Dipnotlar

Açılış

Murat Bey en büyük rakiplerinden birinin yıllık raporunu açıyor. Üç tablo dört sayfa tutuyor; arkasından elli sayfayı aşan, küçük puntolu, numaralı bir bölüm geliyor. İlk seferinde üç tabloyu okuyup raporu kapatıyor: rakibin hasılatı büyümüş, kârı iyi, borcu makul. Ertesi gün bir bayi toplantısında başka bir bayi şunu söylüyor: "Onların en büyük bayisi patronun damadının şirketi. Malların üçte biri oraya gidiyor."

Murat Bey raporu yeniden açıyor. Damadın şirketi gelir tablosunda yok, bilançoda yok, nakit tablosunda yok. Ama elli sayfalık bölümün ortasında, "İlişkili taraf açıklamaları" başlıklı bir notta, adıyla ve tutarıyla duruyor.

Tek fikir

Tablolar sayıyı verir, dipnotlar o sayının nasıl üretildiğini ve neyin dışarıda kaldığını söyler. Okuma notu yazan biri için dört dipnot ilk sırada gelir: muhasebe politikaları, ilişkili taraflar, koşullu yükümlülükler ve kur pozisyonu.

Kavram

Bir şirketin finansal tablolarını okumak, tabloların kendisinden çok onların arkasındaki notları okumaktır. Önceki derslerde birçok kez "bunu dipnotta ararız" dedik: kefaletler, kira taahhütleri, tutmayan bir mutabakatın açıklaması. Bu ders o sayfalarda neyin nerede bulunduğunu düzenliyor.

Dipnotların sırası şirketten şirkete değişir, ama TFRS uygulayan şirketlerde aynı başlıklar hemen her raporda bulunur. Okuma notu için dördü öne çıkar.

Birincisi muhasebe politikaları dipnotudur ve çoğu zaman ilk dipnotlardan biridir. Burada şirket ölçüm esasını, yani varlıkları tarihî maliyetle mi yoksa gerçeğe uygun değerle mi gösterdiğini, hasılatı hangi anda kaydettiğini, makinelerin ömrünü kaç yıl kabul ettiğini ve stokları hangi yöntemle değerlediğini yazar. Aynı başlığın altında yönetimin yargıları ve tahminleri de vardır: hangi varsayım değişirse gelecek yıl tablolarda önemli bir düzeltme gerekebileceğini şirket burada açıklar. İki rakibi karşılaştıran biri önce bu sayfaya bakmalıdır. Biri makineleri on yılda, öteki beş yılda amortismana tabi tutuyorsa, kârları aynı ölçüyle ölçülmemiştir.

İkincisi ilişkili taraf dipnotudur.

İlişkili tarafla işlem kendiliğinden kötü değildir; aile şirketlerinde ve gruplarda çok yaygındır. Ama bir satışın, bir alacağın ya da bir kredinin karşı tarafı patronun yakını ise, o işlemin fiyatı ve koşulları pazarlıkla değil ilişkiyle belirlenmiş olabilir. Dipnot işlemlerin tutarını, yıl sonu bakiyelerini, verilen ve alınan garantileri ve bu bakiyeler için ayrılan şüpheli alacak karşılıklarını gösterir. Okurun sorusu basittir: şirketin hasılatının, alacağının ya da borcunun ne kadarı ilişkili taraflarla?

Üçüncüsü koşullu yükümlülükler dipnotudur. 4.8'de gördüğümüz kefaletler, teminat mektupları ve sonucu belirsiz davalar burada durur. Kaynak çıkışı ihtimali düşük olmadıkça şirket bunların niteliğini, tahmini finansal etkisini ve belirsizliklerini açıklar. Bu tutarlar bilançoda hiçbir satıra girmediği için, özkaynakla karşılaştırıldığında büyüklüğü ancak burada görülür.

Dördüncüsü kur pozisyonu dipnotudur. Türkiye'de birçok şirketin borcu döviz, geliri lira cinsindendir; ya da tersi. Dipnot, döviz cinsinden varlıkları ve borçları para birimi bazında listeler ve aradaki farkı, net pozisyonu verir. Aynı bölümde genellikle bir duyarlılık tablosu bulunur: kur yüzde 10 yükselirse kâr ve özkaynak ne kadar değişir. Bu tablo, gelir tablosundaki kur farkı satırının gelecek yıl hangi yöne ve ne büyüklükte oynayabileceğini gösterir.

Dipnotlarda yolu bulmanın kısa bir yolu vardır: tabloların çoğunda her satırın yanında bir dipnot numarası yazar. Bilançodaki ticari alacak satırının yanındaki numara, o alacağın vade dağılımını ve ayrılan karşılıkları anlatan sayfaya götürür. Okuma notu yazan biri bu yüzden dipnotları baştan sona okumak yerine, tablolarda kendisini şaşırtan satırdan başlayıp numarayı izleyebilir. BOBİ FRS uygulayan orta büyüklükteki şirketlerin dipnotları genellikle daha kısadır; o durumda bulunamayan bilgi, şirketin yönetimine doğrudan sorulacak bir soruya dönüşür.

