Bilançonun göstermedikleri

Açılış

Murat Bey'in şirketinin en büyük bayisi, Karaman'daki aile şirketi, iki aydır ödemelerini geciktiriyor. Bayinin sahibi Murat Bey'i arayıp bankadan kullandığı krediyi yenilemekte zorlandığını söylüyor. Murat Bey telefonu kapatınca muhasebe müdürüne bir şey soruyor: "Bu bayinin banka kredisine biz kefil olmamış mıydık?"

Muhasebe müdürü dosyayı açıyor. Şirket üç yıl önce, bayinin büyümesine destek olmak için onun 20 milyon liralık kredisine kefil olmuş. Murat Bey bilançoyu baştan sona okuyor ve bu 20 milyonu hiçbir borç satırında bulamıyor. "Bayi ödeyemezse bu parayı biz ödeyeceğiz," diyor. "Bilanço bunu neden göstermiyor? Bu kadar büyük bir yükü yönetim kuruluna sunduğumuz hiçbir tabloda görmedik."

Tek fikir

Bilanço, işletmenin bugün sahip olduğu varlıkları ve bugün kesinleşmiş ya da muhtemel borçlarını gösterir. Belirsiz bir olaya bağlı yükümlülükler, verilen kefaletler ve teminat mektupları, ekibin becerisi ve müşteri ilişkileri tabloda değil, dipnotlarda ya da hiçbir yerde görünür.

Kavram

Bu modülde bilançonun bütün satırlarını gezdik. Bu ders satırların arasına, bilançonun bilinçli olarak dışarıda bıraktıklarına bakıyor.

Karşılıklar dersinde gördüğümüz gibi, bir yükümlülük ancak mevcutsa, kaynak çıkışı muhtemelse ve tutarı tahmin edilebiliyorsa bilançoya girer. Bu üç koşuldan biri sağlanmıyorsa yükümlülük bilançoya alınmaz. TMS 37 bu durumda iki ayrı yol çizer. Kaynak çıkışı ihtimali uzak değilse, yani küçük ama göz ardı edilemeyecek bir olasılık varsa, koşullu yükümlülük dipnotlarda açıklanır: niteliği, tahmini finansal etkisi ve belirsizlikleri. İhtimal uzaksa hiçbir yerde açıklanmaz.

Koşullu yükümlülüklerin en yaygın türleri bellidir. Kaybedilme olasılığı düşük görülen davalar. Başka bir şirketin ya da kişinin borcu için verilen kefaletler: asıl borçlu ödediği sürece hiçbir şey olmaz, ödemezse kefil öder. Bankaların işletme adına verdiği teminat mektupları: işletme taahhüdünü yerine getirmezse banka öder ve bu tutarı işletmeden ister. Vergi incelemeleri ve henüz sonuçlanmamış idari süreçler. Türkiye'deki tablolarda bu kalemler çoğu zaman teminat, rehin, ipotek ve kefaletleri bir arada gösteren ayrı bir dipnotta toplanır ve bazı şirketlerde toplamları bilançodaki borçlarla kıyaslanabilecek büyüklüktedir. Bu dipnotu okurken en önemli ayrım, teminatın kimin lehine verildiğidir. Şirketin kendi kredisi için bankaya verdiği ipotek, zaten bilançodaki bir borcun güvencesidir; yeni bir risk eklemez. Bir bayinin, bir tedarikçinin ya da bir grup şirketinin borcu için verilen kefalet ise bilançoda hiç görünmeyen yeni bir risktir ve asıl dikkat edilmesi gereken kısım odur.

Durum değişebilir. Kefil olunan bayi ödeme güçlüğüne düşerse, bir zamanlar uzak görünen kaynak çıkışı muhtemel hale gelir. O noktada koşullu yükümlülük artık dipnotta kalamaz; karşılıklar dersindeki üç koşul sağlanmışsa karşılık ayrılır ve gider yazılır. Dipnot, bilançoya girmeye aday yükümlülüklerin bekleme odasıdır.

