Borçlar: kısa ve uzun vade

Açılış

Murat Bey'in şirketinde finans müdürü yıl sonu kapanışından bir hafta önce yönetim kuruluna kötü bir haber veriyor. Kredi sözleşmesindeki bir madde, yıl sonunda şirketin bankada en az 15 milyon lira nakit tutmasını istiyor. Bayilere önerilen erken ödeme indirimi beklenen ilgiyi görmemiş ve kasada 8 milyon lira var.

Ortaklardan biri omuz silkiyor: "Kredinin vadesi daha dört yıl var. Kasada birkaç milyon eksik diye ne değişir ki?" Finans müdürü cevap veriyor: "Bilançoda her şey değişir. O madde ihlal edilirse banka krediyi hemen geri isteyebilir ve 60 milyonluk kredinin tamamı kısa vadeli borç olarak görünür." Murat Bey bir sayfa önce gördüğü dönen varlıkları hatırlıyor ve bu cümlenin ne anlama geldiğini hesaplamaya başlıyor.

Tek fikir

Borçlar ödenecekleri zamana göre kısa ve uzun vadeli ayrılır. On iki ay içinde ödenecek ya da ertelenmesine koşulsuz hak bulunmayan borç kısa vadelidir. Bu ayrım borcun büyüklüğünü değil, kapıya ne zaman geleceğini gösterir.

Kavram

Dönen varlıkları konuştuğumuz derste, nakde dönüş hızının toplamdan önemli olduğunu gördük. Bilançonun öteki yarısında da aynı mantık işler: borcun tutarı kadar vadesi de önemlidir.

Kısa vadeli borçların en yaygın üç türü vardır. Ticari borçlar, tedarikçilerden vadeli alınan mal ve hizmetlerin henüz ödenmemiş bedelidir; işletmenin olağan döngüsü içinde ödenir. Kısa vadeli banka kredileri, bir yıl içinde vadesi dolan kredilerdir. Üçüncüsü daha az fark edilir: uzun vadeli kredilerin kısa vadeli kısmı. Beş yıl vadeli bir kredinin önümüzdeki on iki ayda ödenecek taksitleri, kredinin kendisi uzun vadeli olsa bile kısa vadeli borçlar arasında gösterilir. Uzun vadeli borçlar ise bir yıldan sonra ödenecek olanlardır: kredilerin kalan taksitleri, uzun vadeli kira yükümlülükleri, çalışanlara ileride ödenecek kıdem tazminatı gibi.

Sınıflandırmanın en sert kuralı, sözleşme koşullarıyla ilgilidir. Kredi sözleşmeleri çoğu zaman işletmeye bazı oranları belirli sınırlar içinde tutma yükümlülüğü getirir ve bu koşullar ihlal edilirse alacaklıya krediyi hemen geri isteme hakkı verir. TMS 1, bir işletmenin bilanço tarihinde ya da öncesinde böyle bir koşulu ihlal etmesi halinde, banka bilanço tarihinden sonra krediyi geri istemeyeceğini kabul etse bile, borcun kısa vadeli olarak sınıflandırılmasını ister. Gerekçe basittir: bilanço tarihinde işletmenin ödemeyi on iki ay erteleme hakkı yoktu. Bu kural, kâğıt üzerinde rahat görünen bir işletmenin bir gecede likidite sıkışıklığına düşmüş gibi görünmesine yol açabilir; ve bu görüntü çoğu zaman gerçeği yansıtır.

Karşılıklar, borçların en çok yargı gerektiren kısmıdır. Önceki derslerde garanti karşılığını ve şüpheli alacak karşılığını gördük; ikincisi bir varlığı küçültüyordu, birincisi ise bir borçtu. TMS 37 bir karşılığın kaydedilmesi için üç koşul arar: geçmiş bir olaydan doğan mevcut bir yükümlülük, bu yükümlülük için kaynak çıkışının muhtemel olması ve tutarın güvenilir biçimde tahmin edilebilmesi. Bu koşullardan biri eksikse karşılık ayrılmaz. Satılmış makinelerin garantisi, kaybedilmesi muhtemel bir dava, çalışanlara ödenecek kıdem tazminatı bu koşulları sağlayabilir; gelecek yıl yapılacak bir reklam kampanyası ise sağlamaz, çünkü ortada geçmiş bir olaydan doğan bir yükümlülük yoktur.

Türkiye'deki tablolarda bir kalem daha dikkat ister: çalışanlara ileride ödenecek kıdem tazminatı. Bu yükümlülük çalışanın her çalıştığı yılla birikir ve çoğu zaman uzun vadeli borçlar arasında karşılık olarak görünür. Tutarı, çalışanların kaçının ne zaman ayrılacağına ve ücretlerin nasıl artacağına dair varsayımlara bağlıdır; bu yüzden emek yoğun işletmelerde küçümsenmeyecek büyüklükte bir karşılık olabilir ve varsayımlarla birlikte okunmalıdır.

Borçları vadeye göre ayırarak okumak, bir işletmenin ödeme takvimini görmenin ilk adımıdır. Toplam borcu büyük ama çoğu uzun vadeli olan bir işletme, toplam borcu küçük ama hepsi önümüzdeki ay ödenecek bir işletmeden daha rahat olabilir. Kısa vadeli borçlar dönen varlıklarla birlikte okunur; uzun vadeli borçlar ise işletmenin uzun dönemli finansman yapısını ve gelecek yıllardaki ödeme yükünü gösterir.

