Üç bölüm

Açılış

Murat Bey bilanço notunu bitirdiğinde aklında bir soru kalmıştı: şirket 24 milyon kâr etmişti, ama yılı kasada dört milyon eksikle kapatmıştı. Para nereye gitti? Bilanço ona ipuçları vermişti: alacaklar büyümüştü, stok büyümüştü, borçlar yerinde duruyordu. Ama bu ipuçlarını tek bir hesapta birleştiren bir tablo yoktu.

Muhasebe müdürü ona yıllık raporun üçüncü tablosunu gösteriyor: "Nakit akış tablosu. Kâr ile kasa arasındaki farkı burada görürsün." Murat Bey tabloyu açınca üç büyük başlık görüyor ve her birinin altında bir artı ya da eksi işaretli toplam. Hangisinin iyi, hangisinin kötü haber olduğunu henüz bilmiyor ve okumaya en üstten başlıyor.

Tek fikir

Nakit akış tablosu, bir dönem boyunca kasaya giren ve çıkan parayı üç kaynağa ayırır: işletmenin asıl işi, yatırımları ve finansmanı. Üç bölümün toplamı nakdin yıl içindeki değişimini verir. Her bölümün işareti ve büyüklüğü, işletmenin hangi aşamada olduğunu ve parasını nereden bulup nereye harcadığını anlatır.

Kavram

Gelir tablosu bir dönemin kârını, bilanço bir günün duruşunu gösterdi. Üçüncü tablo, aynı dönemin nakit hareketlerini kayda geçirir. Tahakkuk esasıyla tutulan kârın aksine, nakit akış tablosu yalnızca gerçekten el değiştiren parayı sayar.

TMS 7, nakit akışlarının üç gruba ayrılmasını ister. İşletme faaliyetleri, müşterilerden tahsilatları, tedarikçilere ve çalışanlara ödemeleri, vergi ödemelerini kapsar; işletmenin kendi işinden nakit üretip üretemediğini gösterir. Yatırım faaliyetleri, makine, bina, yazılım gibi uzun vadeli varlıkların alımını ve satımını, başka şirketlerin satın alınmasını kapsar; işletmenin geleceğe ne kadar para koyduğunu gösterir. Finansman faaliyetleri, kredi alınmasını ve geri ödenmesini, ortaklardan sermaye toplanmasını ve kâr payı ödenmesini kapsar; işletmenin parasını kimden bulduğunu ve kime geri verdiğini gösterir.

Üç bölümün toplamı, dönem başındaki nakit ile dönem sonundaki nakit arasındaki farka eşittir. Bu basit eşitlik tablonun omurgasıdır ve her nakit akış tablosunda kontrol edilmelidir: bilançodaki iki nakit rakamı arasındaki fark, üç bölümün toplamıyla tutmalıdır.

İşletme bölümü iki farklı biçimde sunulabilir. Doğrudan yöntemde müşterilerden tahsil edilen para, tedarikçilere ve çalışanlara ödenen para tek tek satır olarak gösterilir; bir banka hesap özetinin özetine benzer. Dolaylı yöntemde ise net kârdan başlanır ve kârı nakde çeviren düzeltmeler eklenip çıkarılır. TMS 7 doğrudan yöntemin tercih edildiğini, çünkü gelecekteki nakit akışlarını tahmin etmeye daha çok yardım ettiğini söyler; ama uygulamada şirketlerin çoğu dolaylı yöntemi kullanır, çünkü muhasebe kayıtlarından daha kolay hazırlanır. Okurun karşısına çıkan tablo bu yüzden çoğunlukla bir kâr rakamıyla başlar.

Bölümlerin sınırı her şirkette aynı yerden geçmez. TMS 7, finansal kuruluşlar dışındaki işletmelere faiz ve temettü ödemelerini nereye koyacakları konusunda bir seçim bırakır: ödenen faiz işletme faaliyetlerinde de, finansman faaliyetlerinde de gösterilebilir. Türkiye'de yüksek faiz ödeyen şirketler için bu seçim önemlidir. Faizi finansman bölümüne koyan bir şirketin işletme faaliyetlerinden nakit akışı, faizi işletme bölümünde gösteren bir şirketinkinden yüksek görünür, oysa iki şirketin asıl işi aynı nakdi üretiyor olabilir. Bu yüzden iki şirketi karşılaştırmadan önce faizin hangi bölümde durduğunu dipnottan okumak gerekir.

Tablonun asıl gücü, üç bölümün işaretlerini birlikte okumakta yatar. Asıl işinden nakit üreten, bunun bir kısmını yatırıma ayıran ve kalanla borç ödeyip kâr payı dağıtan bir işletmenin deseni artı, eksi, eksidir; olgun bir işin tipik görüntüsüdür. Henüz kendi işinden nakit üretemeyen, yatırım yapan ve bunu yatırımcı parasıyla finanse eden genç bir işletmenin deseni eksi, eksi, artıdır. Asıl işi nakit kaybeden ama yatırım bölümü artı olan bir işletme ise çoğu zaman varlık satarak ayakta kalmaya çalışıyordur. Desen tek başına hüküm vermez, ama hangi soruların sorulacağını söyler.

