Enflasyon muhasebesi

Açılış

Murat Bey yeni yılın raporunu eline aldığında bir şeyin yanlış olduğunu düşünüyor. Karşılaştırma sütununda geçen yılın hasılatı yazıyor, ama geçen yıl kendi notuna yazdığı rakam bu değildi. Rapor geçen yılı olduğundan büyük gösteriyor. Gelir tablosunda da daha önce hiç görmediği bir satır var: "Net parasal pozisyon kazancı."

Muhasebe müdürü açıklıyor: "Tablolar enflasyona göre düzeltildi. Geçen yılın lirası bu yılın lirasına çevrildi. O yeni satır da borçlu olmamızdan geliyor; enflasyon borcumuzu eritti ve standart bunu kâra yazmamızı istiyor."

Tek fikir

Yüksek enflasyonda farklı yıllarda harcanmış liralar aynı birim değildir. Enflasyon muhasebesi, parasal olmayan kalemleri ve gelir tablosunu genel bir fiyat endeksiyle raporlama gününün lirasına çevirir; parasal kalemleri olduğu gibi bırakır ve aradaki satın alma gücü kazancını ya da kaybını kâra ayrı bir satır olarak yazar.

Kavram

Bu akademide şimdiye kadar gördüğümüz tablolar, kavramları sade göstermek için tarihî maliyetle verildi: on beş yıl önce alınan fabrika binası on beş yıl önceki lirasıyla, geçen yılın satışı geçen yılın lirasıyla. Fiyatlar yavaş arttığında bu kabul edilebilir bir sadeliktir. Fiyatlar hızla arttığında ise aynı tabloda toplanan liralar farklı cetvellerle ölçülmüş uzunluklara benzer. Ekonomi Akademisi'nin enflasyon muhasebesi dersi bu bozulmanın kuramını ve yatırımcıların enflasyonlu dönemde yaptığı hataları ayrıntılı kurar; bu ders bir çalışanın elindeki raporu okumasına odaklanıyor.

TMS 29, yüksek enflasyonun varlığı için kesin bir eşik koymaz; bunu bir yargı meselesi sayar ve bir dizi ekonomik özelliğe bakar. Halkın birikimini döviz ya da gayrimenkul gibi parasal olmayan varlıklarda tutması, fiyatların döviz cinsinden düşünülmesi, vadeli satışlarda fiyatın beklenen enflasyonu içermesi, ücretlerin ve faizlerin bir endekse bağlanması bu özelliklerdir. En çok izleneni, son üç yılın birikimli enflasyonunun fiyatları iki katına yaklaştırması ya da aşmasıdır. Türkiye'de Kamu Gözetimi Kurumu 23 Kasım 2023 tarihli duyurusuyla, TFRS, BOBİ FRS ya da KÜMİ FRS uygulayan işletmelerin 31 Aralık 2023 ve sonrasında sona eren yıllık dönem tablolarını enflasyon etkisine göre düzelterek sunması gerektiğini açıkladı. Düzeltmenin hangi dönemde sona ereceği de yine Kurum'un duyurularından izlenir.

Düzeltmenin dayandığı ayrım parasal ve parasal olmayan kalemler arasındadır. Parasal kalemler nakit ve nakit olarak alınacak ya da ödenecek tutarlardır: kasa, ticari alacak, ticari borç, banka kredisi. Bunlar zaten bugünün lirasıyla yazılıdır ve düzeltilmez. Parasal olmayan kalemler ise stoklar, makineler, binalar ve özkaynaktır; bunlar edinildikleri tarihten raporlama gününe kadar genel fiyat endeksindeki değişimle yeniden ifade edilir. Gelir tablosu kalemleri de işlemin yapıldığı aydan yıl sonuna kadar endekslenir.

Okur için bunun ilk sonucu, karşılaştırma sütunudur. Geçen yılın rakamları bu yılın raporunda bu yılın lirasına çevrilmiş olarak durur. Geçen yılın raporunda yazan hasılat ile bu yılın raporunun karşılaştırma sütunundaki hasılat aynı değildir ve ikisi de doğrudur; yalnızca farklı birimlerle yazılmıştır. İki raporu yan yana koyan biri bu yüzden her zaman aynı raporun iki sütununu karşılaştırmalıdır.

İkinci sonuç yeni bir kâr kalemidir. Enflasyonda parasal varlık taşıyan işletme satın alma gücü kaybeder: kasadaki ve alacaktaki lira yıl sonunda daha az şey alır. Parasal borç taşıyan işletme ise satın alma gücü kazanır: bankaya geri ödeyeceği lira, aldığı liradan daha az şey alır.

Bu kazanç kasaya para getirmez. Nakit akış tablosunda bir giriş olarak görünmez; borçlu bir şirketin kârını, nakdi değişmeden büyütür. Öte yandan aynı şirketin faiz gideri de büyük ölçüde enflasyonu telafi etmek içindir; standart, faiz giderinin ve kur farklarının bu kalemle birlikte okunmasının yararlı olabileceğini söyler. Bir okuma notu yazarken net parasal pozisyon kazancını işin kârlılığına saymamak, faiz gideriyle yan yana koymak gerekir.

