Nakdin hikâyesi

Açılış

Zeynep yatırımcı toplantısına hazırlanırken finans ekibinden son üç yılın nakit akış tablolarını istiyor. Önüne üç sütun konuyor ve her sütunda üç rakam var. İki yıl önce şirket kendi işinden 50 milyon lira nakit kaybetmiş, 10 milyon yatırım yapmış ve yatırımcılardan 200 milyon lira toplamış. Geçen yıl işinden 35 milyon kaybetmiş, 56 milyon yatırım yapmış ve hiçbir yerden para toplamamış.

Toplantıda bir yatırımcı bu tabloyu açıp tek bir soru soracak: "Şirketiniz hangi evrede?" Zeynep kârın, zararın, satışın ne olduğunu biliyor. Ama üç rakamın işaretlerinin bu soruya bir cevap verdiğini, ve o cevabın bir yıldan ötekine değişebildiğini daha önce hiç düşünmemiş.

Tek fikir

Nakit akış tablosunun üç bölümünün işaretleri birlikte, bir işletmenin yaşam evresine dair kısa bir hikâye anlatır. Ama bu hikâye tek bir yıldan değil, yılların sırasından okunur. Bir yılın deseni bir anlık fotoğraftır; birkaç yılın desenleri işletmenin nereden gelip nereye gittiğini gösterir.

Kavram

Modülün ilk dersinde artı ve eksi işaretlerin yan yana bir anlam taşıdığına yalnızca kısaca değinmiştik. Bu ders o okumayı sistemli hale getiriyor ve sınırlarını çiziyor.

Muhasebe araştırmacısı Victoria Dickinson'ın önerdiği sınıflandırma, üç bölümün artı ya da eksi işaretinden çıkan sekiz olası deseni beş evreye dağıtır. Giriş evresindeki bir işletme kendi işinden nakit kaybeder, yatırım yapar ve parayı dışarıdan bulur: eksi, eksi, artı. Büyüme evresindeki bir işletme işinden nakit üretmeye başlamıştır, ama yatırımı bu nakdi aşar ve farkı borç ya da sermayeyle kapatır: artı, eksi, artı. Olgunluk evresindeki bir işletme işinden ürettiği nakitle hem yatırımını yapar hem borç öder ya da kâr payı dağıtır: artı, eksi, eksi. Düşüş evresindeki bir işletme işinden nakit kaybeder ve varlık satarak ayakta durur; yatırım bölümü artıya döner: eksi, artı ve finansman tarafında artı ya da eksi. Kalan üç desen, yani üç bölümün hepsinin eksi ya da hepsinin artı olduğu durumlar ile artı, artı, eksi deseni, sarsılma evresine konur.

Bu sınıflandırmanın değeri, okura doğru soruyu sordurmasındadır. Eksi bir işletme nakdi giriş evresindeki bir şirket için beklenen bir şeydir, olgunluk evresinde ise alarm işaretidir. Büyük bir finansman girişi büyüme evresinde doğaldır, olgun bir işletmede ise neden gerektiği sorulmalıdır. Aynı rakam, evreye göre farklı bir anlam taşır.

Evreler arasındaki geçişler iki çizgiyle izlenebilir. Birincisi işletme nakdinin işaretidir: eksiden artıya döndüğü yıl, işletme giriş evresinden çıkmaya başlar. İkincisi işletme nakdi ile yatırım arasındaki farktır, yani bir önceki derste gördüğümüz serbest nakit akışı: bu fark eksiden artıya döndüğü yıl, işletme yatırımını kendi nakdiyle karşılamaya başlamış ve büyümeden olgunluğa doğru ilerliyordur. Bu iki çizgiyi birkaç yıl boyunca izleyen biri, desenin bir sonraki yıl hangi yöne döneceğini çoğu zaman önceden görebilir. Serbest nakit akışı yıllar içinde eksiye doğru kayan olgun bir işletme ise sarsılmaya ya da düşüşe yaklaşıyor olabilir.

Sınıflandırmanın sınırları da aynı ölçüde önemlidir. Tek bir yılın deseni tek seferlik olaylarla kolayca değişir. Bir arsa satışı yatırım bölümünü artıya çevirebilir ve olgun bir şirketi bir yıllığına düşüş evresinde gösterebilir. Büyük bir satın alma ya da tek bir yeni kredi deseni bir yıllığına değiştirebilir. Bir bölümün sıfıra çok yakın olduğu yıllarda da işaret anlamını yitirir. Bu yüzden desen birkaç yıl boyunca izlenir ve her değişimin arkasında hangi olayın durduğu dipnotlardan okunur. Kısacası sınıflandırma bir hüküm değil, dikkatli bir okurun elindeki bir ilk okumadır; onu doğrulayan ya da çürüten, rakamların arkasındaki olaylardır.

Türkiye'deki tablolarda bir dikkat noktası daha var. Yüksek enflasyon ve kur oynaklığı, işletme sermayesini ve finansman ihtiyacını her yıl sert biçimde değiştirebilir. Olgun bir şirket bile, enflasyonun işletme sermayesine bağladığı para yüzünden bir yıl işletme bölümünde zayıf, finansman bölümünde artı görünebilir. Desen okunurken bu yüzden lira cinsinden büyümenin ne kadarının gerçek, ne kadarının fiyattan geldiği de hesaba katılmalıdır.