Dipnot okumanın bir sınırı da var. Dipnotlar şirketin kendi yazdığı metinlerdir ve standartların istediği asgari bilgiyi verirler; iyi bir dipnot bile her riski adlandırmaz. Bu yüzden dipnotları okurken iki soruyu birlikte sormak işe yarar: bu sayfa tablodaki hangi rakamı açıklıyor, ve tabloda karşılığı olmayan hangi taahhüdü ortaya çıkarıyor?

Vakalarda

Hasılatın üçte biri ama alacağın yarısından fazlası tek bir ilişkili bayide. Murat Bey bunun ne anlama gelebileceğini düşünüyor. İlişkili bayi ötekilerden daha uzun vadeyle çalışıyor olabilir; ya da yıl sonuna doğru ona fazla mal yüklenmiş olabilir. Rakibin hasılatının ne kadar sağlam olduğu, bu tek bayinin ödeme gücüne bağlı. Dipnot bunun nedenini söylemiyor, ama sorulacak soruyu açıkça gösteriyor.

Muhasebe politikaları dipnotunda bir şey daha buluyor. Rakip makinelerini yirmi yılda amortismana tabi tutuyor; Murat Bey'in şirketinde benzer makineler daha kısa ömürle hesaplanıyor. Rakibin kârı kısmen bu tahmin farkından da geliyor. Notuna iki satır ekliyor: ilişkili bayiye bağımlılık ve amortisman ömrü farkı.

Bu yılın net kârı 10 milyondu. Avro yüzde 10 daha yükselirse, yalnız kur farkı bu kârın üç katından fazlasını siler. Ama Elif dipnotun göstermediği bir şeyi de biliyor: fiyatlar avroya endeksli olduğu için kur yükselirse sonraki aylarda hasılat da yükselecek. Bu doğal koruma bir finansal araç olmadığından pozisyon tablosuna girmiyor. Dipnot riskin bir yüzünü sayıyla gösteriyor; öbür yüzünü notuna kendisi ekliyor.

Muhasebe politikaları bölümünde Elif'in tanıdığı bir değişiklik de yazıyor: eski pres hattının faydalı ömrü sekiz yıldan on yıla uzatılmış. Muhasebe tahminindeki bu değişiklik geriye dönük uygulanmıyor; kalan yılların amortismanını azaltıyor ve dipnotta etkisiyle birlikte açıklanıyor.

Tutar şirketin ölçeğinde küçük, ama Elif notuna yazıyor: kârdaki her değişimin bir kısmı işten değil tahminden gelebilir, ve bunu yalnız dipnot söyler.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Dipnot haritası sayfası: dört dipnotun numarası ve sayfası, her birinden çıkan bir sayı ve bu sayının okuma notunu değiştirip değiştirmediği.

Özet

1. Dipnotlar finansal tabloların ayrılmaz parçasıdır; tabloların nasıl hazırlandığını ve tablolarda neyin görünmediğini söyler.
2. Muhasebe politikaları dipnotu ölçüm esasını, amortisman ömürlerini ve yönetimin tahminlerini açıklar; şirketleri karşılaştırmadan önce okunur.
3. İlişkili taraf dipnotu, satışların, alacakların ve borçların ne kadarının şirketle yakın ilişkisi olan taraflarla yapıldığını gösterir.
4. Koşullu yükümlülükler ve kur pozisyonu dipnotları, bilançoda satırı olmayan riskleri ve kurun kâra olası etkisini sayıyla verir.

Kendini sına

1. Rakibin ilişkili bayisinin hasılattaki payı ile alacaklardaki payı arasındaki fark neyi düşündürüyor?
2. Elif'in şirketinde kurun yüzde 10 yükselmesi vergi öncesi kârı ne kadar etkiler ve dipnot neyi göstermez?
3. İki şirketin kârını karşılaştırmadan önce neden muhasebe politikaları dipnotu okunur?

Yanıtlar

1. Hasılatın 0,3'ü ama alacakların yaklaşık 0,545'i bu bayide. Bayi ötekilerden daha uzun vadeyle çalışıyor ya da yıl sonuna doğru ona fazla mal gönderilmiş olabilir. Rakibin hasılatının ve alacaklarının sağlamlığı tek bir ilişkili tarafın ödeme gücüne bağlı.
2. 8.000.000 × 40 × 0,10 = 32 milyon lira azalış; bu yılın 10 milyonluk net kârının üç katından fazla. Dipnot, fiyatların avroya endeksli olmasından gelen doğal korumayı göstermez, çünkü o bir finansal araç değildir.
3. Çünkü amortisman ömrü, stok yöntemi ya da hasılatın kaydedildiği an farklıysa, aynı işi yapan iki şirketin kârı farklı ölçülmüş olur. Rakibin makinelerini yirmi yılda amortismana tabi tutması, kârının bir kısmını işten değil tahminden üretir.

Sonraki derse köprü

Dipnotları şirket kendisi yazar. Bu sayfaların ve tabloların bir dış göz tarafından sınanıp sınanmadığını söyleyen belge ise bağımsız denetim raporudur. Sonraki derste olumlu, şartlı ve olumsuz görüşün ve görüş bildirmekten kaçınmanın ne anlattığını ve kilit denetim konularının nasıl okunacağını göreceksin.