Üçüncü sonuç oranlardadır. Duran varlıklar ve özkaynak yukarı düzeltildiği için, kârlılık oranlarının paydası büyür. Amortisman da düzeltilmiş tutar üzerinden hesaplandığı için kâr çoğu zaman düşer. Tarihî maliyet tablosuyla düzeltilmiş tablonun oranları bu yüzden karşılaştırılamaz. Vergi hesabındaki enflasyon düzeltmesi ise Vergi Usul Kanunu'nun ayrı kurallarına bağlıdır; finansal tablolardaki düzeltmeyle aynı şey değildir.

Bu ders tabloları okumayı anlatır; bir şirketin düzeltilmiş tablolarına dayanarak yatırım ya da kredi kararı vermeyi önermez ve yatırım, hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez.

Vakalarda

Pozisyonu yıl boyunca sabit kabul eden kaba bir hesap, kazancın büyüklüğünü gösteriyor.

Gerçek hesap ay ay yapılır ve pozisyon yıl içinde değiştiği için farklı çıkar, ama büyüklük kalıyor: neredeyse bir yılın net kârı kadar. Murat Bey hemen bir şeyi soruyor: bu para nerede? Muhasebe müdürü cevaplıyor: hiçbir yerde. Kazanç, borcun satın alma gücünün erimesidir; kasaya girmez, nakit akış tablosunda yoktur. Aynı yıl şirketin ödediği faizin büyük kısmı da tam bu erimeyi bankaya telafi etmek içindi.

Sonra karşılaştırma sütununa bakıyor. Geçen yılın 300 milyonluk hasılatı bu yılın raporunda bu yılın lirasıyla yazılı.

Kaba bir yaklaşımla bu, geçen yılın satışlarının yıl ortası endeksine göre yazıldığını yok sayar; ama yönü doğru gösteriyor. Bu yılın hasılatı bu rakamı geçmiyorsa, şirket lira olarak büyümüş görünse bile reel olarak küçülmüştür. Murat Bey 1.7'de bayi toplantısındaki endeks grafiğini hatırlıyor; bu kez aynı soruyu rapor kendisi soruyor.

Aynı örnek endeksle kaba hesap bir kayıp veriyor.

Zeynep bu rakamın kasadan çıkmadığını biliyor, ama bir şeyi gösterdiğini de: yatırımcıdan alınan para, harcanmayı beklerken her ay daha az şey alıyor. Yatırımcı sunumunda düzeltilmiş zararın neden büyüdüğünü anlatması gerekecek. Bir kısmı işin kendisinden değil, kasada bekleyen paranın erimesinden geliyor. Kasadaki parayı enflasyona karşı nasıl koruyacağı ise ayrı bir finansman kararı; bu tablo yalnızca o kararın bedelini görünür kılıyor.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Enflasyon sayfası: düzeltme dipnotu ve endeks, net parasal pozisyon satırı, faiz gideri ve net kâr, iki rapordaki geçen yıl hasılatı ve aradaki oran.

Özet

1. Yüksek enflasyonda farklı yıllarda harcanmış liralar aynı birim değildir; TMS 29 bütün kalemleri raporlama gününün lirasına çevirir.
2. Parasal kalemler düzeltilmez; stoklar, duran varlıklar, özkaynak ve gelir tablosu kalemleri genel fiyat endeksiyle yeniden ifade edilir.
3. Net parasal borçlu işletme satın alma gücü kazancı, net parasal varlık taşıyan işletme kaybı yazar; bu kalem kasaya para getirmez.
4. Türkiye'de TFRS, BOBİ FRS ve KÜMİ FRS uygulayan işletmeler 2023 yılı sonundan itibaren düzeltilmiş tablo sunar; karşılaştırma aynı raporun iki sütunu arasında yapılır.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketi neden net parasal pozisyon kazancı, Zeynep'in şirketi neden kaybı yazıyor?
2. Net parasal pozisyon kazancı nakit akış tablosunda neden görünmez?
3. Bu yılın raporundaki geçen yıl hasılatı neden geçen yılın raporundakinden büyüktür?

Yanıtlar

1. Murat Bey'in şirketinin parasal borçları parasal varlıklarından 50 milyon fazla; enflasyon geri ödeyeceği liranın satın alma gücünü eritir. Zeynep'in şirketinin parasal varlıkları borçlarından 78 milyon fazla; kasadaki ve alacaktaki liranın satın alma gücü erir.
2. Çünkü bir nakit hareketi değil, borcun ya da kasanın satın alma gücündeki değişimin muhasebe kaydıdır. Şirketin kasasına bu kalem yüzünden tek lira girmez ya da çıkmaz.
3. Çünkü düzeltilmiş raporda geçen yılın rakamları bu yılın sonundaki liraya çevrilir. Örnek endeksle 300 milyon, 145 ÷ 100 ile çarpılarak 435 milyon olarak yazılır; iki rakam aynı satışı farklı birimlerle gösterir.

Sonraki derse köprü

Tablolar, dipnotlar, denetçi raporu ve enflasyon düzeltmesi sayıları anlatıyor. Yıllık raporun bir bölümünde ise yönetim kendi hikâyesini anlatır. Sonraki derste faaliyet raporunu ve yönetim yorumunu okuyacak, yönetimin anlatısını sayılarla karşılaştıracak ve iyimser dilin işaretlerini tanıyacaksın.