Standart, aynı belirsizliğin öbür yüzüne, koşullu varlıklara, bilerek daha sert davranır. Sonucu belli olmayan bir alacak davası ya da beklenen bir tazminat, gelir neredeyse kesinleşmedikçe bilançoya alınmaz; giriş yalnızca muhtemelse dipnotta kısaca anlatılır. Belirsiz bir borç olasılık uzak değilse açıklanırken belirsiz bir alacak ancak muhtemelse açıklanır. Bu asimetri bilinçlidir: hiçbir zaman elde edilemeyecek bir gelirin kâra yazılması, gerçekleşmeyen bir giderin yazılmasından daha tehlikeli kabul edilir.

Dipnotlarda aranacak bir başka grup, gelecekteki taahhütlerdir. İmzalanmış ama henüz teslim alınmamış bir makine siparişi, bilanço gününde bir borç değildir; makine geldiğinde borç doğar. Ama işletme o parayı ödemeye bağlanmıştır ve bu taahhüt, nakit planı açısından bir borç kadar önemlidir. Büyük yatırım taahhütleri bu yüzden dipnotlarda ayrıca belirtilir.

Bilançonun göstermediği bir başka grup varlıklardır. Muhasebenin dili dersinde ve maddi olmayan varlıklar dersinde gördüğümüz gibi, kendi içinde kurulan marka, yıllar içinde biriken müşteri ilişkileri ve en önemlisi çalışanların bilgisi ve birlikte çalışma becerisi bilançoda görünmez. Bir hastanenin deneyimli cerrahları, bir fabrikanın ustaları, bir yazılım şirketinin ekibi, işletmenin değerinin büyük kısmını oluşturabilir ama hiçbir satırda yer almaz. Bu yüzden iki işletmenin bilançoları birbirine benzese bile, değerleri çok farklı olabilir; ve bilançosu güçlü görünen bir işletme, kilit çalışanlarını kaybettiğinde değerinin önemli bir kısmını bir gecede yitirebilir.

Okur için çıkarılacak ders, bilançoyu dipnotlarıyla birlikte okumaktır. Koşullu yükümlülükler, verilen teminatlar ve gelecekteki taahhütler dipnotlardadır. Bunlar okunmadan yapılan bir borçluluk değerlendirmesi eksik kalır; bazen tehlikeli biçimde eksik.

Vakalarda

Bilanço dışındaki yükümlülükler özkaynağın dörtte birinden fazla. Teslimat zamanında yapılacağı için teminat mektubunun ödenme olasılığı uzak görülüyor. Kefalet ise artık uzak değil: bayi ödemelerini geciktiriyor ve kredisini yenileyemiyor. Muhasebe müdürü durumu şöyle özetliyor: bayinin batma olasılığı muhtemel hale gelirse, şirketin ödeyeceği tutar tahmin edilip karşılık ayrılacak ve gider yazılacak. Şimdilik olasılık bu düzeyde değil, ama dipnotta ayrıntılı açıklanmalı. Murat Bey ayrıca bayinin şirkete 9 milyon lira ticari borcu olduğunu hatırlatıyor: bayi zorlanırsa şirket hem alacağını tahsil edemeyecek hem de kefaleti ödeyecek.

Muhasebe müdürü olasılık muhtemel hale gelirse ayrılacak karşılığı da kabaca hesaplıyor. Bayinin bankaya rehin verdiği deposunun bugünkü değeri yaklaşık 8 milyon lira; banka önce bu teminata başvuracak ve şirketin ödemesi kalan kısımla sınırlı kalacak.

Bu tutar bir gün gider yazılırsa, şirketin 24 milyonluk yıllık kârının yarısını götürür. Konya'da yönetime iki öneri gidiyor: bayiyle kredinin yeniden yapılandırılması için bankayla birlikte görüşmek ve gelecekte bayilere verilecek kefaletler için bir üst sınır koymak. Verilen kefaletler bundan sonra her yıl yönetim kurulu gündeminde ayrı bir madde olarak, tutarlarıyla birlikte görüşülecek.