Vakalarda

Finans müdürünün yönetime söylediği "dönen varlıklar kısa vadeli borçların neredeyse iki katı" cümlesi bu rakamlara dayanıyordu. Şimdi sözleşme koşulunun ihlal edilmesi durumunu hesaplıyorlar. Önce açığın büyüklüğüne bakıyorlar.

Yedi milyon liralık bir nakit açığı, altmış milyonluk kredinin sınıflandırmasını değiştirmeye yetiyor.

Kısa vadeli borçlar bir gecede 64 milyondan 112 milyona çıkıyor ve 123 milyonluk dönen varlıklara neredeyse eşitleniyor. Banka krediyi gerçekte geri istemese bile bilanço, şirketin bütün kredisini bir yıl içinde ödemesi gerekiyormuş gibi görünecek; bu da diğer bankaların ve tedarikçilerin şirkete bakışını değiştirebilir. Murat Bey yönetime bilanço tarihinden önce bankayla görüşülmesini öneriyor: koşuldan bilanço tarihinden önce yazılı bir feragat alınırsa, kredi uzun vadeli kalabilir. Bilanço tarihinden sonra alınacak bir feragat ise sınıflandırmayı kurtarmayacak.

Kerem iki davanın farklı muamele görmesini sorguluyor. Muhasebe müdürü TMS 37'nin üç koşulunu sayıyor: birinci davada geçmiş bir olay var, kaynak çıkışı muhtemel ve tutar tahmin edilebiliyor; karşılık ayrılıyor ve gider yazılıyor. İkinci davada kaynak çıkışı muhtemel değil; karşılık ayrılmıyor. Kerem, ikinci davanın bilançoda hiç görünmemesinin onun önemsiz olduğu anlamına gelmediğini, yalnızca kaybedilme olasılığının düşük görüldüğü anlamına geldiğini not ediyor; böyle yükümlülüklerin nerede yazıldığını ayrıca öğrenmek istiyor.

Konya'daki şirkette borcun tutarı yerinde dururken vadesi bir gecede değişebiliyordu. Kerem'in hastanesinde ise aynı türden iki yükümlülükten yalnızca biri borç olarak bilançoya girdi.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Borç takvimi sayfası: kısa ve uzun vadeli borçlar, kredilerin kısa vadeli kısmı, karşılık türleri ve varsa sözleşme koşulları.

Özet

1. Borçlar ödenecekleri zamana göre iki gruba, kısa vadeli ve uzun vadeli borçlara ayrılır; uzun vadeli kredilerin önümüzdeki on iki ayda ödenecek kısmı kısa vadelidir.
2. Bilanço tarihinde ihlal edilmiş bir sözleşme koşulu, kredinin tamamını kısa vadeye taşır.
3. Karşılık, mevcut bir yükümlülük, muhtemel bir kaynak çıkışı ve güvenilir bir tahmin birlikte varsa ayrılır.
4. Borcu okumak, tutarı kadar vadesini ve koşullarını okumaktır.

Kendini sına

1. Murat Bey'in şirketinin 114 milyonluk borcunun ne kadarı kısa vadeli ve nasıl hesaplanıyor?
2. Kredi sözleşmesindeki koşul bilanço tarihinde ihlal edilirse kısa vadeli borçlar nasıl değişir ve neden?
3. Kerem'in hastanesinde iki davadan yalnızca biri için neden karşılık ayrılıyor?

Yanıtlar

1. 64 milyon lirası: 40 milyon ticari borç, 60 milyonluk kredinin önümüzdeki yıl ödenecek beşte biri olan 12 milyon, garanti karşılığının gelecek yıl kullanılacak 3 milyonu ve 9 milyon diğer kısa vadeli borç. Kalan 50 milyon uzun vadelidir.
2. Kredinin kalan 48 milyonluk uzun vadeli kısmı da kısa vadeye geçer ve kısa vadeli borçlar 112 milyona çıkar. Çünkü bilanço tarihinde şirketin ödemeyi on iki ay erteleme konusunda koşulsuz bir hakkı yoktur; banka sonradan krediyi istemeyeceğini kabul etse bile sınıflandırma değişmez.
3. Birinci davada geçmiş bir olaydan doğan mevcut bir yükümlülük var, kaybedilmesi muhtemel ve tutar 3 milyon lira olarak tahmin edilebiliyor; üç koşul birlikte sağlandığı için karşılık ayrılır. İkinci davada kaybedilme olasılığı düşük görüldüğü için kaynak çıkışı muhtemel değildir ve karşılık ayrılmaz.

Sonraki derse köprü

Borçları çıkardıktan sonra bilançonun sağ tarafında bir kalem kalıyor: ortakların payı. Murat Bey'in şirketinde 100 milyon lira olan bu kalem, ortakların koyduğu sermayeden ve yıllar içinde dağıtılmayan kârlardan oluşur. Sonraki ders özkaynak kalemlerini, yani ödenmiş sermayeyi, geçmiş yıl kârlarını ve yedekleri ayırıyor ve kâr dağıtımının bu toplamı nasıl azalttığını gösteriyor.