üçüncü soruya bir karşılaştırma daha ekliyor: yönetimin sözü. Geçen yılın faaliyet raporunda genel müdür bayi ağını çeşitlendireceklerini yazmıştı. Geçen yıl hasılat 440, ilişkili bayiye satış 110 milyonmuş.

Söz verilen çeşitlendirme gerçekleşmemiş; tek bayinin payı dörtte birden üçte bire yaklaşmış. Bu yılın mektubu bu sözü hiç anmıyor.

İlk taslağı üç sayfa tutuyor. Murat Bey onu bir sayfaya indirirken hasılatın ürün gruplarına dağılımını, fabrika fotoğraflarından bahseden cümleyi ve rakibin ihracat hedeflerini çıkarıyor; hiçbiri dört sorudan birine cevap vermiyor. Kalanlar, her biri bir rakama dayanan on iki cümle.

Sayfanın sonuna özetini ve sorusunu yazıyor: "Rakip kârlı ve tabloları temiz, ama kârının yarısından azı kasaya girdi; kasaya girmeyen kısım çoğunlukla alacağa dönüştü, alacağın da çoğunluğu akraba bir bayiye ait ve bu bağ rapordan sonra beş yıl uzadı. Yönetime sorum: ilişkili bayinin alacağı vadesinde tahsil edilmezse, karşılık politikanız ne olacak?"

Murat Bey notu genel müdüre veriyor ve on dakika sonra geri alıyor. Genel müdürün tek bir sorusu var: "Bu bayi bizim bayilerimizle de çalışıyor mu?" Murat Bey bunun notta olmadığını fark ediyor; cevap tablolarda değil, sahada. Sayfanın altına küçük bir satır ekliyor: rakibin ilişkili bayisinin bölgede hangi bayilerle rekabet ettiği ve bu bayilerden kaçının bizim alacak listemizde olduğu, satış ekibinden öğrenilecek. Okuma notu bittiğinde bile yeni bir soru doğuruyor; Murat Bey bunu bir eksik değil, notun işe yaradığının işareti sayıyor.

Notun güçlü yanı, modülün bütün araçlarını tek bir soruya bağlaması: dipnot, denetim raporu, özel durum ve nakit akışı aynı riski dört ayrı yerden gösteriyor. Ekonomi Akademisi'nin borsadaki bir şirketin yıllık raporunu inceleyen vakası aynı beceriyi bir yatırımcının gözünden kurar; Murat Bey'in notu ise bir rakibin ve bir bayi ağının gözünden yazılmış.

Hatayı bul

Dr. Kerem, hastanesinin satın almayı düşündüğü borsadaki bir laboratuvar şirketi için Kapı 1 notunu yazmış: "Şirket çok güçlü. Faaliyet raporuna göre düzeltilmiş FAVÖK yüzde otuz artmış, genel müdür rekor bir yıl geçirdiklerini yazıyor. Bu yıl net kâr da yükselmiş; gelir tablosunda büyük bir net parasal pozisyon kazancı var. Denetçi olumlu görüş vermiş, demek ki risk yok. Dipnotlara bakmadım, çünkü denetçi zaten bakmış." Notta tek bir yılın rakamları var, nakit akışı ve tarih yok. Sorunları bulmaya çalış.

Cevap

Birinci sorun, notun yönetimin anlatısına dayanması. Düzeltilmiş FAVÖK'ün tanımı verilmemiş ve hangi kalemlerin dışarıda bırakıldığı yazılmamış; "rekor" kelimesinin hangi birimle ölçüldüğü sorulmamış. İkinci sorun, net kârdaki artışın kaynağının sorgulanmaması. Enflasyonun borcu eritmesinden doğan bu kazanç tek lira nakit üretmez ve çoğu zaman ödenen faizin karşılığıdır; kârın büyük bölümü bu kalemden geliyorsa işin kendisi büyümemiş olabilir. Üçüncü sorun, olumlu görüşün risk yokluğu sanılması. Denetçinin onayı, hazırlama kurallarına uyulduğunu gösterir; kilit denetim konuları, süreklilik bölümü ve dipnotlar okunmadan riskler bilinemez. Dördüncü sorun, nakit akışının hiç anılmaması: kârın kasaya ne kadar girdiği, birinci sorunun yarısıdır. Beşinci sorun, tarih ve karşılaştırma eksikliği. Raporun hangi döneme ait olduğu, sonrasında özel durum açıklaması yapılıp yapılmadığı ve rakamların geçen yılla ya da bir rakiple karşılaştırılması yazılmamış. Not dört sorunun yalnız birincisine, o da yönetimin seçtiği ölçüyle cevap veriyor. Bir satın alma kararının dayanağı olacak bir sayfada bu eksikler, hastanenin pahalı bir hata yapmasına yol açabilir.

Teslim

Defter: Kapı 1 tamamlandı: tarih, kaynak rapor ve dönem taşıyan, dört başlıklı tek sayfalık şirket okuma notu; okuyan kişinin geri bildirimi altına not edilmiş.

Rubrik

1. Neyi ölçüyor. Zayıf: yalnız hasılat ya da yalnız kâr yazılmış. Yeterli: kârın kaynağı ve büyüklüğü yazılmış. Güçlü: kârın kaynağı, kârın kasaya girme oranı ve aradaki farkı açıklayan kalem birlikte verilmiş.
2. Hangi zamana ait. Zayıf: dönem belirtilmemiş. Yeterli: dönem ve raporun tarihi yazılmış. Güçlü: dönem, enflasyon düzeltmesi ve rapor sonrası özel durum açıklamaları birlikte değerlendirilmiş.
3. Neye göre. Zayıf: hiçbir karşılaştırma yok. Yeterli: geçen yılla karşılaştırma yapılmış. Güçlü: geçen yılın yanında bir rakip ya da yönetimin verdiği sözle karşılaştırma yapılmış ve muhasebe politikası farkları not edilmiş.
4. Ne kadar emin. Zayıf: denetim raporu okunmamış ya da olumlu görüş risk yokluğu sanılmış. Yeterli: görüş türü ve kilit denetim konuları yazılmış. Güçlü: kilit konular dipnotlardaki tahminlerle, ilişkili taraf işlemleri ve koşullu yükümlülüklerle eşleştirilmiş.
5. Özet ve soru. Zayıf: özet bir yargıdan ibaret ("güçlü bir şirket"). Yeterli: özet rakama dayanıyor. Güçlü: özet en önemli riski adlandırıyor ve soru dışarıdan bulunamayacak bir bilgiyi hedefliyor.

Sonraki derse köprü

Kapı 1 notu, Seviye 1'de öğrendiğin her şeyi bir şirketin üzerinde kullanmanı istedi. Sonraki ders Seviye 1 kontrolü: üç tabloyu, tahakkuku, amortismanı ve kârdan nakde köprüyü on iki soru ve üç hesapla sınayacak.