Kârdan nakde köprü

Açılış

Murat Bey nakit akış tablosunun ilk satırına bakıyor: "Dönem kârı: 24 milyon." Birkaç satır aşağıda "İşletme faaliyetlerinden net nakit: 16 milyon" yazıyor. Arada beş satır var ve her birinin önünde ya artı ya eksi işareti. Bir satır amortisman, bir satır karşılıklar, ötekiler alacaklar, stoklar, borçlar.

Murat Bey'in kafasını karıştıran ilk satır. "Amortisman neden artı? Amortisman bir gider değil mi? Gideri kâra geri eklersek kâr şişmez mi?" Muhasebe müdürü gülümsüyor: "Kârı şişirmiyoruz. Kârın içinde kasadan hiç çıkmamış giderler var; onları geri koyuyoruz. Kasaya girmemiş gelirler de var; onları çıkarıyoruz. Sonunda elimizde kasanın gerçek hareketi kalıyor."

Tek fikir

Dolaylı yöntem, net kârdan başlayıp iki tür düzeltmeyle işletme faaliyetlerinin nakdine iner. Birincisi, amortisman ve karşılık gibi kasadan çıkmayan giderleri geri ekler. İkincisi, alacak, stok ve borçlardaki değişimlerle kârın tahakkuk esasıyla kasa arasındaki zamanlama farkını kapatır.

Kavram

Bir önceki derste nakit akış tablosunun üç bölümünü gördük ve işletme bölümünün iki biçimde sunulabildiğini öğrendik. Şirketlerin çoğunun kullandığı ve okurun en sık karşılaştığı biçim, net kârdan başlayan dolaylı yöntemdir. Bu ders o köprüyü satır satır kuruyor.

Köprünün mantığı, kârın nasıl hesaplandığını tersinden okumaktır. Tahakkuk esasında gelir, mal ya da hizmet devredildiğinde yazılır; para o gün gelmemiş olabilir. Gider, ilgili olduğu döneme yazılır; para o gün çıkmamış ya da çok önce çıkmış olabilir. Kâr bu yüzden kasadan farklıdır ve dolaylı yöntem bu farkı iki adımda kapatır.

İlk adım nakit dışı giderleri geri eklemektir. Bir makinenin parası, alındığı yıl yatırım bölümünde kasadan çıkmıştır. Sonraki yıllarda ayrılan amortisman kârı azaltır ama kasadan bir lira daha çıkarmaz. Bu yüzden amortisman net kâra geri eklenir. Garanti karşılığı ya da dava karşılığı da öyledir: bu yıl gider yazılır, ama para ancak tamir yapıldığında ya da tazminat ödendiğinde çıkar. Geri ekleme kârı şişirmez; yalnızca kârın içinde hiç ödenmemiş giderleri ayıklar. Bu yüzden amortismanın kendisi bir nakit kaynağı değildir: amortisman artsa da kasaya fazladan bir lira girmez, yalnızca kâr düşer ve geri ekleme büyür; ikisi birbirini götürür.

İkinci adım kısa vadeli varlık ve borçlardaki değişimleri düzeltmektir. Alacaklar arttıysa, satış yazılmış ama parası gelmemiştir; artış kârdan düşülür. Stok arttıysa, kasadan çıkan para henüz gidere dönüşmemiş, depoda bekliyordur; artış kârdan düşülür. Tedarikçilere borç arttıysa, gider yazılmış ama para henüz ödenmemiştir; artış kâra eklenir. Azalışlar tersine çalışır: alacaklar azaldıysa geçmiş yılların satışları tahsil edilmiştir ve bu kâra eklenir. Kural kısaca şudur: işletmenin elindeki kısa vadeli varlıkların artışı nakdi bağlar, borçlarının artışı nakdi serbest bırakır.

Bir de yatırım ve finansmana ait kalemler vardır. Bir arsa satışından doğan kazanç kâra girmiştir, ama satışın parası yatırım bölümünde gösterilecektir; aynı parayı iki kez saymamak için kazanç işletme bölümünde kârdan düşülür. Ödenen faiz, şirket onu finansman bölümünde gösteriyorsa, aynı mantıkla işletme bölümünden ayıklanır.

Köprünün değeri, kârın kalitesini göstermesindedir. Kârı işletme nakdine yakın olan bir şirketin kârı büyük ölçüde paraya dönüşmektedir. Kârı işletme nakdinden sürekli yüksek olan bir şirket ise ya hızla büyüyor ve alacak ile stok biriktiriyordur ya da kârının bir kısmı tahminlere ve iyimser kayıtlara dayanıyordur. Hangisinin olduğunu köprünün satırları söyler.

Bu farkı tek bir sayıyla izlemenin basit bir yolu, işletme nakdini net kâra bölmektir. Oran bire yakınsa kâr büyük ölçüde paraya dönüşmüştür. Oran bir yıl düşükse bu çoğu zaman büyüme ya da mevsimsellikle açıklanabilir. Oran yıllar boyunca düşük kalıyorsa, kârın bir kısmı ya sürekli alacak ve stok olarak birikmekte ya da hiç gerçekleşmeyecek tahminlere dayanmaktadır. Oranın birden yüksek olması da kendiliğinden iyi haber değildir: amortismanı büyük, yatırım ihtiyacı yüksek bir işletmede oran yüksek çıkar ama bu nakit, makineleri yenilemek için harcanmak zorundadır. Oranı okurken bu yüzden yatırım bölümüne de bakmak gerekir.