Vakalarda

Geçen yılın deseni hiçbir kalıba tam oturmuyor: finansman bölümü artı değil sıfır. Zeynep bunun anlamını görüyor: şirket hâlâ giriş evresinin nakit deseninde, ama yeni para gelmeden, geçmişte toplanan parayla yaşıyor. İşletme nakdindeki kayıp 50'den 35'e, bu yıl 20'ye iniyor; zarar daralıyor. Yatırımcıya vereceği cevabı şöyle kuruyor: "Giriş evresindeyiz ve büyümeye geçişe yaklaşıyoruz. İşletme nakdimiz artıya döndüğü yıl, desenimiz artı, eksi, artıya geçecek. O güne kadar ya mevcut nakdimiz yetecek ya da yeni bir tur gerekecek." Kasadaki 89 milyonu bu yılın bütçesiyle karşılaştırıyor.

Zarar daralmaya devam ederse, nakit yeni bir tura ihtiyaç duymadan büyüme evresine geçişi taşıyabilir. Zeynep sunumuna tek bir grafik koymaya karar veriyor: üç yılın işletme nakdinin eksi 50'den eksi 20'ye yükselişi. Yatırımcının asıl görmek istediği, tek bir yılın deseni değil, o çizginin sıfırı ne zaman geçeceği.

Artı, eksi, artı: üç yıl üst üste büyüme evresi. Elif bu desenin şirket için ne söylediğini düşünüyor. İşletme nakit üretiyor ama yatırım onu aşıyor ve fark her yıl borçla kapanıyor. Desen sağlıklı bir büyümeyi gösterebilir; ama sonsuza kadar sürmez. Ya yatırımlar meyvesini verip işletme nakdi yatırımı geçecek ve şirket olgunluğa, artı, eksi, eksiye geçecek; ya da borç birikmeye devam edecek ve bir gün finansman bölümü artı olmaktan çıkacak. Elif bu yüzden yeni pres hattı teklifinin, şirketin hangi yıl olgunluk desenine geçeceğine katkısını da yazmaya karar veriyor. Olgunluğa geçişin koşulunu da sayıya döküyor: yatırım bugünkü düzeyde kalırsa, işletme nakdinin yatırımı karşılayabilmesi için ne kadar artması gerektiğini hesaplıyor.

İşletme nakdi 24 milyon artarsa ya da yatırım o kadar azalırsa, şirket borç almadan yatırımını karşılar ve deseni artı, eksi, eksiye döner.

Zeynep'in şirketinde desen, zararın daraldığı bir giriş evresini anlattı ve kalıba tam oturmayan bir yılı açıklamayı gerektirdi. Elif'in şirketinde ise üç yıl boyunca değişmeyen bir büyüme deseni, ne zaman sona ereceği sorusunu doğurdu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Evre sayfası: üç yılın desenleri, her yılın evresi ve desen değişimlerinin nedeni.

Özet

1. Nakit akışının üç bölümünün işaretleri birlikte bir işletmenin yaşam evresine dair bir hikâye anlatır.
2. Giriş eksi, eksi, artı; büyüme artı, eksi, artı; olgunluk artı, eksi, eksi desenine karşılık gelir; düşüşte yatırım bölümü artıya döner; kalan desenler sarsılma evresidir.
3. Aynı rakam evreye göre farklı anlam taşır: bir evrede beklenen olan, ötekinde alarm işaretidir.
4. Evre tek bir yıldan değil, birkaç yılın sırasından ve dipnotlardaki olaylarla birlikte okunur.

Kendini sına

1. Zeynep'in şirketinin geçen yılki deseni neden hiçbir kalıba tam oturmuyor ve nasıl yorumlanabilir?
2. Elif'in şirketinin deseni hangi evreyi gösteriyor ve bu evrenin sürdürülebilirliği neye bağlı?
3. Olgun bir şirket bir yıl arsa satarsa deseni nasıl değişir ve bu neden yanıltıcı olabilir?

Yanıtlar

1. Çünkü işletme ve yatırım bölümleri eksi ama finansman bölümü sıfır; şirket o yıl yeni para toplamamış. Desen, giriş evresinin geçmişte toplanan parayla süren hali olarak okunabilir. İşletme nakdindeki kaybın 50'den 35'e ve bütçede 20'ye inmesi, büyüme evresine geçişin yaklaştığını gösterir.
2. Artı, eksi, artı deseniyle büyüme evresini gösteriyor. Sürdürülebilirliği, yatırımların zamanla işletme nakdini yatırımın üstüne çıkarıp çıkarmayacağına bağlıdır; çıkarırsa şirket olgunluğa geçer, çıkarmazsa borç birikir.
3. Yatırım bölümü satış bedeliyle artıya dönebilir ve desen o yıl düşüş evresini andırabilir. Yanıltıcıdır, çünkü değişim işin zayıflamasından değil tek seferlik bir satıştan gelir; birkaç yıllık sıra ve dipnotlar bunu ortaya çıkarır.

Sonraki derse köprü

Bu modülde nakit akış tablosunu bölümlerine, köprüsüne ve evrelerine ayırdık. Sonraki derste bu araçları bir karar anında kullanacaksın: Murat Bey'in şirketi rekor satış yaptığı bir yılda maaş gününü zor karşılıyor; nedenini bulup önündeki seçenekleri tartman gerekecek.