Üç tablonun bağı

Açılış

Murat Bey'in masasında üç ayrı not duruyor: gelir tablosunun okuma notu, bilançonun okuma notu, nakit akışının okuma notu. Her biri kendi içinde tutarlı. Genel müdür bir sabah üçünü birden alıp soruyor: "Bunlar aynı şirketin aynı yılı mı, yoksa üç ayrı hikâye mi? Bayilere bir makine sattığımızda bu üç sayfanın hangisi değişiyor?"

Murat Bey cevabı bildiğini sanıyor, sonra emin olamıyor. Bir satışın gelir tablosuna hasılat olarak girdiğini biliyor. Bilançoda bir alacak doğurduğunu da. Ama nakit akış tablosunda o gün ne olduğunu, ve üçünün aynı satışı nasıl aynı anda doğru gösterdiğini adım adım hiç izlememiş.

Tek fikir

Üç tablo tek bir muhasebe kaydının üç ayrı görünüşüdür. Gelir tablosundaki net kâr bilançoda özkaynağa eklenir; nakit akış tablosunun son satırı bilançodaki nakde eşittir; ve bilançonun iki tarihi arasındaki her değişim, ya kârda ya da nakit tablosunun bir satırında görünür.

Kavram

Bu modüle kadar tabloları tek tek okuduk. Bu ders onları birbirine bağlıyor. Bağın kaynağı 2.2'de gördüğümüz çift taraflı kayıttır: her işlem en az iki hesaba yazılır ve muhasebe denklemi, yani varlıklar eşittir borçlar artı özkaynak, her kayıttan sonra tutar. Üç tablo bu kayıtların farklı açılardan özetidir. Bilanço belirli bir günde kayıtların bıraktığı stoku gösterir. Gelir tablosu iki bilanço günü arasında özkaynağı değiştiren gelir ve giderleri gösterir. Nakit akış tablosu aynı aralıkta nakit hesabını değiştiren hareketleri gösterir.

Birinci bağ kârdan özkaynağa gider. Yıl boyunca yazılan her gelir özkaynağı artırır, her gider azaltır. Gelir tablosu bu artış ve azalışları ayrıntılı listeler ve sonucu net kâr olarak verir. Yıl kapanırken net kâr bilançoda özkaynağın içine, dönem kârı satırına geçer; ertesi yıl geçmiş yıllar kârlarına aktarılır. Özkaynağı değiştiren ama gelir tablosundan geçmeyen hareketler de vardır: ortakların koyduğu sermaye ve ortaklara ödenen kâr payı. Bu hareketleri ve dönem kârını bir arada gösteren ayrı bir tablo bulunur.

İkinci bağ nakit tablosundan bilançoya gider. Nakit akış tablosu dönem başındaki nakitle başlar, üç bölümün toplamını ekler ve dönem sonundaki nakitle biter. O son rakam, bilançonun nakit satırıyla aynı olmak zorundadır. Bu yüzden 5.7'de kendi kurduğumuz tabloyu bilançonun nakdiyle sınayabildik.

Türkiye'de bu bağ, 2.5'te gördüğümüz tekdüzen hesap planında da adım adım izlenebilir. Yıl boyunca gelir ve gider hesaplarına yazılan tutarlar dönem sonunda 690 Dönem Kârı veya Zararı hesabında toplanır. Vergi düşüldükten sonra kalan tutar bilançonun özkaynak bölümündeki 590 Dönem Net Kârı hesabına aktarılır; ertesi yıl genel kurul kâr dağıtımına karar verdiğinde dağıtılmayan kısım 570 Geçmiş Yıllar Kârları hesabına geçer. Hesap numaraları birinci bağın muhasebe kayıtlarındaki yoludur: gelir tablosu hesapları her yıl sıfırlanır, bilanço hesapları ise birikerek sürer.

Üçüncü bağ, ilk ikisini birleştirir. Bilançonun iki tarihi arasındaki her kalem değişimi bir yerde açıklanmalıdır. Alacak arttıysa, ya bir satış yazılmış ve parası gelmemiştir, ve bu hem gelir tablosunda hasılat hem nakit tablosunda alacak artışı olarak görünür; ya da başka bir kalemle yer değiştirmiştir. Bir kalemin değişimi hiçbir tabloda açıklanamıyorsa ya bir kayıt eksiktir ya da tabloları okuyan bir şeyi atlamıştır.

Bu bağların pratik değeri, bir işlemin üç tablodaki izini sürebilmektir. Bir yöneticinin önerdiği bir karar, örneğin bir indirim kampanyası, bir yatırım ya da bir kâr payı, üç tabloyu farklı biçimlerde değiştirir. Biri kârı artırırken nakdi azaltabilir; biri nakdi azaltırken kârı hiç değiştirmeyebilir. Ters yönde örnekler de vardır: bir makinenin eski değerinin altında satılması kasaya para getirirken kârı düşürür, çünkü aradaki fark zarar olarak yazılır. Kararı yalnız bir tablodan okuyan kişi, ötekilerde ne olduğunu görmez. Bu derste iki işlemi adım adım izleyeceğiz ve her adımda üç sayfanın birlikte tuttuğunu göreceğiz.

Bir de sıralama konusu var. Bağları izlerken her işlemde üç soruyu aynı sırayla sormak işi kolaylaştırır: bu işlem özkaynağı değiştirdi mi, yani gelir tablosuna girer mi; nakit hesabını değiştirdi mi, yani nakit tablosuna girer mi; ve bilançoda hangi iki kalemi değiştirdi? Üç soruya verilen cevaplar birbirini doğrulamalıdır.