Vakalarda

Köprü 16 milyonda bitiyor, tablonun gösterdiği rakamda. Murat Bey satırları kendi diliyle okuyor: amortisman ve garanti karşılığı kârı 14 milyon azaltmış ama kasadan para çıkarmamış; geri eklenince 38 milyona çıkıyoruz. Sonra bayilerin henüz ödemediği 18 milyon ve depoda bekleyen 7 milyonluk makine bu nakdin 25 milyonunu bağlamış. Tedarikçilerden fazladan aldığımız 3 milyonluk vade bunun küçük bir kısmını telafi etmiş.

Murat Bey bir senaryo daha soruyor: bayilerin vadesi kısaltılıp alacaklar hiç artmasaydı ne olurdu?

Aynı kâr, aynı satış, yalnızca tahsilat zamanı farklı; işletme nakdi iki katından fazla. Murat Bey satış ekibinin primlerinin yalnızca satışa değil tahsilata da bağlanmasını önermeye karar veriyor. Satış yazmak kolay; şirketi ayakta tutan, o satışın parasının vadesinde kasaya girmesi.

Kasaya yansıyan para Kerem'in daha önce sandığından fazla, ama yine de kârın altında. Kerem iki şeyi ayırıyor. Birincisi, amortismanı geri eklemek hastaneye para kazandırmıyor; cihazların parası yıllar önce ödenmişti ve yenilenmeleri gerektiğinde yeniden ödenecek. İkincisi, kârla nakit arasındaki farkın neredeyse tamamı alacak artışından geliyor. Kâr kalitesi sorusu hastanede bir tahsilat sorusu. İki işletmeyi yan yana koyunca, kârın paraya dönüşme oranı da karşılaştırılabiliyor.

Hastanenin oranı daha yüksek, ama bunun bir kısmı 12 milyonluk cihaz amortismanından geliyor; o cihazlar yenilenirken bu nakdin büyük kısmı yatırım bölümünde yeniden harcanacak. Murat Bey'in şirketinde ise düşük oranın nedeni amortisman değil, bayilerde ve depoda bekleyen para.

Murat Bey'in şirketinde köprü, kârın üçte birinin bayilerde ve depoda beklediğini gösterdi. Kerem'in hastanesinde ise önceki kaba bir hesabı düzeltti ve farkın hangi satırdan geldiğini netleştirdi.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Köprü sayfası: net kâr, en büyük üç düzeltme ve yönleri, işletme nakdi ve iki yılın oranı.

Özet

1. Dolaylı yöntem net kârdan başlar ve işletme faaliyetlerinin nakdine iki adımda iner.
2. İlk adımda amortisman ve karşılık gibi nakit dışı giderler geri eklenir; bu geri ekleme bir nakit kaynağı değildir.
3. İkinci adımda alacak ve stok artışları kârdan düşülür, borç artışları kâra eklenir; azalışlar tersine çalışır.
4. Kâr ile işletme nakdi arasındaki fark kârın kalitesini gösterir; sürekli büyük bir fark sorulması gereken bir sorudur.

Kendini sına

1. Konya'daki şirkette 24 milyonluk kârdan 16 milyonluk işletme nakdine nasıl iniliyor?
2. Amortismanın geri eklenmesi neden şirkete para kazandırmaz?
3. Kerem'in hastanesinde kâr ile işletme nakdi arasındaki farkın en büyük kaynağı nedir?

Yanıtlar

1. Önce 9 milyon amortisman ve 5 milyon garanti karşılığı geri eklenir ve 38 milyona çıkılır. Sonra 18 milyon alacak artışı ve 7 milyon stok artışı düşülür, 3 milyon borç artışı eklenir: 38 − 18 − 7 + 3 = 16 milyon.
2. Çünkü amortisman kasadan para çıkarmayan bir giderdir; makinenin parası alındığı yıl yatırım bölümünde ödenmişti. Geri ekleme yalnızca kârı hesaplarken düşülen bu nakit dışı gideri ayıklar. Amortisman artsa kâr aynı tutarda düşer ve ikisi birbirini götürür.
3. Alacakların 20 milyon artması. Hastane yıl boyunca hizmet verip kârını yazdı, ama bu hizmetlerin parasının önemli bir kısmı yıl sonunda hâlâ sigortalardan ve kurumlardan tahsil edilmeyi bekliyordu.

Sonraki derse köprü

Murat Bey'in köprüsünde en büyük kalemler alacaklar ve stoklardı: kârın üçte birini bağlayan iki satır. Bu kalemlerin nakdi nasıl bağladığı ve nasıl serbest bıraktığı ayrı bir dikkat istiyor. Sonraki ders işletme sermayesindeki değişimi, alacak, stok ve ticari borçtaki hareketlerin nakde etkisini ayrıntılı olarak işliyor.