İşletme sermayesindeki değişim

Açılış

Elif'in şirketi yeni bir otomobil üreticisiyle büyük bir sözleşme imzaladı ve satışlar bir yılda 1.000 milyondan 1.200 milyon liraya çıktı. Yönetim kutlama yaparken finans müdürü genel müdüre bir uyarı notu gönderiyor: "Büyüme nakit istiyor. Gelecek yıl kısa vadeli kredi ihtiyacımız artacak."

Elif notu okuyunca şaşırıyor ve sorusunu yüksek sesle soruyor. Daha çok satıyoruz, daha çok kâr ediyoruz; neden daha çok borca ihtiyacımız olsun? Pres bölümünde her gün daha fazla parça basılıyor, depo daha dolu, müşteriye giden faturalar daha büyük. Ama bütün bu hareketliliğin kasaya ne zaman yansıyacağını bilmiyor.

Tek fikir

Bir işletmenin satışları büyüdükçe müşterilerden alacakları ve depodaki stoğu da büyür; bu büyüme nakit bağlar. Tedarikçilere borç da büyür ve bu bir kısmını telafi eder. Aradaki fark, büyüyen bir işletmenin kâr ederken nakit tüketmesinin en yaygın nedenidir.

Kavram

Kârdan nakde köprüde alacak, stok ve borçtaki değişimlerin kârı nakde çevirirken düzeltildiğini gördük. Bu ders o üç kalemi bir arada, bir işletmenin günlük işini döndürmek için bağladığı para olarak ele alıyor.

Bir üretici düşünelim. Hammaddeyi alır, işler, mamulü depoda bekletir, satar ve müşteriye vade verir. Bu zincirin her halkasında para bir yerde bekler: depoda stok olarak, müşteride alacak olarak. Tedarikçiler de üreticiye vade verdiği için bekleyen paranın bir kısmını onlar finanse eder. Ticari işletme sermayesi, geri kalanı, yani işletmenin kendi cebinden ya da bankadan bulması gereken kısmı gösterir.

İki tanımın ayrılmasının bir nedeni var. Geniş tanım olan işletme sermayesi nakdi ve kısa vadeli kredileri de içerir; bu yüzden bir işletme kısa vadeli kredi alıp kasaya koyduğunda değişmez, ama işin kendisi hakkında da pek bir şey söylemez. Ticari işletme sermayesi ise yalnızca asıl işten doğan üç kalemi içerir ve işletmenin satış, üretim ve satın alma kararlarının ne kadar para bağladığını doğrudan gösterir. Analistler bu yüzden büyümenin nakit ihtiyacını hesaplarken çoğunlukla dar tanımı kullanır.

Kârdan nakde köprüde Murat Bey'in şirketinde gördüğümüz satırlar aslında bu dar tanımın değişimiydi.

O yıl işletme sermayesine bağlanan 22 milyon, 24 milyonluk kârın neredeyse tamamıydı.

Bu tutar satışlarla birlikte hareket eder. Bir işletme her bir liralık satış için ortalama olarak belirli bir miktar alacak ve stok taşır. Satış büyüdükçe bu tutar da büyür, çünkü daha büyük faturalar ve daha dolu depolar demektir. Büyümenin nakit maliyeti budur: ticari işletme sermayesinin satışa oranı sabit kalsa bile, satışın artışı kadar ek işletme sermayesi gerekir. Bu para nakit akış tablosunda işletme bölümünde bir eksi olarak görünür ve kârın bir kısmını yer.

Aynı mekanizma tersine de çalışır. Satışları düşen bir işletme alacaklarını tahsil eder, stoklarını eritir ve işletme sermayesi küçülürken nakit serbest kalır. Bu yüzden küçülen bir şirket, zor bir yılda kasasının şaşırtıcı biçimde dolduğunu görebilir; bu nakit kalıcı değildir, iş hacminin azalmasının geçici sonucudur. Nakit akış tablosunu okuyan biri, işletme nakdindeki bir artışın kârdaki iyileşmeden mi yoksa işletme sermayesinin küçülmesinden mi geldiğini ayırmalıdır.

Bazı işletmelerde ticari işletme sermayesi eksidir. Müşterileri peşin ödeyen, stoğu hızla satan ve tedarikçilerine vadeli ödeyen işletmelerde, örneğin marketlerde ve birçok e-ticaret şirketinde, tedarikçiler işletmenin bütün stoğunu ve fazlasını finanse eder. Bu işletmeler büyüdükçe nakit bağlamaz, tersine nakit serbest bırakır. Ama bu avantaj kırılgandır: tedarikçiler vadeyi kısaltırsa ya da satış durursa, ters yönde hızla nakit çıkışı başlar.

Türkiye'de işletme sermayesinin bir de enflasyon boyutu vardır. Fiyatlar her yıl hızla arttığında, satış adedi hiç değişmese bile lira cinsinden satış büyür ve alacak ile stok da lira olarak büyür. Bu, gerçek bir büyüme olmadan işletme sermayesine her yıl ek nakit bağlanması demektir. Enflasyonda işletme sermayesinin davranışı ileride ayrı bir dersin konusu; burada bilinmesi gereken, lira cinsinden büyümenin de nakit istediğidir.