Vakalarda

Satış günü gelir tablosuna hasılat ve satışların maliyeti yazılıyor.

Bilançoda iki varlık değişiyor ve özkaynak kâr kadar artıyor: alacak 300.000 artıyor, stok 228.000 azalıyor.

Nakit akış tablosunda dolaylı yöntemle kârdan başlıyor: kâr eklenir, alacak artışı düşülür, stok azalışı eklenir.

Kasaya tek lira girmemiş. Murat Bey bunu biliyordu, ama ilk kez üç sayfanın bu sıfırı birlikte nasıl ürettiğini görüyor. Mayısta bayi ödüyor. Bu kez gelir tablosunda hiçbir şey değişmiyor, çünkü kâr ocakta yazılmıştı. Bilançoda alacak 300.000 azalıyor, nakit 300.000 artıyor. Nakit tablosunda işletme bölümünde 300.000 liralık alacak azalışı görünüyor. Kâr ocakta, para mayısta; iki ayrı günde iki ayrı tabloya düşen tek bir satış. Yıl ocakla mayıs arasında kapansaydı, tablo kâr eden ama kasası boş bir şirket gösterecekti; 5.6'daki ilkbahar bu durumun bin makinelik hali.

Genel müdür ikinci bir soru soruyor: ilkbaharda önerilen 6 milyonluk kâr payı ödenirse ne olur? Murat Bey aynı üç soruyu soruyor. Gelir tablosu değişmiyor, çünkü kâr payı gider değil. Bilançoda nakit ve özkaynak birlikte azalıyor. Nakit tablosunda finansman bölümüne 6 milyon çıkış yazılıyor.

Satın alma günü gelir tablosu değişmiyor; ortada gelir ya da gider yok. Bilançonun iki tarafı birlikte büyüyor: duran varlıklara 15 milyon, banka kredilerine 15 milyon. Nakit tablosunda iki satır var: finansman bölümünde 15 milyon giriş, yatırım bölümünde 15 milyon çıkış. Nakdin net değişimi sıfır.

Yıl sonunda bir yıllık amortisman ayrılıyor.

Gelir tablosunda 1,5 milyon gider yazılıyor ve kâr o kadar azalıyor. Bilançoda hattın net defter değeri 15 milyondan 13,5 milyona iniyor, özkaynak da 1,5 milyon azalıyor. Nakit tablosunda kâr 1,5 milyon düşük başlıyor ama amortisman geri ekleniyor.

Elif bu izlemeden bir sonuç çıkarıyor. Hattın parası nakit tablosunda bir kez, satın alındığı gün yatırım bölümünde görünüyor. Gelir tablosunda ise on yıl boyunca her yıl 1,5 milyon olarak. Bilanço ikisinin arasındaki farkı, yani henüz gidere dönüşmemiş tutarı taşıyor. Üç tablonun her biri aynı 15 milyonun başka bir zamanını gösteriyor.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Üç tablo izi sayfası: seçilen işlem, işlem günü ve bir yıl sonrası için üç tablodaki değişimler, her adımda denklemin tuttuğunun kontrolü.

Özet

1. Üç tablo aynı kayıtların üç ayrı görünüşüdür: bilanço bir günün stokunu, gelir tablosu özkaynağı değiştiren gelir ve giderleri, nakit tablosu nakit hesabının hareketlerini gösterir.
2. Net kâr bilançoda özkaynağa eklenir; kâr payı ve sermaye artırımı gelir tablosundan geçmeden özkaynağı değiştirir ve özkaynak değişim tablosunda görünür.
3. Nakit tablosunun son satırı bilançodaki nakde eşittir.
4. Bir işlemi izlerken üç soru sorulur: özkaynak değişti mi, nakit değişti mi, bilançoda hangi iki kalem değişti?

Kendini sına

1. Murat Bey'in vadeli sattığı makine satış günü nakit tablosunda neden sıfır etki yaratıyor?
2. Kâr payı ödendiğinde üç tablonun her birinde ne olur?
3. Elif'in pres hattının 15 milyonu hangi tabloda bir kez, hangisinde on yıl boyunca görünür?

Yanıtlar

1. Çünkü 72.000 liralık kâr, 300.000 liralık alacak artışı ve 228.000 liralık stok azalışı nakit tablosunda birbirini götürür: 72.000 − 300.000 + 228.000 = 0. Para bayi ödediği gün, işletme bölümünde alacak azalışı olarak görünür.
2. Gelir tablosunda hiçbir şey olmaz, çünkü kâr payı gider değildir. Bilançoda nakit ve özkaynak aynı tutarda azalır. Nakit tablosunda ödenen tutar finansman bölümünde çıkış olarak görünür.
3. Nakit tablosunda bir kez, satın alma yılında yatırım bölümünde 15 milyon çıkış olarak. Gelir tablosunda on yıl boyunca her yıl 1,5 milyon amortisman gideri olarak. Bilanço her yıl sonunda henüz gidere dönüşmemiş kısmı taşır.

Sonraki derse köprü

Bu derste tablolar birbirini doğruladı, ama tutmayan bir kalemin açıklamasını nerede arayacağımızı yalnız andık. Sonraki ders o yere gidiyor: dipnotlar. Muhasebe politikalarını, ilişkili taraflarla yapılan işlemleri, koşullu yükümlülükleri ve kur pozisyonunu anlatan sayfaları bulmayı ve okumayı öğreneceksin.