Bağımsız denetim raporu

Açılış

Murat Bey rakibin yıllık raporunda dipnotları okurken bir sayfayı atlamıştı: tabloların hemen önünde duran, bir denetim şirketinin antetini taşıyan iki üç sayfalık metin. Her raporda aynı cümlelerle başladığını düşünüyordu; okumaya değmez gibi görünüyordu.

Bu kez okuyor ve üçüncü paragrafta durakladığı bir başlık görüyor: "Kilit denetim konuları." Altında, rakibin ilişkili bayisinden olan alacakları adıyla anılıyor. Denetçi, Murat Bey'in dipnotta kendi başına bulduğu riski, denetimin en çok dikkat gerektiren konusu olarak yazmış. Murat Bey o sayfanın bir kalıp metin olmadığını ilk kez fark ediyor.

Tek fikir

Bağımsız denetim raporu, şirketten bağımsız bir meslek mensubunun finansal tabloları hangi sonuçla incelediğini söyler. Okurun ilk bakacağı yer görüşün türüdür; ikinci bakacağı yer, denetçinin en çok dikkat ettiği konuları ve işletmenin sürekliliğine dair uyarıları anlattığı bölümlerdir.

Kavram

Finansal tabloları şirketin yönetimi hazırlar. Bağımsız denetçi ise tabloların, uygulanan finansal raporlama çerçevesine göre önemli yanlışlık içerip içermediği hakkında makul güvence elde etmeye çalışır ve sonucunu bir görüş olarak yazar. Türkiye'de denetçiler bu işi, uluslararası denetim standartlarının Türkçe karşılığı olan ve kısaca BDS diye anılan bağımsız denetim standartlarına göre yapar; her standardın bir numarası vardır ve raporlarda bu numaralara atıf görürsün. Denetim bir sertifika değildir: denetçi her işlemi tek tek kontrol etmez, örneklem ve risk değerlendirmesiyle çalışır ve şirketin iyi yönetildiğini ya da yatırıma değer olduğunu söylemez. Söylediği tek şey, tabloların kurallara göre önemli yanlışlık içermeden hazırlanıp hazırlanmadığıdır.

Görüşün dört türü vardır ve aralarındaki fark iki soruya dayanır. Birinci soru, denetçinin yeterli ve uygun kanıt elde edip edemediğidir. İkinci soru, bulduğu ya da bulamadığı yanlışlıkların önemli olup olmadığı ve önemliyse etkisinin yaygın olup olmadığıdır. Yaygınlık, yanlışlığın tek bir kalemle sınırlı kalmayıp tabloların önemli bir bölümünü etkilemesi ya da okurun tabloları anlaması için temel bir açıklamayı ilgilendirmesi demektir.

Olumlu görüş, tabloların bütün önemli yönleriyle çerçeveye uygun sunulduğu anlamına gelir. Raporların büyük çoğunluğu bu görüşü taşır ve okurun dikkati o zaman raporun öteki bölümlerine kaymalıdır.

Sınırlı olumlu görüşte rapor, sınırlamanın dayanağını ayrı bir paragrafta anlatır: hangi kalem, hangi tutar, neden. Okur o paragrafı okuyup etkiyi kendi notuna taşıyabilir. Olumsuz görüş ise yanlışlıkların hem önemli hem yaygın olduğu anlamına gelir: denetçiye göre tablolar bütün olarak doğru bir resim vermiyor. Görüş vermekten kaçınma, denetçinin yeterli kanıt elde edemediği ve olası etkinin hem önemli hem yaygın olabileceği durumda ortaya çıkar; denetçi tablolar hakkında bir şey söyleyemediğini söyler. Bu son iki görüş nadirdir ve okur için en ağır uyarılardır.

Görüş türünün dışında iki bölüm daha okunmalıdır. Birincisi işletmenin sürekliliğiyle ilgili önemli belirsizlik bölümüdür. Şirketin önümüzdeki dönemde faaliyetlerini sürdürmesi hakkında ciddi şüphe doğuran bir durum varsa ve şirket bunu dipnotlarda yeterince açıklamışsa, denetçi olumlu görüş verir ama raporuna bu başlıkla ayrı bir bölüm koyar. Görüş olumludur, uyarı ciddidir; ikisi birlikte okunur.

Kilit denetim konuları borsada işlem gören şirketlerin raporlarında zorunludur; öteki şirketlerde denetçi isterse ya da mevzuat gerektirirse yer alır. Bu bölüm bir uyarı değildir, görüşü değiştirmez. Ama okura denetçinin gözünün nereye çevrildiğini gösterir: yüksek tahmin belirsizliği taşıyan kalemler, önemli yönetim yargıları, yıl içindeki büyük işlemler. Bir okuma notu için bu bölüm, dipnotlarda hangi sayfaların önce okunacağını gösteren bir haritadır.

Raporu okurken üç soruyu sırayla sormak işe yarar: görüş hangi türden, sınırlama ya da uyarı varsa hangi kalemi ve ne tutarı ilgilendiriyor, kilit denetim konuları okuma notundaki hangi riske denk geliyor? Bu ders bir raporu okumayı anlatır; bir şirkete yatırım yapma ya da onunla çalışma kararını tek başına bu rapora dayandırmayı önermez ve yatırım, hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez.

