Faaliyet raporu ve yönetim yorumu

Açılış

Elif şirketin yeni faaliyet raporunun basılı bir kopyasını fabrikanın girişinde, güvenlik kulübesinin yanındaki standda buluyor. Kapakta yeni pres hattının parlak bir fotoğrafı, ilk sayfada genel müdürün mektubu: "Rekor ciroya ulaştığımız, güçlü büyümemizi sürdürdüğümüz ve küresel dalgalanmalara rağmen kârlılığımızı koruduğumuz bir yılı geride bıraktık."

Elif cümleyi iki kez okuyor. Rekor ciro doğru; satışlar 1.000 milyondan 1.200 milyona çıktı. Büyüme doğru. Ama aynı yıl net kâr 37 milyondan 10 milyona indi; bunu 3.9'da kendi okuma notuna yazmıştı. Mektupta "kârlılığımızı koruduk" cümlesi hangi sayıya dayanıyor?

Tek fikir

Faaliyet raporu, yönetimin finansal tabloları kendi diliyle anlatmasıdır. Okurun işi anlatıyı sayıyla eşleştirmektir: her güçlü cümlenin hangi rakama dayandığını bulmak, rakamı olmayan cümleleri ayırmak ve anlatının dışarıda bıraktığı sayıları tablolardan geri getirmek.

Kavram

Yıllık raporun ilk yarısı çoğu zaman tablolardan önce gelir ve tablolardan daha çok okunur: yönetim kurulu başkanının ya da genel müdürün mektubu, yılın öne çıkanları, stratejik hedefler, sürdürülebilirlik sayfaları, riskler.

Türk Ticaret Kanunu bu raporun şirketin faaliyetlerini ve finansal durumunu doğru, eksiksiz, dolambaçsız, gerçeğe uygun ve dürüst biçimde yansıtmasını, finansal durumu finansal tablolara göre değerlendirmesini ve muhtemel risklere açıkça işaret etmesini ister. Ama kanunun istediği ile bir metnin okura bıraktığı izlenim aynı şey değildir. Raporu yazan yönetimdir ve yönetim, yılını iyi anlatmak ister.

Kanun raporun içermesi gereken üç konuyu ayrıca sayar ve bu üçü okura çoğu zaman mektuptan daha çok şey söyler. Birincisi, faaliyet yılı bittikten sonra şirkette meydana gelen ve özel önem taşıyan olaylardır: yeni bir kredi, büyük bir müşterinin kaybı, bir dava. Tablolar yıl sonunu gösterir; bu bölüm raporun yazıldığı güne kadar olanı. İkincisi araştırma ve geliştirme çalışmalarıdır. Üçüncüsü, yönetim kurulu üyelerine ve üst düzey yöneticilere ödenen ücret, prim ve öteki mali menfaatlerdir. Kârın düştüğü bir yılda yönetime ödenen primlerin nasıl değiştiği, mektuptaki cümlelerden daha açık bir dille konuşur. Ayrıntılı asgari içerik, kanunun verdiği yetkiyle çıkarılan bir yönetmelikte düzenlenir.

Anlatıyı sayıyla karşılaştırırken bazı işaretler tekrar tekrar karşına çıkar. İlki ölçü seçimidir. Yönetim, o yıl en iyi görünen ölçüyü öne çıkarma eğilimindedir: net kâr düştüyse ciro ya da FAVÖK, marj düştüyse mutlak tutar, lira olarak büyüme varsa reel büyüme yerine lira. "Rekor" kelimesi gördüğün her yerde, rekorun hangi birimle ölçüldüğünü sor; 6.4'te gördüğümüz gibi yüksek enflasyonda lira cinsinden rekor neredeyse kendiliğinden gelir.

İkincisi tanımı verilmemiş ölçülerdir. "Düzeltilmiş FAVÖK", "faaliyet nakdi", "temel kâr" gibi ifadelerin standart bir tanımı yoksa, 3.8'de gördüğümüz düzeltilmiş kâr gibi, hangi kalemlerin dışarıda bırakıldığı raporda yazmalıdır. Yazmıyorsa, o rakam başka bir şirketinkiyle ya da şirketin geçen yılki rakamıyla karşılaştırılamaz.

Üçüncüsü iyi ve kötü haberin dilidir. İyi haber çoğu zaman etken ve birinci çoğul kişiyle yazılır: "ulaştık", "başardık". Kötü haber ise edilgen ve dış etkenlere bağlanmış bir dille: "küresel dalgalanmalar nedeniyle finansman giderlerinde artış yaşanmıştır". Kur farkı her yıl "olağanüstü" diye anılıyorsa, o artık olağanüstü değil işin yapısıdır.

Dördüncüsü eksik olan şeydir. Geçen yılın raporunda açıklanan hedefler bu yıl anılıyor mu? Alacaklardaki büyük artış, büyük bir müşteriye bağımlılık, bir kredi koşulu ihlali risk bölümünde yer alıyor mu, yoksa risk bölümü her yıl aynı kalıp paragraflardan mı oluşuyor?

Bu işaretlerin hiçbiri tek başına yanlış bir beyanı kanıtlamaz. Yönetimin iyi bir yılı iyi anlatması meşrudur. Okurun yapması gereken, anlatıyı okumayı bırakmak değil, her önemli cümlenin yanına tablodan bir sayı koymaktır. Bağımsız denetçi de faaliyet raporunu finansal tablolarla tutarlılık açısından okur, ama yönetimin değerlendirmelerini ve beklentilerini tablolar gibi denetlemez.

