Bilanço okuma notu

Görev

Gelir tablosu notunda bir şirketin bir yılını okumuştun. Bu atölyede aynı şirketin yıl sonundaki duruşunu, iki ardışık bilanço üzerinden karşılaştıracaksın ve çıkan tabloyu tek sayfaya sığdıracaksın. Aynı kurumla çalışman, iki notu birbirine bağlamanı kolaylaştırır. Gerçek bir tabloya ulaşamıyorsan aşağıdaki Murat Bey örneğinin rakamlarını kullanabilirsin; o durumda sayfanın en üstüne bunun bir alıştırma olduğunu not düş.

Borsada işlem gören bir şirketle çalışıyorsan, finansal durum tablosu yıllık raporun içinde, cari yıl sonu ve önceki yıl sonu sütunlarıyla birlikte yer alır. Kendi kurumunun rakamlarını kullanıyorsan, tablonun bir denetçinin onayından geçip geçmediğini ve hangi kural setine göre hazırlandığını sor ve yaz.

İki yıl arasında şirket başka bir şirketi satın aldıysa, büyük bir yatırım yaptıysa ya da standart değiştirdiyse, bilanço kalemleri bu tek seferlik hareketle büyür ya da küçülür. Karşılaştırmaya başlamadan önce dipnotlarda böyle bir olay olup olmadığına bak; varsa ayrıca belirt, çünkü değişimin büyük kısmını o tek olay açıklayabilir.

Sayfa dört parçadan oluşur.

İlk parça iki fotoğraf: nakit, alacaklar, stoklar, duran varlıklar ve varlık toplamı; kısa vadeli borçlar, uzun vadeli borçlar, özkaynak ve kaynak toplamı, iki yıl yan yana. Her yıl için iki tarafın toplamının tuttuğunu kontrol et.

İkinci parça en çok değişen üç kalem: her kalemin iki yıl arasındaki farkını bul, tutarca en büyük üçünü seç ve her birinin nereden geldiğini bir cümleyle açıkla.

Üçüncü parça satırların arası: kısa vadeli borçları dönen varlıklarla, özkaynaktaki değişimi o yılın net kârıyla yan yana koy. Dipnotlardaki koşullu yükümlülükleri, kefaletleri ve kira taahhütlerini topla.

Dördüncü parça yorum: beş cümleyi aşmayan bir değerlendirme. Varlıklar neye dönüştü, bu dönüşümün parasını kim koydu ve sayfayı okuyan yöneticinin önce hangi soruyu sorması gerekir?

Örnek çözüm

Önce iki fotoğrafın dengede olduğunu, yani her yıl iki tarafın toplamının tuttuğunu kontrol ediyor.

Sonra her kalemin değişimini çıkarıyor. Tutarca en büyük üç değişim özkaynak, bayi alacakları ve uzun vadeli borçlarda.

İki hesap yan yana durunca Murat Bey'in gözünde tablo değişiyor. Şirket 24 milyon lira kâr etmiş ve bu kâr tamamen özkaynakta kalmış; ama aynı yıl bayi alacakları ve stoklar 25 milyon büyümüş. Kârın tamamı ve biraz fazlası, bayilerin henüz ödemediği faturalara ve depoda bekleyen makinelere gitmiş. Nakit ise aynı yıl 12 milyondan 8 milyona inmiş; kâr eden şirketin kasası küçülmüş.

Bu dönüşümü kimin finanse ettiğini görmek için borçların toplamına bakıyor.

Borç toplamı yerinde duruyor; 24 milyonluk varlık artışının tamamı ortakların işletmede bıraktığı kârla finanse edilmiş. Banka ya da tedarikçiler büyümeye ek kaynak koymamış.

Duran varlıklardaki 3 milyonluk artış küçük görünüyor, ama Murat Bey bunun net bir rakam olduğunu biliyor: yıl içinde ayrılan 9 milyon liralık amortisman bu kalemi küçültmüştü.

Şirket makine parkına yıl içinde yaklaşık 12 milyon lira koymuş; bilançodaki küçük artış, eskiyen makinelerin amortismanıyla yeni yatırımın birbirini neredeyse dengelemesinden geliyor.

Uzun vadeli borçlardaki 8 milyonluk azalış, kredinin bir yıllık taksitlerinin uzun vadeden kısa vadeye geçmesi ve bir kısmının ödenmesinden geliyor. Kısa vadeli borçlar da aynı nedenle 8 milyon artmış.

Satırların arası bölümünde Murat Bey iki şeyi ekliyor. Birincisi, dönen varlıklar 123 milyon, kısa vadeli borçlar 64 milyon; ama dönen varlıkların büyük kısmı nakit değil alacak ve stok. Toplamın içindeki nakit payının nasıl değiştiğini de hesaplıyor.

Dönen varlıklar kısa vadeli borçlara göre biraz büyümüş görünüyor, ama içlerindeki nakit payı neredeyse yarıya inmiş. Toplam iyileşirken kalite bozulmuş. İkincisi, dipnotta en büyük bayinin 20 milyonluk kredisine verilen kefalet ve 8 milyonluk teminat mektubu duruyor; bu 28 milyon bilançonun hiçbir satırında yok.

Yorumu beş cümleye sığdırıyor: "Yıl boyunca kazandığımız 24 milyonun tamamı dağıtılmadan özkaynakta kaldı. Ama aynı yıl alacaklar ve stoklar 25 milyon büyüdü; kâr nakde değil, bayilere ve depoya dönüştü. Nakit 12 milyondan 8 milyona indi ve banka sözleşmesindeki yıl sonu nakit koşulu bu yüzden zorlandı. Bilanço dışında, alacaklarıyla birlikte riski 29 milyonu bulan bir bayiye 20 milyonluk kefalet var. Yönetime sorum: bayi vadelerini kısaltmadan ve stoğu azaltmadan kâr etmeye devam edersek, nakdimiz her yıl daha mı azalacak?"

