Serbest nakit akışı

Açılış

Elif'in şirketinde yönetim kurulu toplantısında bir ortak sevinçli bir soru soruyor: "FAVÖK'ümüz 144 milyon lira. Bu kadar para üretiyorsak neden her yıl yeni kredi alıyoruz?" Finans müdürü yavaşça bir sayfa açıyor. Üzerinde tek bir satır var: "Serbest nakit akışı: −24 milyon."

Elif bu rakamı ilk kez görüyor. FAVÖK 144 milyon, işletme faaliyetlerinden nakit 66 milyon, serbest nakit akışı eksi 24 milyon. Üç sayı da aynı şirketin aynı yılına ait. Hangisi şirketin gerçekten ne kazandığını ve ne harcayabileceğini söylüyor?

Tek fikir

Serbest nakit akışı, asıl işten üretilen nakitten yatırım harcaması düşülünce kalan paradır. Borç ödemeye, kâr payı dağıtmaya ya da biriktirmeye ancak bu para yeter. Eksiyse işletme, kârlı olsa bile, farkı borçla ya da ortak parasıyla kapatıyordur.

Kavram

Önceki iki derste tabloyu bölümlerine ayırdık ve kârdan nakde giden köprüyü kurduk. Şimdi o tablodan, belki de en çok anılan tek bir sayıyı türetiyoruz. Serbest nakit akışı bu tablodan türetilen bir ölçüdür ve tablonun kendisinde bir satır olarak yer almaz.

Serbest nakit akışının mantığı FAVÖK dersindeki uyarıyı tamamlar. FAVÖK amortismanı dışarıda bırakıyordu ve makinelerin bir gün yenilenmesi gerektiğini saklıyordu. Serbest nakit akışı bu ihtiyacı geri getirir: yatırım harcamasını gerçekten kasadan çıktığı haliyle düşer. Ayrıca FAVÖK'ün görmediği iki kalemi daha içerir, çünkü işletme nakdinden başlar: işletme sermayesine bağlanan parayı ve ödenen vergiyi. Böylece FAVÖK'ten serbest nakit akışına giden yolda üç büyük düşüş görülür: işletme sermayesi, vergi ve faiz, yatırım.

Bu yol, şirketlerin sunumlarda öne çıkardığı rakamlarla okurun asıl sorusu arasındaki mesafeyi gösterir. Yatırımcı sunumları çoğu zaman FAVÖK'le açılır, çünkü büyük ve istikrarlı bir rakamdır. Kredi veren bir banka ya da kâr payı bekleyen bir ortak için asıl soru ise borcun ve payın hangi paradan ödeneceğidir. Bu paranın kaynağı serbest nakit akışıdır. Uzun yıllar boyunca serbest nakit akışı eksi kalan ve farkı sürekli borçla kapatan bir işletme, büyümesi kâr getirmeye başlamadan borcunun ağırlığı altında kalabilir.

Yatırım harcamasının iki parçası vardır ve ikisi aynı anlamı taşımaz. Bakım yatırımı, işletmenin bugünkü işini sürdürmek için zorunludur; ertelenirse makine parkı eskir ve ileride üretim düşer. Büyüme yatırımı ise yeni kapasite, yeni ürün ya da yeni pazar içindir ve işletmenin tercihidir. Serbest nakit akışı eksi olan bir işletme, bu eksinin bakım yatırımından mı büyüme yatırımından mı geldiğini ayırmalıdır. Büyümek için harcayıp eksiye düşen bir işletme ile işini sürdürmeye bile parası yetmeyen bir işletme çok farklı durumdadır.

Bakım yatırımı tablolarda ayrı bir satır olarak gösterilmez ve tahmin edilmesi gerekir. Yaygın bir yaklaşım, yıllık amortismanı bakım yatırımının kaba bir ölçüsü olarak kullanmaktır: varlıklar her yıl amortisman kadar eskiyorsa, aynı tutar kadar yenilenmeleri gerekir. Türkiye'de bu yaklaşımın bir zayıflığı vardır. Amortisman tarihî maliyet üzerinden ayrılır; yıllar önce alınmış bir makinenin amortismanı eski fiyatlarla hesaplanır. Yüksek enflasyonda o makineyi bugün yenilemek amortismanın gösterdiğinden çok daha pahalıdır. Bu yüzden amortisman, bakım yatırımını olduğundan küçük gösterir ve serbest nakit akışını olduğundan iyi gösterebilir.

Serbest nakit akışının tek bir standart tanımı yoktur. Muhasebe standartları bu ölçüyü tanımlamaz ve şirketler onu farklı biçimlerde hesaplar: bazıları faizi düşmeden önce, bazıları sonra; bazıları kira ödemelerini dahil ederek, bazıları etmeden. Değerleme derslerinde göreceğimiz gibi, işletmenin bütün yatırımcılarına ait serbest nakit akışı ile yalnızca ortaklara kalan serbest nakit akışı da ayrı ölçülerdir. Bir şirketin açıkladığı serbest nakit akışını okurken, düzeltilmiş kârda olduğu gibi, nasıl hesaplandığını sormak gerekir.

Vakalarda

Ortağın sorusunun cevabı bu iki satırda. FAVÖK'ün 144 milyonu, işletme sermayesi, faiz ve vergi düşülünce 66 milyona iniyor; 90 milyonluk yatırım düşülünce de eksiye geçiyor. Şirket her yıl yeni kredi alıyor, çünkü yatırımlarını işinden ürettiği nakitle karşılayamıyor. Elif bu eksinin ne kadarının zorunlu olduğunu soruyor. Finans müdürü yıllık amortismanın 60 milyon olduğunu, bunun bakım yatırımının kaba bir ölçüsü sayılabileceğini söylüyor.