Kerem dipnotta davanın niteliğinin, talep edilen tutarın ve müşavirin değerlendirmesinin kısaca anlatıldığını görüyor. Bir de bilançonun hiç göstermediği bir riski düşünüyor: hastanenin kardiyoloji bölümünün gelirinin büyük kısmı iki kıdemli cerraha bağlı. Biri ayrılırsa, hiçbir bilanço kalemi değişmeden bölümün geliri düşer. Kerem yönetim kuruluna sunduğu risk notuna bu kilit kişi bağımlılığını da ekliyor. Aynı dipnotta ters yönlü bir dava daha var: hastane, ödemeyi yıllardır geciktiren bir kurumdan 4 milyon lira alacağı için dava açmış ve müşavir kazanma olasılığını yüksek görüyor. Bu tutar bilançoya bir alacak olarak alınmamış, yalnızca dipnotta muhtemel bir koşullu varlık olarak anılmış. Kerem iki davanın farklı muamelesini not ediyor: kaybedilmesi uzak olmayan bir dava borç tarafında açıklanıyor, kazanılması muhtemel bir dava ise kesinleşmeden hiçbir zaman kâra yazılmıyor.

Murat Bey'in şirketinde en büyük yükümlülüklerden biri bilançonun dışında, dipnotta duruyordu. Kerem'in hastanesinde ise en büyük varlıklardan biri hiçbir yerde yazılı değildi.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Görünmeyenler sayfası: bilanço dışı yükümlülükler, özkaynağa oranı, dipnottaki en büyük koşullu yükümlülük ve bilançoda olmayan en önemli varlık.

Özet

1. Koşullu yükümlülükler bilançoya alınmaz; kaynak çıkışı ihtimali uzak değilse dipnotlarda açıklanır.
2. Kefaletler, teminat mektupları ve olasılığı düşük davalar en yaygın bilanço dışı yükümlülüklerdir.
3. Olasılık muhtemel hale geldiğinde koşullu yükümlülük karşılığa dönüşür ve gider yazılır.
4. Çalışanların becerisi ve müşteri ilişkileri gibi değerli varlıklar bilançoda görünmez; bilanço dipnotlarıyla ve bu sınırı bilerek okunmalıdır.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketinin bilanço dışındaki yükümlülükleri ne kadar ve özkaynağa oranı nedir?
2. Bayiye verilen kefalet hangi durumda bilançoya girer?
3. Kerem'in hastanesindeki tedarikçi davası neden bilançoda değil dipnotta görünüyor?

Yanıtlar

1. 20 milyon liralık kefalet ile 8 milyon liralık teminat mektubu, toplam 28 milyon lira. Özkaynak 100 milyon lira olduğu için oran 0,28'dir: bilanço dışı yükümlülükler özkaynağın dörtte birinden fazladır.
2. Bayinin krediyi ödeyememesi ve şirketin kefil olarak ödeme yapmasının muhtemel hale gelmesi durumunda. O noktada karşılığın üç koşulu birden sağlanır: yükümlülük mevcuttur, ödeme ihtimali artık yüksektir, tutar da tahmin edilebilir; karşılık ayrılır ve gider yazılır. Bayinin rehin verdiği depo yaklaşık 8 milyon getirirse, karşılık kabaca 12 milyon lira olur ve o yılın kârından düşülür.
3. Çünkü hukuk müşaviri davanın kaybedilme olasılığını düşük görüyor ve kaynak çıkışı muhtemel değil; karşılık koşulları sağlanmıyor. Ama olasılık uzak da olmadığı için koşullu yükümlülük olarak dipnotta, talep edilen 5 milyon lirayla birlikte açıklanır.

Sonraki derse köprü

Bu modülde bilançonun satırlarını, sınırlarını ve dipnotlarını tek tek okuduk. Şimdi hepsini bir araya getirme sırası. Sonraki atölyede bir şirketin iki yıllık bilançosunu karşılaştırıp en çok değişen üç kalemi açıklayan bir bilanço okuma notu yazacaksın.