Vakalarda

Her 100 liralık ek satış, 22 liralık ek işletme sermayesi istiyor. 200 milyonluk büyüme, şirketin 44 milyon lirasını müşterilere ve depoya bağlıyor. Şirketin aynı yılki net kârı 10 milyon liraydı; büyümenin istediği nakit kârın dört katından fazla. Finans müdürünün uyarısı buradan geliyor: büyüme ne kadar kârlı olursa olsun, parası önce bulunmak zorunda. Elif kendi bölümüne düşen payı düşünüyor: pres bölümünün yarı mamul stokunu azaltmak, şirketin büyüme için ihtiyaç duyacağı krediyi doğrudan küçültecek. Bölümün her gün ihtiyaçtan bir gün fazla stok tutması, artık ona bir verimlilik değil bir finansman sorunu olarak görünüyor. Bu 44 milyonun büyük kısmı kısa vadeli krediyle karşılanacaksa, faizi de büyümenin gerçek maliyetine eklenmeli.

Ticari işletme sermayesi sıfırın altında: tedarikçiler şirketin stoğunun tamamını ve fazlasını finanse ediyor. Zeynep bunun ne anlama geldiğini hesaplıyor: satış aynı oranlarla 60 milyondan 90 milyona çıkarsa, eksi tutar da büyüyecek ve şirket bu büyümeden nakit kazanacak.

Zararlı bir şirket için küçük ama gerçek bir kaynak. Finans müdürü bir uyarı da ekliyor: bu kaynak tedarikçilerin iyi niyetine bağlı. Şirketin zararlarını gören bir tedarikçi vadeyi bir aya indirirse, ticari borç yarıya iner ve şirket bir gecede 6 milyon lira ödemek zorunda kalır. Zeynep, peşin alınan yıllık üyeliklerin de aynı mantıkla çalıştığını fark ediyor: müşteri parayı önce ödüyor, şirket hizmeti sonra veriyor. Kendi alanına dönünce bir şey daha görüyor: kampanyalar için önceden alınıp depoda haftalarca bekleyen ürünler, tedarikçilerin finanse ettiği bu avantajın bir kısmını tüketiyor. Stok ne kadar hızlı satılırsa, tedarikçiye ödeme gününden önce o kadar çok para kasaya girmiş oluyor.

Elif'in şirketinde büyüme, kârın birkaç katı nakit istiyordu. Zeynep'in şirketinde ise aynı büyüme, tedarikçiler vade verdiği sürece nakit getiriyordu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: İşletme sermayesi sayfası: iki yılın ticari işletme sermayesi ve satışa oranı, yüzde 20 büyümenin nakit ihtiyacı ve net kârla karşılaştırması.

Özet

1. Ticari işletme sermayesi, alacak ve stokların toplamından ticari borçların düşülmesiyle bulunur ve işletmenin günlük işine bağladığı parayı gösterir.
2. Satış büyüdükçe işletme sermayesi de büyür ve nakit bağlar; kârlı bir büyüme bile kârından fazla nakit isteyebilir.
3. Satışı küçülen işletmede işletme sermayesi çözülür ve geçici olarak nakit serbest kalır.
4. Ticari işletme sermayesi eksi olan işletmeler büyüdükçe nakit kazanır, ama bu avantaj tedarikçi vadelerine bağlıdır ve kırılgandır.

Kendini sına

1. Elif'in şirketinde satış 1.000 milyondan 1.200 milyona çıkınca işletme sermayesine ne kadar ek nakit bağlanıyor ve neden?
2. Zeynep'in şirketi büyüdükçe neden nakit kazanıyor ve bu durumu ne bozabilir?
3. Satışları düşen bir şirketin işletme nakdinin artması neden dikkatle okunmalıdır?

Yanıtlar

1. 44 milyon lira. Ticari işletme sermayesi satışın 0,22'si; satış 1.200 milyona çıkınca 264 milyon gerekir ve bu, önceki 220 milyondan 44 milyon fazladır. Alacaklar ve stoklar satışla birlikte büyüdüğü için bu para müşterilerde ve depoda bağlanır.
2. Çünkü müşteriler peşin ödüyor ve tedarikçilere iki ay sonra ödeniyor; ticari işletme sermayesi eksi 3 milyon ve büyüdükçe daha da eksiye gidiyor. Satış 90 milyona çıkınca 1,5 milyon nakit serbest kalır. Tedarikçiler vadeyi kısaltırsa ya da satış durursa bu mekanizma tersine işler.
3. Çünkü artış kârdaki bir iyileşmeden değil, alacakların tahsil edilmesinden ve stokların erimesinden gelebilir. Bu geçici bir kaynaktır; satışlar dengelendiğinde biter ve işletmenin asıl gücü hakkında yanıltıcı bir izlenim verir.

Sonraki derse köprü

İşletme nakdi, işletme sermayesinin bağladığı para düşüldükten sonra kalan tutardı. Ama bu nakdin tamamı serbest değildir: makineler yıprandıkça yenilenmeli, işletme büyüdükçe yeni yatırım yapılmalıdır. Sonraki ders serbest nakit akışını hesaplıyor: işletme nakdinden yatırım harcaması düşüldükten sonra kurumun gerçekten serbest kalan parasını.