Ekonomi Akademisi'nin nakit akış tablosu dersi üç bölümü, dolaylı yöntemi ve serbest nakit akışını bir işletme üzerinden kurar. Bu ders üç bölümün sınırlarına, faizin sınıflandırma seçimine ve işaret desenlerinin okunmasına odaklanıyor; kârdan nakde giden köprü ayrı bir dersin konusu.

Vakalarda

İki rakam tutuyor; tablo, bilançonun gösterdiği 4 milyonluk düşüşü üç kaynağa ayırıyor. Murat Bey deseni okuyor: artı, eksi, eksi. Şirket kendi işinden nakit üretiyor, makinelere yatırım yapıyor ve borcunu ödüyor; olgun bir işin deseni. Ama bir şey dikkatini çekiyor: işletme faaliyetlerinden gelen 16 milyon, 24 milyonluk kârın üçte ikisi.

Kârın üçte biri kasaya girmemiş. Bilanço notunda gördüğü alacak ve stok artışı bu farkın arkasında duruyor; ayrıntısı bir sonraki derste. Bir şeyi daha görüyor: işletmenin ürettiği nakit, yatırım ve kredi geri ödemesini birlikte karşılamaya yetmemiş ve aradaki 4 milyon kasadan çıkmış. Bu desen bir yıl sürerse sorun değil; her yıl tekrar ederse kasa eriyecek. Murat Bey son olarak dipnottan faizin yerini kontrol ediyor: yıl içinde ödenen 4 milyon liralık kredi faizi işletme bölümünde gösterilmiş. Şirket faizi finansman bölümüne koymayı seçseydi tablo başka görünecekti.

Asıl iş aynı, kasaya giren para aynı; yalnızca bir satırın yeri değişince işletme nakdi dörtte bir büyük görünüyor.

Desen eksi, eksi, sıfır: şirket kendi işinden nakit kaybediyor, yatırım yapıyor ve bunu geçmişte toplanan parayla karşılıyor. Zeynep işletme faaliyetlerinden çıkışın 40 milyonluk zarardan neden daha küçük olduğunu soruyor; finans müdürü amortisman ve hisse bazlı ödemeler gibi nakit çıkmayan giderlerin zarara dahil olduğunu, ama kasadan çıkmadığını söylüyor.

Yeni bir satın alma yapılmaz ve işletme çıkışı aynı kalırsa, nakit iki buçuk yıldan biraz fazla yetecek. Zeynep bu rakamı özkaynak dersinde hesapladığı 1,75 yılla karşılaştırıyor: zarar hızıyla özkaynak, nakit hızıyla kasa farklı sürede tükeniyor. Hangisinin önce sınır olacağını görmek için ikisini de izlemeye karar veriyor.

Murat Bey'in şirketinde tablo, kârın neden kasaya tam yansımadığını sordurdu. Zeynep'in şirketinde ise zararlı bir işin kaç yıl daha ayakta kalabileceğini hesaplattı.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Nakit akışı sayfası: iki yılın üç toplamı, desenler, bilançoyla tutma kontrolü ve faizin bölümü.

Özet

1. Nakit akış tablosu bir dönemin nakit hareketlerini işletme, yatırım ve finansman faaliyetlerine ayırır.
2. Üç bölümün toplamı, bilançodaki iki nakit rakamı arasındaki farka eşittir.
3. Faiz ve temettülerin hangi bölümde gösterileceği şirketin seçimine bırakılmıştır; karşılaştırmadan önce okunmalıdır.
4. Üç bölümün işaret deseni, işletmenin aşamasını ve parasını nereden bulup nereye harcadığını gösterir.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketinin üç bölümünün toplamı nedir ve bu rakam bilançoyla nasıl karşılaştırılır?
2. Zeynep'in şirketinin deseni nedir ve bu desen neyi anlatır?
3. İki şirketten biri faizi işletme, öteki finansman bölümünde gösteriyorsa işletme nakit akışları neden doğrudan karşılaştırılamaz?

Yanıtlar

1. 16 milyon giriş, 12 milyon yatırım çıkışı ve 8 milyon finansman çıkışı toplamda 4 milyon liralık azalış verir. Bilançoda nakit de tam bu kadar azaldığı için iki rakam tutar; tablo düşüşü üç kaynağa ayırır.
2. Eksi, eksi, sıfır: şirket kendi işinden nakit kaybediyor, satın alma ve yazılım için yatırım yapıyor ve bu yıl yeni finansman bulmadan geçmişte toplanan parayı kullanıyor. Genç ve henüz kendi nakdini üretemeyen bir işin desenidir.
3. Çünkü faizi finansman bölümünde gösteren şirketin işletme nakit akışı, faiz kadar yüksek görünür. Asıl işleri aynı nakdi üretse bile, bir şirketin işletme bölümünden faiz düşülmüş, ötekinden düşülmemiştir.

Sonraki derse köprü

Murat Bey'in şirketinde 24 milyonluk kârın yalnızca 16 milyonu işletme faaliyetlerinden nakit olarak geldi. Aradaki 8 milyonun nereye gittiğini nakit akış tablosunun ilk satırları gösterir. Sonraki ders kârdan nakde köprüyü kuruyor: net kârdan başlayıp amortisman, alacak, stok ve borç değişimleriyle işletme nakdine nasıl inildiğini.