Vakalarda

Alacak, özkaynağın üçte birine yaklaşıyor. Denetçi tabloları doğru bulmuş; ama tek bir bayinin ödeme gücüne bağlı bu tutar, rakibin özkaynağının önemli bir parçası. Murat Bey iki sonucu birbirinden ayırıyor. Olumlu görüş, rakibin tablolarının kurallara uygun hazırlandığını söylüyor. Kilit denetim konusu ise, kurallara uygun bir tablonun içinde bile en büyük belirsizliğin nerede durduğunu gösteriyor. Okuma notuna iki satır yazıyor: görüş olumlu; denetçi de ilişkili bayi alacağını ve amortisman ömrünü en kritik iki konu saymış, yani 6.2'de dipnottan çıkardığı iki risk denetçinin listesiyle aynı.

Murat Bey sonra kendi şirketinin geçen yılki raporunu düşünüyor. Yıl sonunda kredi sözleşmesindeki nakit koşulu tutturulamamıştı ve banka ancak ocakta yazılı feragat vermişti. Denetçi bu durumu bir süreklilik belirsizliği olarak değil, kredinin kısa vadeli sınıflandırılması ve dipnotta açıklanması meselesi olarak ele almıştı. Bir rapordaki uyarının türü, şirketin durumunun ne kadar ciddi görüldüğünü de söylüyor.

Zeynep kendi tablolarında denetçinin en çok zaman harcadığı yerleri sayıyor. Başta marka satın almasından doğan şerefiye geliyor. TFRS'ye geçildiğinde şerefiye her yıl değer düşüklüğü testinden geçecek ve bu test, satın alınan markanın gelecekteki nakit akışlarına dair yönetim tahminlerine dayanacak. Tutarı özkaynağıyla karşılaştırıyor.

Özkaynağın beşte ikisi tek bir tahmine bağlı. Zeynep bunun ilk kilit denetim konusu olacağını tahmin ediyor. İkincisi depo kiralamasının TFRS 16'ya göre bilançoya alınması, üçüncüsü üyelik gelirinin hangi dönemlere yayılacağı. Bir şeyi daha fark ediyor: şirket zarar ettiği ve nakdi yatırımcı parasıyla döndüğü için, denetçi her yıl işletmenin sürekliliğini de değerlendiriyor. Bugünkü kasa ve harcama hızıyla bir belirsizlik bölümü gerekmiyor; ama kayıp hızı artarsa ya da planlanan sermaye artırımı ertelenirse bu bölüm rapora girebilir. Zeynep yatırım bankasına verdiği cevaba bunu da ekliyor.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Denetim raporu sayfası: denetçi, görüş türü, varsa sınırlamanın dayanağı ve tutarı, süreklilik bölümü, kilit denetim konuları ve her birinin dipnot karşılığı.

Özet

1. Bağımsız denetçi, tabloların uygulanan çerçeveye göre önemli yanlışlık içerip içermediği hakkında makul güvence arar ve bir görüş yazar; şirketin iyi ya da yatırıma değer olduğunu söylemez.
2. Görüş dört türdür: olumlu, sınırlı olumlu, olumsuz ve görüş vermekten kaçınma; ayrım kanıtın yeterliliğine ve yanlışlığın önemli ve yaygın olup olmadığına dayanır.
3. Süreklilik belirsizliği bölümü olumlu bir görüşün içinde yer alabilir ve ciddi bir uyarıdır.
4. Kilit denetim konuları borsada işlem gören şirketlerde zorunludur; görüşü değiştirmez, ama okura dipnotlarda nereye bakacağını gösterir.

Kendini sına

1. Sınırlı olumlu görüş ile olumsuz görüşü ayıran nedir?
2. Rakibin raporunda görüş olumlu olduğu halde Murat Bey neden kilit denetim konularını notuna yazıyor?
3. Zeynep'in şirketinin raporuna halka arzdan sonra hangi bölüm eklenecek ve ilk konunun ne olacağını neden tahmin ediyor?

Yanıtlar

1. Yaygınlık. İkisinde de önemli bir yanlışlık vardır; sınırlı olumlu görüşte yanlışlık belirli kalemlerle sınırlı kalır ve tabloların bütününü bozmaz, olumsuz görüşte ise etkisi tabloların önemli bir bölümüne yayılır.
2. Çünkü olumlu görüş tabloların kurallara uygun olduğunu söyler, en büyük belirsizliğin nerede durduğunu söylemez. Kilit denetim konusu, özkaynağın 0,3'ü kadar olan ilişkili bayi alacağını ve amortisman ömrünü işaret ediyor; bu iki konu Murat Bey'in dipnottan çıkardığı risklerle aynı.
3. Kilit denetim konuları bölümü eklenecek, çünkü borsada işlem gören şirketlerde zorunlu. İlk konunun şerefiye değer düşüklüğü testi olacağını tahmin ediyor: şerefiye özkaynağın 0,4'ü kadar ve testi yönetimin gelecek tahminlerine dayanıyor.

Sonraki derse köprü

Denetçi tabloların kurallara uygun hazırlandığını söyleyebilir, ama kuralların kendisi yüksek enflasyonda sayıları başka bir şeye dönüştürebilir. Sonraki ders enflasyon muhasebesini açıyor: tabloların yüksek enflasyonda nasıl yeniden ifade edildiğini ve parasal kazanç ya da kayıp kalemini tanıyacaksın.