Pratik bir okuma sırası işe yarar. Önce tabloları ve dipnotları oku, okuma notunu yaz; mektubu en son aç. Böylece mektup sana ne düşüneceğini söylemeden önce kendi sayıların elinde olur. Mektubu okurken rakam içeren her cümlenin altını çiz, rakam içermeyen her değerlendirme cümlesinin yanına bir soru işareti koy. Sayfanın sonunda soru işaretlerinin sayısı, anlatının ne kadarının sayıya dayandığını kabaca gösterir. Bir de geçen yılın raporunu yanına al: geçen yıl verilen sözlerin bu yıl ne olduğunu, ancak iki yılın mektubunu birlikte okuyan görür.

Vakalarda

FAVÖK tutar olarak artmış, ama her lira satıştan kalan pay düşmüş; net kâr ise geçen yılın dörtte birinin biraz üstünde kalmış. Mektup, en iyi görünen tek ölçüyü seçmiş. Elif risk bölümünü de açıyor. Kur riski "küresel piyasalardaki olağanüstü dalgalanmalar" başlığı altında iki cümleyle anılıyor; 8 milyon avroluk kredi, 40 milyonluk kur farkı ya da kur dipnotundaki 32 milyonluk duyarlılık rakamı bu bölümde yok. Son olarak geçen yılın raporunu buluyor. Orada genel müdür, yeni otomotiv sözleşmesiyle birlikte FAVÖK marjının bir sonraki yıl yükseleceğini yazmıştı. Bu yılın raporunda o hedef hiç anılmıyor; marj ise yükselmek yerine 0,14'ten 0,12'ye düşmüş. Hedefin sessizce kaybolması, mektuptaki bütün sıfatlardan daha çok şey söylüyor. Elif okuma notuna şunu yazıyor: "Rapor büyümeyi doğru anlatıyor, kârlılığı FAVÖK tutarıyla anlatıyor. Net kâr, marj ve kur riski anlatıda yok; dipnottan ve gelir tablosundan eklendi."

Bir yılda hasılatın onda birinden neredeyse beşte birine çıkan alacak, hastanenin en büyük nakit sorununu anlatıyor; 0.3'te ertelenen cihaz talebinin nedeni de buydu. Taslakta bu konuda tek kelime yok. Kerem paragrafı yeniden yazıyor ve iki cümle ekliyor: bölümün hasta sayısının ve gelirinin sayısal değişimi ile kurumlardan tahsilat süresinin uzaması ve bunun cihaz yenileme planına etkisi. Yönetim önce itiraz ediyor; Kerem kanunun faaliyet raporundan muhtemel risklere açıkça işaret etmesini istediğini hatırlatıyor. Son metinde tahsilat cümlesi kalıyor, ama daha yumuşak bir dille.

Kerem bu süreçten bir şey öğreniyor: raporun okurları yalnız ortaklar değil. Hastaneye kredi veren banka, anlaşmalı sigorta şirketleri ve cihaz tedarikçileri de aynı raporu okuyor ve tahsilat süresinin uzadığını sonradan tablolardan öğrenmek, onlara baştan söylenmesinden daha çok güven kaybettiriyor. Kötü bir sayıyı rapora koymak, onu okurun kendi başına bulmasına bırakmaktan çoğu zaman daha ucuzdur.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Anlatı ve sayı sayfası: üç cümle, her birinin dayandığı ölçü ve rakam, anlatıda yer almayan en önemli rakam ve risk bölümünde eksik olduğunu düşündüğün bir konu.

Özet

1. Faaliyet raporu yönetimin tabloları kendi diliyle anlatmasıdır; kanun doğru, eksiksiz ve dolambaçsız olmasını ve riskleri açıkça göstermesini ister.
2. Yönetim yorumu tablolar gibi kalem kalem denetlenmez; okur her önemli cümleyi tablodaki bir sayıyla eşleştirir.
3. İyimser dilin işaretleri ölçü seçimi, tanımsız düzeltilmiş ölçüler, kötü haberin edilgen dili ve eksik konulardır.
4. Bu işaretler yanlış beyanı kanıtlamaz; okura hangi rakamı tablolardan geri getirmesi gerektiğini gösterir.

Kendini sına

1. Elif'in şirketinde "kârlılığımızı koruduk" cümlesi hangi ölçüye dayanıyor ve hangi iki rakam onu zayıflatıyor?
2. Kerem neden taslağa tahsilatla ilgili bir cümle eklemekte ısrar ediyor?
3. Bir raporda kur farkının her yıl "olağanüstü" diye anılması neyi düşündürür?

Yanıtlar

1. FAVÖK tutarının 140 milyondan 144 milyona çıkmasına. FAVÖK marjının 0,14'ten 0,12'ye inmesi ve net kârın geçen yılın yaklaşık 0,27'sine düşmesi bu cümleyi zayıflatıyor.
2. Çünkü alacakların hasılata oranı bir yılda 0,1'den 0,18'e çıkmış; hastanenin en büyük nakit sorunu bu ve cihaz yenilemesini etkiliyor. Kanun faaliyet raporunun muhtemel risklere açıkça işaret etmesini istiyor.
3. Her yıl tekrarlanan bir kalemin olağanüstü olmadığını; döviz borcu taşıyan bir şirkette kur farkının işin yapısının bir parçası olduğunu ve risk bölümünde sayıyla anlatılması gerektiğini.

Sonraki derse köprü

Elif şirketin raporunu fabrikanın girişindeki standda buldu. Halka açık bir şirketin raporunu, dipnotlarını ve özel durum açıklamalarını ise herkes aynı yerden bulabilir. Sonraki ders o adresi açıyor: raporu nereden bulacağını, KAP'ta bir şirketin finansal raporuna, faaliyet raporuna ve özel durum açıklamalarına nasıl ulaşacağını göreceksin.