Bu notun güçlü yanı, değişimleri tek tek değil birbirine bağlayarak okuması. Özkaynağın artışı tek başına iyi bir haberdir; alacak ve stoktaki artışla yan yana konunca, kârın kasaya hiç uğramadığı görülür. Murat Bey notu gelir tablosu notunun yanına koyduğunda iki belgenin birbirini tamamladığını görüyor: gelir tablosu şirketin ne kadar kazandığını, bilanço ise bu kazancın nereye gittiğini söylüyor. İkisi birlikte okununca, kâr eden ama nakdi azalan bir şirketin resmi ortaya çıkıyor.

Hatayı bul

Zeynep de kendi şirketinin bilanço okuma notunu yazmış. Not tek paragraf: "Bilançomuz güçlü: varlıklarımız bu yıl 50 milyon büyüdü, büyük kısmı yeni satın aldığımız markanın şerefiyesi ve markası. Bankada hâlâ yatırımcı parası duruyor. Özkaynağımız 70 milyon, yani şirketin 70 milyon lirası var. Kira yükümlülüğümüz yok, çünkü depoyu satın almadık, kiraladık." Notta geçen yılın rakamları yok, dipnotlara bakılmamış ve hiçbir hesap yapılmamış. Sorunları bulmaya çalış.

Cevap

Birinci sorun, varlık artışının en büyük kısmının şerefiye ve satın alınmış bir marka olması ve bunun güç olarak okunması. Şerefiye bir farktır; satın alınan işin beklenen kârı getirmemesi halinde değer düşüklüğüyle bir anda küçülebilir. Varlığın büyümesi, onun neyle finanse edildiği sorulmadan güç sayılamaz. İkinci sorun, özkaynağın şirketin parası sanılması. Özkaynak varlıklar ile borçlar arasındaki farktır; 70 milyonluk özkaynak bankada 70 milyon lira olduğu anlamına gelmez ve geçen yılın 40 milyonluk zararı bu farkı hızla eritiyor. Üçüncü sorun, kira yükümlülüğünün yokluğunun bir güç gibi sunulması. Şirket bugün BOBİ FRS uyguladığı için depo kirası bilançoda görünmüyor; ama önümüzdeki beş yılın her birinde 6 milyon lira ödemeye bağlı ve halka arzla TFRS'ye geçildiğinde bu yükümlülük yaklaşık 16 milyon lira olarak bilançoya girecek. Dipnottaki kira taahhüdü okunmalıydı. Dördüncü sorun, geçen yılın rakamlarının olmaması: bir bilanço tek başına bir fotoğraftır, değişimi göstermez. Beşinci sorun, nakit için tek bir rakam bile verilmemesi; şirketin en kritik sorusu, yatırımcı parasının mevcut zarar hızıyla ne kadar yeteceğidir.

Teslim

Defter: Kapı 1 için ikinci belge, bilanço notu: tarih ve kaynak taşıyan, dört parçalı tek sayfa; gelir tablosu notunun hemen arkasında.

Rubrik

1. İki fotoğrafın doğruluğu. Zayıf: yalnızca bir yılın bilançosu ya da birkaç seçilmiş kalem yazılmış. Yeterli: iki yılın ana kalemleri var ama eşitlik kontrol edilmemiş. Güçlü: iki yıl yan yana, eşitlik her yıl için kontrol edilmiş, birim ve kaynak yazılmış.
2. Değişimlerin açıklanması. Zayıf: değişimler listelenmiş ama açıklanmamış. Yeterli: en büyük üç değişim seçilmiş ve her biri ayrı ayrı açıklanmış. Güçlü: değişimler birbirine bağlanmış; örneğin özkaynak artışı alacak ve stok artışıyla birlikte okunmuş.
3. Satırların arası. Zayıf: dipnotlara hiç bakılmamış. Yeterli: dipnotlar okunmuş ama bilanço dışı tutarlar yorumda kullanılmamış. Güçlü: koşullu yükümlülükler, kefaletler ve kira taahhütleri bulunmuş ve özkaynakla karşılaştırılmış.
4. Yorumun dayanağı. Zayıf: yorum yargılardan ibaret ("güçlü bir bilanço"). Yeterli: yorumda rakamlar var, fakat varlıkların neye dönüştüğü ve bu dönüşümün parasını kimin koyduğu söylenmemiş. Güçlü: varlıkların dönüşümü ve finansmanı açıkça anlatılmış ve not, cevabı ancak yönetimden alınabilecek bir soruyla kapanıyor.
5. İki notun bağlantısı. Zayıf: bilanço notu gelir tablosu notundan bağımsız yazılmış. Yeterli: iki not yan yana konmuş. Güçlü: gelir tablosundaki kârın bilançoda neye dönüştüğü bir cümleyle gösterilmiş.

Sonraki derse köprü

Murat Bey'in notunda kâr özkaynakta duruyordu, ama nakit azalmıştı; aradaki farkı bilanço ancak dolaylı olarak gösterebildi. Kârın kasaya ne kadar girdiğini doğrudan gösteren üçüncü bir tablo var. Sonraki modül nakit akış tablosunu açıyor ve ilk dersi onun üç bölümünü, yani işletme, yatırım ve finansman faaliyetlerinden gelen nakdi ayırmakla başlıyor.