Şirket yalnızca mevcut kapasitesini korusaydı, yılda 6 milyon lira serbest nakit üretecekti. Eksi 24 milyon, 30 milyonluk büyüme yatırımından ve büyümenin işletme sermayesine bağladığı paradan geliyor: yeni pres hattı ve yeni müşteri için kurulan hat. Elif bu ayrımın önemini görüyor: şirket batmıyor, büyüyor ve büyümesini borçla finanse ediyor. Ama finans müdürü bir uyarı ekliyor: amortisman eski makinelerin tarihî maliyetiyle hesaplandığı için, aynı makineleri bugünkü fiyatlarla yenilemenin maliyeti 60 milyondan fazla olabilir. Gerçek bakım ihtiyacı büyükse, şirketin büyüme yatırımı yapmadan bile serbest nakdi eksiye düşebilir. Elif bunu sayıyla görmek istiyor. Teknik ekip, eskiyen makinelerin bugünkü fiyatlarla yıllık yenileme ihtiyacını yaklaşık 80 milyon lira olarak tahmin ediyor.

Amortismanla hesaplanan artı 6 milyon, gerçek yenileme maliyetiyle eksi 14 milyona dönüşüyor. Şirket büyüme yatırımı yapmasa bile, makine parkını bugünkü fiyatlarla yerinde tutmak için borçlanmak zorunda kalabilir.

Yatırımın 9 milyonu amortisman düzeyinde, yani bakım; kalan 3 milyonu büyüme. Serbest nakit akışı artı, ama küçük. Kredi sözleşmesine göre şirket bu yıl 8 milyon lira anapara ödedi; serbest nakdin iki katı. Aradaki 4 milyon kasadan çıktı. Ortakların istediği kâr payını düşündüğünde Murat Bey sonucu görüyor: 24 milyonluk kâr ediyoruz, ama dağıtılabilecek serbest nakit 4 milyon ve onun da tamamı kredi taksidine gidiyor. Kâr payı ancak yatırımlar azalırsa, alacaklar tahsil edilirse ya da yeni borç alınırsa ödenebilir. Genel kurul öncesi önerisini bu rakama göre yeniden yazıyor: bu yıl kâr payı yerine bayi alacaklarının tahsilatına odaklanmak. Alacaklar geçen yılın düzeyine dönerse serbest nakit 18 milyon artacak ve kâr payı bu paradan, borçlanmadan ödenebilecek.

Elif'in şirketinde güçlü bir FAVÖK, eksi bir serbest nakit akışının üstünü örtüyordu. Konya'daki şirkette ise 24 milyonluk kârdan dağıtılabilecek para neredeyse hiç kalmamıştı.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Serbest nakit sayfası: işletme nakdi, yatırım harcaması, serbest nakit akışı, amortisman ve bakım düzeyindeki serbest nakit akışı.

Özet

1. Serbest nakit akışı, işletme nakdinden yatırım harcaması düşülerek bulunur ve dağıtılabilecek ya da biriktirilebilecek parayı gösterir.
2. FAVÖK'ten serbest nakit akışına inerken işletme sermayesi, faiz, vergi ve yatırım düşülür.
3. Yatırım harcaması bakım ve büyüme olarak ayrılmalıdır; eksi bir serbest nakit akışının anlamı hangisinden geldiğine bağlıdır.
4. Serbest nakit akışının tek bir standart tanımı yoktur ve yüksek enflasyonda amortisman bakım ihtiyacını küçük gösterir.

Kendini sına

1. Elif'in şirketinde 144 milyonluk FAVÖK nasıl eksi 24 milyonluk serbest nakit akışına dönüşüyor?
2. Elif'in şirketinin bakım düzeyindeki serbest nakit akışı nedir ve bu rakam neden iyimser olabilir?
3. Murat Bey'in şirketi 24 milyon kâr ettiği halde neden kâr payı dağıtmakta zorlanıyor?

Yanıtlar

1. FAVÖK'ten 44 milyon işletme sermayesi, 30 milyon faiz ve 4 milyon vergi düşülünce işletme nakdi 66 milyon kalır. 90 milyonluk yatırım harcaması düşülünce serbest nakit akışı eksi 24 milyon olur.
2. Yatırım yerine 60 milyonluk amortisman düşülünce 6 milyon lira. İyimser olabilir, çünkü amortisman eski makinelerin tarihî maliyetiyle hesaplanır; yüksek enflasyonda aynı makineleri bugün yenilemek daha pahalıdır ve gerçek bakım ihtiyacı 60 milyondan büyük olabilir. Teknik ekibin tahmini olan 80 milyonla hesaplanınca bakım düzeyindeki serbest nakit eksi 14 milyona düşer.
3. Çünkü serbest nakit akışı yalnızca 4 milyon lira: 16 milyonluk işletme nakdinden 12 milyonluk yatırım düşülünce kalan. Bu tutar 8 milyonluk kredi taksidine bile yetmiyor. Kâr payı ancak yatırımlar azalırsa, alacaklar tahsil edilirse ya da yeni borç alınırsa ödenebilir.

Sonraki derse köprü

Elif'in şirketi işinden nakit üretiyor, bunun fazlasını yatırıma koyuyor ve farkı borçla kapatıyordu; Murat Bey'in şirketi ise üretip, yatırıp, borç ödüyordu. Bu iki desen, üç bölümün işaretleriyle birlikte okununca bir şirketin yaşam evresini anlatır. Sonraki ders nakdin hikâyesini okuyor: işaret desenlerinden bir şirketin hangi evrede olduğunu çıkarmayı.